Huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc cũ: quê Trần Nguyên Hãn, cá thính và hồ Vân Trục

Huyện Lập Thạch nằm ở phía tây bắc tỉnh Vĩnh Phúc cũ, giáp Tuyên Quang, huyện lỵ đặt ở thị trấn Lập Thạch. Cuối năm 2008, gần một nửa đất phía tây của huyện được tách ra để lập huyện Sông Lô. Từ ngày 1/7/2025, khi Vĩnh Phúc nhập vào tỉnh Phú Thọ và bỏ cấp huyện, Lập Thạch cũ được sắp xếp thành sáu xã: Lập Thạch, Liên Hòa, Hợp Lý, Thái Hòa, Tiên Lữ và Sơn Đông.

Lập Thạch là vùng trung du đồi gò, đất không giàu nhưng người dân nổi tiếng chịu khó và hiếu học. Bài này đi qua tên gọi, lần tách huyện năm 2008, quê hương Trần Nguyên Hãn, món cá thính, các hồ đập và cách đọc địa chỉ Lập Thạch sau sáp nhập.

Lập Thạch trước và sau năm 2008

Lập Thạch là tên huyện cổ của vùng trung du phía bắc sông Hồng, thời Nguyễn thuộc tỉnh Sơn Tây, sang thời Pháp thuộc tỉnh Vĩnh Yên. Từ năm 1950 Lập Thạch thuộc Vĩnh Phúc, từ năm 1968 thuộc Vĩnh Phú, và từ năm 1997 trở lại Vĩnh Phúc.

Trước năm 2009, Lập Thạch là một trong những huyện rộng nhất tỉnh, trải từ bờ sông Phó Đáy ở phía đông đến bờ sông Lô ở phía tây. Cuối năm 2008, Chính phủ quyết định tách các xã phía tây, dọc sông Lô, để lập huyện Sông Lô. Năm 2003 trước đó, Lập Thạch cũng đã góp một phần nhỏ đất cho huyện Tam Đảo mới.

Vì vậy, một người quê Hải Lựu, Đức Bác hay Tam Sơn sinh trước năm 2009 sẽ có giấy tờ ghi "huyện Lập Thạch", trong khi từ năm 2009 nơi ấy đã thuộc Sông Lô. Khi đối chiếu hồ sơ, đây là chi tiết rất dễ bị bỏ sót.

Sơn Đông và đền thờ Trần Nguyên Hãn

Làng Sơn Đông là quê của Trần Nguyên Hãn, một trong những tướng lĩnh hàng đầu của khởi nghĩa Lam Sơn đầu thế kỷ 15, người góp công lớn trong cuộc kháng chiến chống quân Minh. Ở Sơn Đông có đền thờ ông, là di tích lịch sử được người địa phương chăm lo và tổ chức lễ hội hằng năm.

Sơn Đông cũng được nhiều người nhắc đến như một làng có truyền thống học hành, có nhiều người đỗ đạt qua các thời. Truyền thống hiếu học này lan ra cả Lập Thạch, khiến huyện có tiếng là "đất học" của Vĩnh Phúc. Cách nói ấy phổ biến trong dân, nhưng con số người đỗ đạt cụ thể thì nên tra trong văn bia, gia phả hay địa chí.

Sau ngày 1/7/2025, xã Sơn Đông mới gồm xã Sơn Đông, Tây Sơn của Lập Thạch và xã Cao Phong của Sông Lô. Đây là một trong ít xã mới ở vùng Vĩnh Phúc cũ vượt qua ranh giới giữa hai huyện cũ.

Cá thính: món riêng của vùng trung du

Cá thính Lập Thạch là món cá ủ với thính, tức gạo rang giã nhỏ, theo cách làm truyền thống của người trung du. Cá, thường là cá trắm hoặc cá chép, được làm sạch, ướp muối, rồi ủ với thính trong chum, lọ kín một thời gian cho chín men. Thành phẩm có vị chua nhẹ, mùi thơm của gạo rang, thịt cá săn lại.

Người ăn cá thính thường cuốn với lá sung, lá đinh lăng và các loại rau rừng, chấm tương ớt; cũng có nhà đem nướng hoặc rán. Đây là món ăn của dịp lễ, Tết và để đãi khách, không phải món thường ngày. Mỗi gia đình có một cách ủ và một thời gian ủ riêng, nên vị cá thính mỗi nhà một khác.

