Tỉnh Thái Bình ngay trước ngày 1/7/2025 gồm tám đơn vị cấp huyện: thành phố Thái Bình và bảy huyện Đông Hưng, Hưng Hà, Kiến Xương, Quỳnh Phụ, Thái Thụy, Tiền Hải, Vũ Thư. Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025, Thái Bình nhập vào tỉnh Hưng Yên, tỉnh mới giữ tên Hưng Yên, và cấp huyện không còn từ 1/7/2025.
Thái Bình là tỉnh đồng bằng bốn bề sông nước, đất của lúa, của chèo, của những huyện ven biển do người xưa quai đê lấn bãi mà thành. Bài dưới lần theo cách tỉnh ra đời năm 1890, lần gộp huyện cuối thập niên 1960, bảng tám đơn vị cuối cùng và những điều người quê Thái Bình đi xa cần biết khi đọc lại địa chỉ sau năm 2025.
Một tỉnh sinh ra năm 1890 giữa Nam Định và Hưng Yên
Trước khi có tỉnh Thái Bình, vùng đất phía đông nam sông Hồng thuộc trấn Sơn Nam, rồi Sơn Nam Hạ thời Lê, và đến cải cách hành chính đời Minh Mạng thì phần lớn thuộc tỉnh Nam Định. Hai phủ Thái Bình và Kiến Xương là hai khối đất chính; phần phía bắc ven sông Luộc gắn với Hưng Yên. Cái tên Thái Bình vốn là tên một phủ, rồi mới thành tên tỉnh.
Năm 1890, chính quyền thuộc địa tách phần đất bên tả ngạn sông Hồng của Nam Định, ghép với một phần của Hưng Yên, lập ra tỉnh Thái Bình. Lỵ sở đặt ở vùng Kỳ Bố, bên bờ sông Trà Lý, nơi về sau thành thị xã rồi thành phố Thái Bình. Các huyện phía bắc như vùng Tiên Hưng, Duyên Hà, Hưng Nhân được chuyển hẳn về Thái Bình trong những năm đầu sau đó.
Nhìn lại, chuyện năm 2025 Thái Bình nhập với Hưng Yên giống một vòng quay trở lại: hai vùng từng chung trấn Sơn Nam, từng chia nhau đất bên sông Luộc, nay lại về một tỉnh. Khác là lần này cả Thái Bình đi trọn vào tỉnh mới, không còn tách phủ tách huyện như thời trước.
Đất lấn biển và dấu ấn Nguyễn Công Trứ
Phần ven biển của Thái Bình không có sẵn từ thời cổ. Phù sa sông Hồng, sông Thái Bình bồi dần ra thành bãi, người dân đắp đê ngăn mặn, rửa chua rồi mới cấy được lúa. Mỗi lớp đê là một lớp làng; nhiều làng ven biển vì thế còn trẻ hơn hẳn các làng cổ phía trong.
Dấu mốc lớn nhất là năm 1828, khi doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ chiêu mộ dân nghèo khai khẩn vùng bãi bồi phía nam Kiến Xương, lập ra huyện Tiền Hải. Cách làm của ông là chia đất cho dân, lập ấp theo khu, đào kênh, đắp đê, lo cả đình chợ. Đến nay người Tiền Hải vẫn thờ ông như ông tổ mở đất.
Phía bắc, vùng Thái Thụy cũng lấn dần ra biển theo cách tương tự, với đồng muối, đầm nuôi và rừng ngập mặn giữ bờ. Vì vậy khi đi từ thành phố Thái Bình ra biển, cảnh quan đổi rõ: làng cổ, đình chùa san sát ở phía trong, rồi ruộng vuông kênh thẳng, rồi đê biển và bãi triều.
Mười hai huyện gộp thành bảy, rồi giữ nguyên đến 2025
Thời thuộc địa và những năm đầu sau 1945, Thái Bình có nhiều huyện nhỏ hơn: Thư Trì, Vũ Tiên, Đông Quan, Tiên Hưng, Duyên Hà, Hưng Nhân, Phụ Dực, Quỳnh Côi, Thụy Anh, Thái Ninh, Kiến Xương, Tiền Hải. Năm 1969, các huyện được gộp từng cặp: Thư Trì với Vũ Tiên thành Vũ Thư, Đông Quan với Tiên Hưng thành Đông Hưng, Duyên Hà với Hưng Nhân thành Hưng Hà, Phụ Dực với Quỳnh Côi thành Quỳnh Phụ, Thụy Anh với Thái Ninh thành Thái Thụy.
Kiến Xương và Tiền Hải giữ tên riêng. Từ đó Thái Bình có bảy huyện và một thị xã tỉnh lỵ, khung này gần như không đổi suốt hơn nửa thế kỷ. Thái Bình cũng là tỉnh hiếm hoi ở đồng bằng Bắc Bộ không bị gộp với tỉnh nào trong các đợt hợp tỉnh từ giữa thập niên 1960 đến năm 1976, trong khi Nam Định, Hà Nam, Ninh Bình gộp thành Hà Nam Ninh, Hưng Yên gộp với Hải Dương thành Hải Hưng.
