Huyện Kiến Xương nằm ở phía nam tỉnh Thái Bình cũ, kẹp giữa thành phố Thái Bình và sông Hồng, giữ tên của phủ Kiến Xương có từ thời phong kiến. Kiến Xương nổi tiếng với làng chạm bạc Đồng Xâm và những cánh đồng lúa thẳng tắp. Từ 1/7/2025, đất Kiến Xương cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Hưng Yên.
Không gộp với huyện nào năm 1969, Kiến Xương là một trong hai huyện Thái Bình giữ nguyên tên cổ. Bài dưới kể về tên phủ, mối liên hệ với Tiền Hải, làng bạc, nhịp sống ven sông và những điều cần biết khi đọc lại địa chỉ sau năm 2025.
Từ phủ Kiến Xương đến huyện Kiến Xương
Kiến Xương vốn là tên một phủ lớn ở vùng nam Thái Bình, thuộc trấn Sơn Nam Hạ rồi tỉnh Nam Định. Phủ Kiến Xương cùng phủ Thái Bình là hai khối đất chính khi người Pháp tách lập tỉnh Thái Bình năm 1890. Huyện Kiến Xương về sau thừa kế tên phủ, nằm ở phần lõi của vùng đất ấy.
Vùng bãi bồi ven biển phía đông Kiến Xương xưa kia là đất hoang, cho đến năm 1828 khi Nguyễn Công Trứ chiêu dân khai khẩn, lập thành huyện Tiền Hải. Nói cách khác, Tiền Hải sinh ra từ phần đất ngoài cùng của Kiến Xương; nhiều dòng họ ở Tiền Hải có gốc từ các làng Kiến Xương kéo xuống mở đất.
Năm 1969, khi nhiều huyện Thái Bình gộp từng cặp, Kiến Xương giữ nguyên tên và không ghép với huyện nào. Trung tâm huyện đặt ở khu Thanh Nê, nơi có chợ, cơ quan huyện và bến xe, người địa phương quen gọi tắt là Thanh Nê.
Trong các văn bản thời Nguyễn, phủ Kiến Xương quản lý nhiều huyện, và địa giới phủ rộng hơn huyện Kiến Xương về sau rất nhiều. Vì vậy khi đọc sách cũ, cần phân biệt rõ đang nói tới phủ hay huyện, kẻo nhầm một làng của Vũ Thư hay Tiền Hải sang Kiến Xương.
Vị trí và hai con sông
Kiến Xương nằm ở phía nam tỉnh cũ: phía bắc giáp thành phố Thái Bình và sông Trà Lý, phía tây giáp Vũ Thư, phía đông giáp Tiền Hải, phía tây nam là sông Hồng, bên kia là đất Nam Định cũ. Đất phẳng, nhiều kênh mương, làng mạc nằm dọc các trục đường và bờ sông.
Sông Hồng chảy dọc rìa tây nam huyện, nước phù sa đỏ, bãi bồi rộng trồng ngô, đỗ, rau. Đê sông Hồng ở đây là một đoạn quan trọng của hệ thống đê vùng hạ lưu; mùa lũ, người dân các xã ven đê lại thay phiên canh gác. Phía bắc, sông Trà Lý ngăn Kiến Xương với thành phố và các huyện phía bắc.
Từ thành phố Thái Bình đi xuống Kiến Xương chỉ một quãng ngắn, nên nhiều xã phía bắc huyện như vùng ven đô, người dân sáng đi làm thành phố, chiều về quê. Đường từ thành phố ra biển Tiền Hải đi xuyên qua Kiến Xương, ai đi biển Đồng Châu cũng đi ngang huyện này.
Đoạn sông Hồng chảy qua Kiến Xương đã gần cửa biển, lòng sông rộng, bãi bồi thay đổi theo từng mùa lũ. Có những bãi nổi lên giữa sông, người dân trồng trọt theo mùa nước cạn; khi nước lên thì bãi chìm. Bên kia sông, những mái nhà và tháp chuông của đất Nam Định cũ hiện ra mờ mờ.
Làng chạm bạc Đồng Xâm
Đồng Xâm là làng chạm bạc nổi tiếng nhất của Thái Bình, có tên trong danh sách làng nghề truyền thống lâu đời của cả miền Bắc. Nghề chạm bạc ở đây có từ nhiều thế kỷ, thợ Đồng Xâm từng đi làm đồ cho nhiều nơi, mang nghề ra khắp các tỉnh.