Vì là món lên men, cá thính cần được làm và bảo quản đúng cách. Người mua làm quà nên chọn nơi làm sạch sẽ, có nguồn gốc rõ ràng, và bảo quản mát khi mang đi xa. Người có bệnh đường tiêu hoá, phụ nữ có thai hay trẻ nhỏ nên thận trọng với các món cá ủ chưa nấu chín.

Hồ đập và dòng sông Phó Đáy

Đập Liễn Sơn. Đập Liễn Sơn trên sông Phó Đáy được xây từ thời Pháp, là đầu mối của hệ thống kênh tưới cho nhiều cánh đồng của Vĩnh Phúc. Đập nằm trên đất Lập Thạch, nay thuộc xã Thái Hòa, và là một công trình thuỷ lợi lâu đời của vùng.

Hồ Vân Trục. Hồ Vân Trục là hồ chứa giữa vùng đồi, mặt nước xen những đồi thông và đồi keo. Ngoài nhiệm vụ giữ nước tưới, hồ còn là điểm dừng chân của người đi dạo vùng trung du. Vân Trục nay thuộc xã Lập Thạch mới.

Sông Phó Đáy ở phía đông. Sông Phó Đáy chảy từ Tuyên Quang xuống, chảy dọc phía đông huyện, ngăn Lập Thạch với vùng Tam Dương rồi xuôi về phía nam. Mùa mưa lũ, nước sông lên nhanh, các bãi ven sông có thể bị ngập.

Đất đồi bạc màu. Phần lớn đất Lập Thạch là đất đồi bạc màu, nên ngoài lúa ở chân đồi, người dân trồng rừng, cây ăn quả, chè và nuôi gà thả đồi, cá trong các hồ nhỏ.

Đời sống trung du ngày nay

Lập Thạch không có khu công nghiệp lớn như Bình Xuyên hay Vĩnh Yên, nên nhiều người trẻ đi làm công nhân ở các huyện phía đông, ở Hà Nội hoặc đi lao động xa. Ở quê, người lớn tuổi giữ ruộng, vườn, đồi rừng và chăn nuôi. Những năm gần đây có thêm một số cụm công nghiệp nhỏ và xưởng may gần thị trấn, giúp một phần lao động làm việc gần nhà.

Đường sá trong huyện được nâng cấp nhiều, nối thị trấn Lập Thạch với Vĩnh Yên, với Sông Lô và với Tuyên Quang. Từ Lập Thạch đi Việt Trì có thể đi qua vùng Sông Lô hoặc vòng qua Vĩnh Tường, tuỳ điểm xuất phát.

Chợ phiên ở các xã vẫn là nơi tụ họp quen thuộc, bán gà đồi, cá, măng, rau và các loại hàng nông sản theo mùa. Người ở xa về quê thường ghé chợ để mua cá thính, gà, măng làm quà.

Ở những thôn xa trung tâm, nhiều nhà vẫn giữ nếp nuôi gà thả đồi, trồng vài sào chè, vài luống sắn, và lên rừng lấy măng theo mùa. Thu nhập không cao, nhưng chi phí sống thấp, nên một bộ phận người đi làm xa đã quay về dựng nhà, mở xưởng nhỏ hoặc làm trang trại ngay trên đất của gia đình.

Tiếng "đất học" và nếp nhà trung du

Người Lập Thạch hay tự hào về chuyện học hành. Ở nhiều làng, văn chỉ, từ chỉ, nơi ghi danh người đỗ đạt ngày xưa, vẫn còn dấu tích hoặc được dựng lại. Trong các gia đình, việc cho con đi học đến nơi đến chốn được coi trọng hơn cả việc giữ ruộng, và nhiều người con của huyện đã thành thầy giáo, bác sĩ, kỹ sư ở khắp nơi.

Nếp nhà trung du ở đây cũng có nét riêng: nhà thường dựa lưng vào đồi, sân rộng để phơi lúa, phơi sắn, vườn trồng cây ăn quả và chè. Bữa cơm có gà nhà, cá ao, măng đồi, rau vườn; những món như cá thính chỉ làm vào dịp có khách, có việc lớn. Trong làng, quan hệ họ hàng, xóm giềng vẫn rất chặt, việc hiếu hỷ cả xóm cùng lo.

