Huyện Hưng Hà nằm ở góc tây bắc tỉnh Thái Bình cũ, giữa sông Hồng và sông Luộc, được lập năm 1969 từ hai huyện Duyên Hà và Hưng Nhân. Đây là vùng Long Hưng xưa, nơi có lăng mộ các vua Trần đầu tiên, có đền Tiên La, quê nhà bác học Lê Quý Đôn và làng dệt Phương La. Từ 1/7/2025, đất Hưng Hà cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Hưng Yên.
Trong tám đơn vị của Thái Bình cũ, Hưng Hà là nơi dày di tích lịch sử bậc nhất và cũng là nơi gần trung tâm tỉnh Hưng Yên mới nhất. Bài dưới đi qua tên gọi, đất nhà Trần, các di tích, làng nghề và cách đọc lại địa chỉ Hưng Hà sau năm 2025.
Duyên Hà, Hưng Nhân và tên Hưng Hà
Tên Hưng Hà ghép từ chữ Hưng của Hưng Nhân và chữ Hà của Duyên Hà, hai huyện cũ gộp lại năm 1969. Duyên Hà ở phía tây, dọc sông Hồng; Hưng Nhân ở phía bắc và đông, dọc sông Luộc. Trước khi về Thái Bình, vùng đất này thuộc phủ Tiên Hưng, từng gắn với trấn Sơn Nam và tỉnh Hưng Yên.
Trong sách cũ, tên Duyên Hà còn được viết là Diên Hà, nhất là khi nói về quê Lê Quý Đôn. Người lớn tuổi ở Hưng Hà vẫn hay nói quê mình bên Duyên Hà hay bên Hưng Nhân, và giấy tờ trước năm 1969 thường ghi theo hai tên đó. Biết điều này giúp tra gia phả, văn tự đất cũ dễ hơn.
Trước 7/2025, Hưng Hà có hai thị trấn: thị trấn Hưng Hà là trung tâm huyện, và thị trấn Hưng Nhân ở phía bắc gần sông Luộc, giữ lại tên của huyện cũ. Cả hai đều có chợ, trường học, là nơi người các xã quanh đến buôn bán.
Cũng vì gốc Tiên Hưng, người Hưng Hà có nhiều mối quan hệ họ hàng, làm ăn với bên kia sông Luộc thuộc Hưng Yên cũ. Chợ, bến đò hai bên sông từng là nơi trao đổi thường ngày, nên chuyện hai tỉnh nhập lại năm 2025 với nhiều người ở đây không quá xa lạ.
Giữa sông Hồng và sông Luộc
Hưng Hà nằm ở góc nơi sông Luộc tách khỏi sông Hồng chảy về phía đông. Phía tây là sông Hồng, bên kia là đất Hà Nam và Hưng Yên cũ; phía bắc là sông Luộc, bên kia là Hưng Yên cũ; phía đông giáp Quỳnh Phụ, Đông Hưng; phía nam giáp Vũ Thư. Đất bãi ven sông màu mỡ, trồng ngô, đỗ, chuối, rau màu; đất trong đê trồng lúa.
Quốc lộ 39 từ Hưng Yên vào Thái Bình đi qua cầu Triều Dương bắc qua sông Luộc rồi chạy xuyên Hưng Hà. Vì vậy từ Hưng Hà đi lên trung tâm Hưng Yên cũ gần hơn hẳn so với từ các huyện ven biển. Sau khi hai tỉnh nhập lại, người Hưng Hà là những người ít bị xa trung tâm hành chính mới nhất trong số dân Thái Bình cũ.
Đê sông Hồng và đê sông Luộc chạy quanh huyện. Mùa lũ, nước hai con sông lên cao, người dân các xã ven đê lại có phiên canh đê. Đi trên mặt đê nhìn xuống, một bên là bãi sông rộng, một bên là làng mạc san sát, đó là hình ảnh quen thuộc của Hưng Hà.
Đền Trần Thái Bình và đất Long Hưng
Thời Trần, vùng này thuộc phủ Long Hưng, đất gốc của dòng họ Trần. Các vua Trần chọn nơi đây để đặt lăng mộ cho tổ tiên và cho một số vị vua đầu triều. Khu di tích đền Trần ở Hưng Hà, người Thái Bình quen gọi là đền Trần Thái Bình để phân biệt với đền Trần ở Nam Định, là nơi thờ các vua Trần và có khu lăng mộ.