Thợ Đồng Xâm giỏi kỹ thuật chạm nổi, chạm thủng, gò bạc trên những tấm mỏng thành hoa văn rồng phượng, hoa lá, cảnh làng quê. Sản phẩm gồm đồ thờ, khay, bát, hộp trầu, trang sức, và những tác phẩm trang trí lớn đặt làm theo yêu cầu. Nhiều nhà có xưởng nhỏ ngay trong sân, tiếng búa gõ đều đặn từ sáng.
Ai đến Đồng Xâm nên hỏi những nhà có xưởng làm thật để xem quy trình, tránh mua vội ở hàng bày bán chung không rõ nguồn. Bạc thật, bạc mạ có giá khác nhau, nên hỏi rõ chất liệu, trọng lượng và xin giấy bảo hành nếu mua món giá trị. Đến chụp ảnh thì xin phép chủ xưởng trước.
Nghề bạc Đồng Xâm đã nhiều lần lên xuống theo thời cuộc. Có giai đoạn làng làm hàng xuất khẩu, có giai đoạn thợ phải bỏ nghề đi làm việc khác. Hiện nay nghề vẫn được giữ, có những gia đình nhiều đời làm bạc và lớp thợ trẻ học thêm thiết kế mới để làm trang sức, đồ lưu niệm hợp với thị hiếu hiện nay.
Lúa, rau và đất bãi
Đồng lúa thẳng ô. Kiến Xương là huyện lúa lớn của Thái Bình. Đồng ruộng được quy hoạch thẳng, có hệ thống kênh tưới tiêu khá đồng bộ; mùa lúa chín, cánh đồng vàng trải dài đến chân đê.
Rau màu bãi sông. Các xã ven sông Hồng trồng ngô, đỗ, lạc, bí, rau trên đất bãi phù sa. Rau màu ở đây theo mùa nước, bán ra chợ thành phố và các tỉnh lân cận.
Chăn nuôi và ao cá. Nhiều gia đình nuôi lợn, gà, vịt, cá ao. Một số trang trại quy mô vừa mở ra, kết hợp vườn, ao, chuồng.
Đi làm xa. Như nhiều huyện Thái Bình, Kiến Xương có đông người đi làm ăn ở Hà Nội, Hải Phòng, các khu công nghiệp phía Nam và nước ngoài. Dịp Tết, giỗ họ là lúc người đi xa trở về.
Hợp tác xã và máy móc. Nhiều xã đã đưa máy cấy, máy gặt vào đồng ruộng, hợp tác xã làm dịch vụ giống, thủy lợi. Ruộng được dồn điền đổi thửa nên ô thửa lớn hơn, thuận tiện cho cơ giới hóa.
Đình, chùa và nếp làng
Kiến Xương có nhiều đình, chùa, miếu cổ, mỗi làng một nơi sinh hoạt cộng đồng riêng. Một số đình còn giữ kiến trúc gỗ, mảng chạm khắc đẹp, sắc phong qua các triều. Hội làng thường vào mùa xuân, với rước kiệu, tế lễ, chèo, vật, kéo co.
Trên đất Kiến Xương cũng có nhiều nhà thờ họ đạo, có công trình kiến trúc lớn, tháp chuông cao nhìn từ xa trên cánh đồng. Đình chùa và nhà thờ đứng gần nhau là một nét quen thuộc của vùng quê ven biển Bắc Bộ, phản ánh lịch sử người từ nhiều nơi đến lập làng.
Khi đến tham quan những công trình này, nên giữ trật tự, ăn mặc gọn, xin phép trước khi vào trong lúc có sinh hoạt. Nhiều nơi là di tích được xếp hạng, có bảng giới thiệu lịch sử ở cổng; đọc qua giúp hiểu thêm về làng.
Kiến Xương cũng có những làng giữ nếp hiếu học, có văn chỉ, nhà thờ họ ghi danh người đỗ đạt. Ngày nay, nhiều dòng họ lập quỹ khuyến học, trao thưởng cho con cháu thi đỗ vào dịp đầu năm, giữ được tinh thần ấy theo cách mới.