Thay đổi đáng kể duy nhất ở cấp huyện trong mấy chục năm sau là việc thị xã Thái Bình lên thành phố năm 2004. Đợt sắp xếp cấp huyện 2019–2025 không chạm tới Thái Bình: không huyện nào bị nhập, không huyện nào đổi tên. Vì vậy tám đơn vị trong bảng dưới là tám tên mà ba thế hệ người Thái Bình đều quen.
Bảng tám đơn vị cấp huyện ngay trước 1/7/2025
Bảng ghi tên đơn vị, gốc tên gọi và hướng nằm trong tỉnh. Cột cuối nói chung về nơi đất ấy thuộc sau 7/2025; tên xã, phường mới cụ thể nên tra danh sách chính thức của tỉnh Hưng Yên.
| Đơn vị | Gốc tên gọi | Vị trí trong tỉnh cũ | Sau 1/7/2025 |
|---|---|---|---|
| Thành phố Thái Bình | Thị xã tỉnh lỵ từ thời lập tỉnh, lên thành phố năm 2004 | Giữa tỉnh, bên sông Trà Lý | Một số phường thuộc tỉnh Hưng Yên |
| Huyện Đông Hưng | Gộp Đông Quan và Tiên Hưng năm 1969 | Giữa tỉnh, phía bắc thành phố | Một số xã thuộc tỉnh Hưng Yên |
| Huyện Hưng Hà | Gộp Duyên Hà và Hưng Nhân năm 1969 | Tây bắc, giữa sông Hồng và sông Luộc | Một số xã thuộc tỉnh Hưng Yên |
| Huyện Kiến Xương | Tên phủ, huyện có từ thời phong kiến | Nam thành phố, giáp sông Hồng | Một số xã thuộc tỉnh Hưng Yên |
| Huyện Quỳnh Phụ | Gộp Phụ Dực và Quỳnh Côi năm 1969 | Đông bắc, giáp sông Luộc, sông Hóa | Một số xã thuộc tỉnh Hưng Yên |
| Huyện Thái Thụy | Gộp Thụy Anh và Thái Ninh năm 1969 | Đông, ven biển phía bắc | Một số xã thuộc tỉnh Hưng Yên |
| Huyện Tiền Hải | Lập năm 1828 do Nguyễn Công Trứ khai hoang | Đông nam, ven biển phía nam | Một số xã thuộc tỉnh Hưng Yên |
| Huyện Vũ Thư | Gộp Thư Trì và Vũ Tiên năm 1969 | Tây nam, ven sông Hồng | Một số xã thuộc tỉnh Hưng Yên |
Khi gặp giấy tờ trước năm 1969 ghi tên huyện lạ như Thư Trì, Tiên Hưng hay Thụy Anh, bạn đối chiếu theo cột gốc tên gọi để biết nay là huyện nào trong tám đơn vị trên.
Bốn bề sông nước và một đồng bằng thấp
Thái Bình được bao quanh bởi sông và biển. Sông Hồng chạy dọc phía tây và phía nam, ngăn Thái Bình với Hà Nam, Nam Định. Sông Luộc ở phía bắc, ngăn với Hưng Yên, Hải Dương cũ. Sông Hóa ở phía đông bắc, ngăn với Hải Phòng. Phía đông là biển. Ở giữa, sông Trà Lý tách từ sông Hồng chảy ngang tỉnh ra biển, chia Thái Bình thành hai nửa bắc nam.
Đất thấp và phẳng, gần như không có đồi núi. Hệ thống đê sông, đê biển và kênh mương dày đặc là thứ quyết định đời sống: mùa mưa lo thoát nước, mùa khô lo lấy nước ngọt, mùa bão lo đê biển. Người Thái Bình lớn lên với thói quen nghe tin thủy văn, theo dõi con nước như người vùng khác theo dõi giá cả.
Vì xung quanh toàn sông, đường vào Thái Bình trước kia chủ yếu qua bến phà. Dần dần các cây cầu lớn thay thế: cầu Tân Đệ sang Nam Định, cầu qua sông Luộc sang Hưng Yên, Hải Dương, cầu qua sông Hóa sang Hải Phòng. Đường cao tốc và các tuyến nối mới cũng đang làm thay đổi cảm giác cách trở của vùng đất này.
Quê lúa, chèo và những nghề làng
Lúa nước. Thái Bình lâu nay được gọi là quê lúa, đất trồng lúa chiếm phần lớn diện tích canh tác. Những năm 1960, tỉnh nổi tiếng với phong trào thâm canh đạt năng suất cao, cụm từ đất năm tấn từ đó đi vào ký ức nhiều thế hệ.
Chèo. Thái Bình là một trong những cái nôi của chèo. Làng chèo Khuốc ở Đông Hưng là nơi được nhắc tên nhiều nhất; nhiều làng khác cũng có phường chèo hát hội. Rối nước Đông Các cũng là một nét riêng của vùng này.
Nghề thủ công. Chạm bạc Đồng Xâm ở Kiến Xương, dệt Phương La ở Hưng Hà, chiếu cói làng Hới, bánh cáy làng Nguyễn ở Đông Hưng là những tên làng nghề người Thái Bình đi xa vẫn nhắc.