Khu đền đã được tu bổ, mở rộng nhiều lần, có cổng, sân, các tòa đền và khu lăng ở gần đó. Mùa xuân, lễ hội đền Trần thu hút người khắp vùng về dâng hương, rước kiệu, xem các trò diễn dân gian. Ngoài mùa lễ, khu đền yên tĩnh, có thể đi xem kiến trúc, đọc các bảng giới thiệu lịch sử.
Khi đến, nên ăn mặc kín đáo, giữ trật tự, không đặt đồ lễ bừa bãi, không chen lấn khi đông. Mùa lễ hội nên đi sớm, gửi xe ở bãi chính thức và giữ đồ cá nhân cẩn thận.
Đền Tiên La và các di tích khác
Đền Tiên La. Đền thờ nữ tướng Vũ Thị Thục, người được kể là theo Hai Bà Trưng đánh giặc, được phong là Bát Nạn tướng quân. Đền có kiến trúc gỗ cổ, nhiều mảng chạm đẹp, có hội làng hằng năm.
Khu lưu niệm Lê Quý Đôn. Ở quê nhà Lê Quý Đôn có nhà thờ, khu tưởng niệm nhà bác học thế kỷ XVIII, tác giả của nhiều bộ sách lớn như Vân đài loại ngữ, Phủ biên tạp lục. Học sinh trong vùng thường đến đây trước kỳ thi.
Đình làng và chùa. Hầu như xã nào ở Hưng Hà cũng có đình, chùa, miếu cổ, nhiều nơi còn giữ được kiến trúc gỗ, sắc phong, câu đối. Đây là kho di sản lớn nhưng không phải nơi nào cũng được tu bổ kịp.
Lễ hội làng. Mùa xuân là mùa hội, nhiều làng rước kiệu, đánh vật, hát chèo, thi cỗ. Lịch hội mỗi làng khác nhau, hỏi người địa phương là cách chắc nhất.
Làng dệt Phương La và chiếu làng Hới
Phương La là làng dệt lâu đời của Hưng Hà. Trước kia làng dệt vải, dệt khăn bằng khung cửi gỗ; về sau chuyển sang máy dệt, làm khăn mặt, vải, đồ may sẵn bán khắp các tỉnh phía Bắc. Tiếng máy dệt trong làng là âm thanh quen thuộc của người Phương La từ sáng đến tối.
Làng Hới ở Hưng Hà nổi tiếng với nghề dệt chiếu cói. Chiếu Hới được dệt từ cói ven biển, nhuộm màu, có hoa văn, xưa là món đồ cưới quen thuộc của nhiều gia đình vùng đồng bằng. Nay chiếu cói chịu sức ép từ chiếu nhựa, chiếu trúc, nhưng vẫn có nhà giữ nghề, làm chiếu đẹp bán cho người chuộng đồ truyền thống.
Đến thăm làng nghề, nên hỏi trước nhà nào còn làm, tránh giờ nghỉ trưa, và xin phép trước khi chụp ảnh trong xưởng. Mua hàng trực tiếp ở làng thì dễ chọn mẫu, có thể đặt dệt theo kích thước riêng.
Đời sống và việc làm
Hưng Hà vẫn là huyện nông nghiệp với lúa là chính, cộng thêm rau màu ở đất bãi. Nhiều xã nuôi lợn, gà, cá ao; một số nơi làm vườn cây cảnh, cây ăn quả. Nghề dệt, may ở Phương La và các làng lân cận tạo việc làm cho nhiều lao động tại chỗ.
Những năm gần đây, khu công nghiệp và cụm công nghiệp mở ra ở một số xã, thu hút công nhân trong vùng. Đồng thời, nhiều người trẻ vẫn đi làm xa ở Hà Nội, Hưng Yên, Bắc Ninh hoặc ra nước ngoài, tiền gửi về dựng nhà, mở hàng.
Hưng Hà có truyền thống hiếu học, nhắc đến Lê Quý Đôn là người địa phương tự hào. Các trường phổ thông trong huyện có nhiều thế hệ học sinh đỗ đại học, đi làm khắp nơi; dịp Tết, làng xóm đông vui khi con cháu trở về.
Ở các xã ven sông Hồng, nghề trồng dâu nuôi tằm, trồng chuối, trồng cây cảnh trên đất bãi từng có thời rộ lên, nay vẫn còn ở một số nơi. Đất bãi cho thu nhập khá nhưng phụ thuộc mùa nước, năm nào lũ to là mất trắng một vụ.