Đường ra biển và nhịp sống Thanh Nê
Đường từ thành phố Thái Bình ra biển Đồng Châu, Cồn Vành đi xuyên giữa Kiến Xương. Vì vậy khu trung tâm Thanh Nê luôn có xe qua lại, nhất là mùa hè khi người thành phố đổ ra biển cuối tuần. Hàng quán, cây xăng, cửa hàng tạp hóa mọc dọc đường phục vụ khách đi qua.
Chợ Thanh Nê là chợ lớn của huyện, họp sáng sớm, bán đủ thứ từ rau, cá, gạo đến quần áo, đồ gia dụng. Người các xã lân cận đến chợ mua bán, gặp gỡ; dịp cận Tết, chợ kéo dài ra các phố quanh đó, đông vui suốt cả ngày.
Nhịp sống ở Kiến Xương chậm hơn thành phố nhưng không quá xa. Buổi sáng người đi làm thành phố, học sinh đạp xe đến trường; chiều tối người già ngồi uống trà, trẻ con chơi ở sân đình. Đi qua Kiến Xương mà dừng lại ăn một bữa, uống một chén trà là cách dễ nhất để thấy đời sống ở đây.
Với người đi biển lần đầu, nên đổ xăng, mua nước, hỏi đường ở Thanh Nê trước khi ra phía Tiền Hải. Trời tối, đường ven đồng ít đèn, xe máy cần đi chậm và để ý xe công nông, xe chở hàng.
Kiến Xương sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, khi Thái Bình nhập vào tỉnh Hưng Yên và bỏ cấp huyện, Kiến Xương không còn là đơn vị hành chính. Các xã, thị trấn cũ được sắp xếp thành một số xã mới lớn hơn trực thuộc tỉnh Hưng Yên; một số xã giáp thành phố có thể đi cùng các phường mới của vùng đô thị cũ.
Tên xã mới và ranh giới cụ thể nên tra trong danh sách chính thức hoặc hỏi ủy ban xã nơi ở. Giấy tờ cũ ghi huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình vẫn có giá trị; khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi theo xã mới.
Tên Kiến Xương đã tồn tại qua nhiều thế kỷ, từ phủ đến huyện. Dù không còn trên giấy tờ hành chính, cái tên ấy vẫn còn trong tên trường, tên chợ, tên làng nghề và trong cách người quê giới thiệu mình là người Kiến Xương.
Với các hồ sơ đất đai, thừa kế, người dân nên giữ lại bản gốc giấy tờ cũ và ghi chú tên xã mới bên cạnh. Cán bộ địa chính sẽ đối chiếu theo số thửa, tờ bản đồ, nên việc đổi tên đơn vị hành chính không làm mất quyền sử dụng đất đã được ghi nhận.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Kiến Xương cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, huyện Kiến Xương không còn là đơn vị hành chính. Đất huyện cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Hưng Yên mới, sau khi tỉnh Thái Bình nhập vào Hưng Yên theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Kiến Xương có bị gộp với huyện nào năm 1969 không?
Không. Năm 1969 nhiều huyện Thái Bình gộp từng cặp, nhưng Kiến Xương và Tiền Hải giữ nguyên tên. Kiến Xương vốn là tên phủ cổ của vùng nam Thái Bình.
Làng chạm bạc Đồng Xâm ở đâu?
Làng Đồng Xâm thuộc huyện Kiến Xương cũ, nay nằm trong một xã của tỉnh Hưng Yên. Đây là làng chạm bạc lâu đời nhất Thái Bình, nhiều nhà vẫn có xưởng làm đồ bạc thủ công.
Kiến Xương và Tiền Hải có liên quan gì?
Tiền Hải được Nguyễn Công Trứ lập năm 1828 trên vùng bãi bồi phía đông Kiến Xương. Nhiều dòng họ Tiền Hải có gốc từ các làng Kiến Xương xuống khai hoang mở đất.
Mua đồ bạc ở Đồng Xâm cần lưu ý gì?
Nên mua ở nhà có xưởng làm thật, hỏi rõ bạc thật hay bạc mạ, hỏi trọng lượng và xin giấy bảo hành với món giá trị. Có thể đặt làm theo mẫu riêng, thời gian làm tùy độ khó.
Đi từ thành phố Thái Bình xuống Kiến Xương thế nào?
Kiến Xương nằm ngay phía nam thành phố Thái Bình, qua sông Trà Lý là tới. Đường ra biển Tiền Hải đi xuyên huyện, đi xe máy hay xe khách đều thuận, quãng đường ngắn.