Người về Lập Thạch tìm gia phả, tìm mộ tổ thường bắt đầu từ nhà thờ họ và từ những người cao tuổi trong làng. Vì địa giới đổi nhiều lần, một dòng họ có thể có chi ở Lập Thạch, chi ở Sông Lô, chi ở Tam Đảo; ghi chép gia phả nên giữ cả tên làng cũ và tên xã mới để con cháu sau này không lạc.

Đi lại giữa Lập Thạch, Vĩnh Yên và Tuyên Quang

Lập Thạch nằm ở vị trí chuyển tiếp giữa đồng bằng Vĩnh Phúc và vùng núi Tuyên Quang. Từ thị trấn Lập Thạch có đường xuống Vĩnh Yên qua vùng Tam Dương, đường sang Sông Lô và đường lên phía bắc giáp huyện Sơn Dương của Tuyên Quang. Người dân vùng giáp ranh vì vậy có quan hệ buôn bán, cưới hỏi với cả hai phía từ lâu.

Đường trong huyện phần lớn là đường đồi, lên xuống liên tục, có những khúc quanh khuất tầm nhìn. Đi xe máy buổi tối nên bật đèn, chú ý trâu bò và xe chở nông sản. Mùa mưa, một số đoạn ven suối có thể ngập ngắn, nên hỏi người địa phương trước khi đi vào các thôn xa.

Xe khách tuyến từ Hà Nội, Vĩnh Yên về Lập Thạch có chạy theo giờ, nhưng nhiều người vẫn chọn xe máy hoặc xe hợp đồng vì linh hoạt hơn. Khi đặt xe, nên hỏi rõ điểm đón trả theo tên thôn, tên chợ quen thuộc hơn là theo tên xã mới, vì tài xế thường quen cách gọi cũ.

Sau 1/7/2025: sáu xã trên đất Lập Thạch cũ

Đất huyện Lập Thạch cũ được sắp xếp thành sáu xã của tỉnh Phú Thọ. Bảng dưới ghi các đơn vị cũ trong mỗi xã mới theo phương án sắp xếp.

Xã Xuân Hòa cũ của Lập Thạch nay thuộc xã Lập Thạch, không liên quan đến phường Xuân Hòa ở Phúc Yên cũ. Gặp hai tên này trên giấy tờ, hãy nhìn tên huyện đi kèm để phân biệt.

Câu hỏi thường gặp

Huyện Lập Thạch nay thuộc tỉnh nào?

Từ ngày 1/7/2025, đất huyện Lập Thạch cũ thuộc tỉnh Phú Thọ, sau khi Vĩnh Phúc nhập vào Phú Thọ theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn, đất chia thành sáu xã Lập Thạch, Liên Hòa, Hợp Lý, Thái Hòa, Tiên Lữ và Sơn Đông.

Huyện Sông Lô có phải tách từ Lập Thạch không?

Đúng. Cuối năm 2008, các xã phía tây của Lập Thạch dọc sông Lô được tách ra để lập huyện Sông Lô. Vì vậy giấy tờ trước năm 2009 của người quê vùng Sông Lô thường ghi huyện Lập Thạch.

Trần Nguyên Hãn quê ở đâu?

Trần Nguyên Hãn, tướng của khởi nghĩa Lam Sơn đầu thế kỷ 15, quê ở làng Sơn Đông, huyện Lập Thạch cũ. Ở đây có đền thờ ông; từ 1/7/2025 nơi này thuộc xã Sơn Đông, tỉnh Phú Thọ.

Cá thính Lập Thạch làm từ gì?

Cá thính làm từ cá, thường là cá trắm hoặc cá chép, ướp muối rồi ủ với thính gạo rang giã nhỏ trong chum, lọ kín cho lên men. Món này thường ăn cuốn lá sung, lá đinh lăng và chấm tương ớt.

Thị trấn Lập Thạch nay là xã nào?

Thị trấn Lập Thạch cùng các xã Tử Du, Vân Trục, Xuân Hòa nay hợp thành xã Lập Thạch. Xã mang tên huyện nhưng chỉ là một phần nhỏ của huyện Lập Thạch ngày trước.

Đập Liễn Sơn nằm ở đâu?

Đập Liễn Sơn nằm trên sông Phó Đáy, ở vùng xã Liễn Sơn cũ của huyện Lập Thạch. Từ 1/7/2025, xã Liễn Sơn nhập với Thái Hòa, Bắc Bình thành xã Thái Hòa, tỉnh Phú Thọ.