Đi thăm Hưng Hà: thứ tự hợp lý
Hưng Hà rộng và nhiều di tích, nên đi trong một ngày cần chọn lọc. Từ thành phố Thái Bình hoặc từ Hưng Yên cũ, có thể bắt đầu bằng khu đền Trần vào buổi sáng khi trời còn mát, sau đó sang khu tưởng niệm Lê Quý Đôn. Buổi chiều ghé đền Tiên La rồi về làng Phương La xem dệt, mua khăn, vải làm quà.
Nếu đi vào mùa xuân, các làng có hội, đường vào di tích đông và chậm; nên đi sớm, gửi xe đúng chỗ, và chuẩn bị thời gian dư. Ngoài mùa hội, các điểm khá vắng, có thể đi thong thả, đọc bảng giới thiệu, hỏi chuyện người trông coi di tích.
Hưng Hà không có nhiều nhà nghỉ lớn như thành phố, nên nếu muốn ở lại thì tính đường về thành phố Thái Bình hoặc sang Hưng Yên cũ. Ăn uống ở thị trấn Hưng Hà, Hưng Nhân đủ các món bình dân; cơm quê, canh cá, bánh cuốn là những món dễ tìm.
Hưng Hà sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, khi Thái Bình nhập vào tỉnh Hưng Yên và cấp huyện bị bỏ, Hưng Hà không còn là đơn vị hành chính. Các xã, thị trấn cũ được sắp xếp thành một số xã mới lớn hơn, trực thuộc tỉnh Hưng Yên. Tên xã mới cụ thể và ranh giới nên tra trong danh sách chính thức của tỉnh.
Giấy tờ cũ ghi huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình vẫn có giá trị. Khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi theo xã mới và tỉnh Hưng Yên. Với giấy tờ trước năm 1969 ghi Duyên Hà hay Hưng Nhân, bạn nên mang theo bản gốc để đối chiếu khi cần.
Với người Hưng Hà, việc nhập tỉnh có một điểm đáng chú ý: lần đầu tiên sau hơn một thế kỷ, vùng đất phủ Tiên Hưng xưa lại về chung một tỉnh với Hưng Yên, như thời trước năm 1890. Những di tích như đền Trần, đền Tiên La vẫn giữ tên, chỉ có địa chỉ hành chính là thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Hưng Hà cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, huyện Hưng Hà không còn là đơn vị hành chính. Đất huyện cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Hưng Yên mới, sau khi Thái Bình nhập vào Hưng Yên theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Hưng Hà được gộp từ những huyện nào?
Hưng Hà được lập năm 1969 từ hai huyện Duyên Hà và Hưng Nhân. Tên huyện ghép chữ Hưng của Hưng Nhân với chữ Hà của Duyên Hà, nên giấy tờ cũ có thể ghi một trong hai tên ấy.
Đền Trần Thái Bình khác đền Trần Nam Định thế nào?
Đền Trần ở Hưng Hà gắn với đất Long Hưng và khu lăng mộ các vua Trần đầu tiên. Đền Trần ở Nam Định gắn với phủ Thiên Trường, nơi các vua Trần lui về. Hai nơi là hai di tích khác nhau, cách nhau sông Hồng.
Quê Lê Quý Đôn ở đâu?
Lê Quý Đôn quê ở làng Diên Hà, vùng Duyên Hà xưa, thuộc huyện Hưng Hà của tỉnh Thái Bình cũ. Ở quê ông có khu tưởng niệm, nhà thờ, nơi học sinh và người trong vùng hay đến thăm.
Làng dệt Phương La làm những gì?
Làng Phương La ở Hưng Hà làm nghề dệt từ lâu, xưa dệt vải, khăn bằng khung cửi, nay chủ yếu dùng máy dệt khăn, vải và may đồ sẵn. Hàng của làng bán đi nhiều tỉnh phía Bắc.
Từ Hưng Yên sang Hưng Hà đi đường nào?
Từ trung tâm Hưng Yên cũ đi theo quốc lộ 39, qua cầu Triều Dương bắc qua sông Luộc là vào đất Hưng Hà. Đây là tuyến chính nối hai tỉnh cũ, nay là đường trong cùng một tỉnh Hưng Yên.