Di tích. Đền Trần ở Hưng Hà gắn với lăng mộ các vua Trần, chùa Keo ở Vũ Thư với gác chuông gỗ nổi tiếng, đền Đồng Bằng ở Quỳnh Phụ, đền Tiên La ở Hưng Hà là những điểm có lễ hội lớn hằng năm.
Sau ngày 1/7/2025: thuộc tỉnh Hưng Yên
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Hưng Yên mới được lập trên cơ sở nhập toàn bộ tỉnh Thái Bình và tỉnh Hưng Yên cũ, lấy tên Hưng Yên, trung tâm hành chính đặt tại Hưng Yên cũ. Cùng lúc, cả nước bỏ cấp huyện; các xã, phường cũ được sắp xếp lại thành đơn vị cấp xã lớn hơn, trực thuộc thẳng tỉnh.
Với người Thái Bình, điều này có nghĩa là trên giấy tờ mới, dòng địa chỉ chỉ còn hai cấp: xã hoặc phường, và tỉnh Hưng Yên. Tên huyện Đông Hưng, Kiến Xương hay Thái Thụy không còn là đơn vị hành chính, nhưng vẫn sống trong cách gọi đời thường, tên trường, tên chợ, tên bến xe. Thành phố Thái Bình không còn làm tỉnh lỵ, các cơ quan cấp tỉnh chuyển dần về trung tâm mới.
Một số tên xã mới được đặt theo tên địa danh lịch sử, một số lấy tên xã lớn nhất trong nhóm nhập lại. Vì danh sách dài và có nơi ranh giới mới không trùng ranh giới cũ, người cần ghi chính xác nên tra văn bản chính thức hoặc hỏi ủy ban cấp xã nơi mình ở, thay vì suy đoán theo tên huyện cũ.
Người quê Thái Bình ở xa nên làm gì với giấy tờ
Phần lớn giấy tờ cũ vẫn còn giá trị, chỉ cần biết cách đối chiếu khi làm thủ tục mới.
- Ghi lại đầy đủ địa chỉ cũ gồm thôn, xã, huyện, tỉnh Thái Bình, và nếu có giấy tờ rất cũ thì ghi cả tên huyện trước năm 1969.
- Tra tên xã hoặc phường mới tương ứng trên cổng thông tin của tỉnh Hưng Yên hoặc hỏi người thân ở quê, chú ý những nơi một xã cũ bị chia sang hai xã mới.
- Không cần đổi căn cước, sổ đỏ hay bằng cấp chỉ vì đổi tên địa giới; khi có thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi theo đơn vị hiện hành.
- Với hồ sơ đất đai, thừa kế, nên mang theo giấy tờ cũ khi làm việc, vì cán bộ sẽ đối chiếu theo thửa đất chứ không theo tên huyện.
- Lưu ý trùng tên: tên Thái Bình còn là tên sông Thái Bình chảy qua Hải Dương, Hải Phòng cũ, không liên quan đến địa giới tỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Thái Bình cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, toàn bộ tỉnh Thái Bình nhập với tỉnh Hưng Yên cũ thành tỉnh Hưng Yên mới. Tên Thái Bình không còn là tên tỉnh, nhưng vẫn dùng trong đời thường và tên nhiều cơ sở.
Thái Bình trước 7/2025 có bao nhiêu huyện?
Thái Bình có tám đơn vị cấp huyện: thành phố Thái Bình và bảy huyện Đông Hưng, Hưng Hà, Kiến Xương, Quỳnh Phụ, Thái Thụy, Tiền Hải, Vũ Thư. Khung này giữ gần như nguyên từ năm 1969.
Tỉnh Thái Bình được lập từ khi nào?
Tỉnh Thái Bình được lập năm 1890, từ phần đất phía tả ngạn sông Hồng của Nam Định cùng một phần đất của Hưng Yên. Trước đó tên Thái Bình là tên một phủ trong vùng Sơn Nam Hạ.
Thái Bình có từng bị gộp tỉnh trước năm 2025 không?
Không. Trong các đợt hợp tỉnh từ giữa thập niên 1960 đến năm 1976, các tỉnh lân cận đều bị gộp, nhưng Thái Bình vẫn đứng riêng. Lần đầu tiên Thái Bình nhập với tỉnh khác là đợt sắp xếp năm 2025, khi nhập vào Hưng Yên.
Giấy tờ cũ ghi huyện Thụy Anh, Tiên Hưng là nay ở đâu?
Thụy Anh cùng Thái Ninh gộp thành huyện Thái Thụy, Tiên Hưng cùng Đông Quan gộp thành huyện Đông Hưng từ năm 1969. Từ 1/7/2025 đất các huyện này chia thành một số xã thuộc tỉnh Hưng Yên.
Ai lập ra huyện Tiền Hải?
Huyện Tiền Hải do doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ lập năm 1828, khi ông chiêu mộ dân khai khẩn vùng bãi bồi ven biển phía nam Kiến Xương. Người Tiền Hải vẫn thờ ông như người mở đất.