Huyện Vĩnh Tường nằm ở góc tây nam tỉnh Vĩnh Phúc cũ, nơi sông Lô gặp sông Hồng, đối diện vùng Việt Trì; huyện lỵ đặt ở thị trấn Vĩnh Tường. Từ ngày 1/7/2025, khi Vĩnh Phúc nhập vào tỉnh Phú Thọ và bỏ cấp huyện, đất Vĩnh Tường cũ được sắp xếp thành sáu xã: Vĩnh Tường, Thổ Tang, Vĩnh An, Vĩnh Hưng, Vĩnh Phú và Vĩnh Thành.
Vĩnh Tường là huyện đồng bằng đông dân, làng mạc san sát, nổi tiếng với những làng buôn và làng nghề có tiếng khắp miền Bắc. Bài này đi qua tên gọi, thời huyện Vĩnh Lạc, làng buôn Thổ Tang, làng rèn Lý Nhân, thợ mộc Bích Chu, di chỉ khảo cổ và cách đọc địa chỉ sau sáp nhập.
Phủ Vĩnh Tường, huyện Vĩnh Lạc và huyện Vĩnh Tường
Vĩnh Tường là tên có từ thời phong kiến, từng là tên một phủ quản nhiều huyện ở vùng đồng bằng phía bắc sông Hồng, thuộc trấn rồi tỉnh Sơn Tây. Thời Pháp, vùng này thuộc tỉnh Vĩnh Yên; từ năm 1950 thuộc Vĩnh Phúc, từ năm 1968 thuộc Vĩnh Phú. Vì từng là phủ, tên Vĩnh Tường trong sách cũ đôi khi chỉ một vùng rộng hơn huyện Vĩnh Tường sau này.
Cuối thập niên 1970, Vĩnh Tường gộp với Yên Lạc thành huyện Vĩnh Lạc, ghép chữ đầu của hai tên. Huyện ghép này tồn tại đến giữa thập niên 1990 thì tách lại thành hai huyện như cũ. Người sinh trong giai đoạn đó có thể có giấy khai sinh ghi "huyện Vĩnh Lạc, tỉnh Vĩnh Phú", và cần xem tên xã để biết thuộc Vĩnh Tường hay Yên Lạc.
Ngay trước năm 2025, Vĩnh Tường có nhiều thị trấn hơn hẳn các huyện khác: thị trấn Vĩnh Tường, Thổ Tang và Tứ Trưng. Điều này phản ánh đặc điểm của huyện: làng xã đông đúc, buôn bán sầm uất, đô thị hoá từ chính các làng nghề và làng buôn.
Thổ Tang: làng buôn của cả một vùng
Thổ Tang là làng buôn nổi tiếng nhất của Vĩnh Phúc và có tiếng khắp miền Bắc. Người Thổ Tang làm đủ nghề buôn bán: nông sản, hàng khô, vải vóc, rồi thu gom phế liệu, hàng tái chế, buôn hàng đi các tỉnh xa. Chợ Thổ Tang từ lâu là đầu mối hàng hoá của cả vùng đồng bằng Vĩnh Tường, Yên Lạc và các huyện lân cận.
Giữa làng có đình Thổ Tang, ngôi đình gỗ cổ được nhắc như một di tích kiến trúc đáng giá của huyện. Không gian đình nằm giữa phố buôn bán đông đúc tạo nên một hình ảnh rất riêng: một bên là nhịp sống thương mại, một bên là sân đình, hội làng.
Cuộc sống buôn bán mang lại thu nhập khá cho nhiều gia đình, nhưng cũng đi kèm những vấn đề như ô nhiễm từ việc thu gom, phân loại phế liệu trong khu dân cư. Những năm gần đây chính quyền và người dân đã tìm cách đưa các hoạt động này ra khu tập trung, giữ khu dân cư sạch hơn. Sau ngày 1/7/2025, tên Thổ Tang được giữ cho xã Thổ Tang mới.
Người Thổ Tang có tiếng nhạy bén, đi buôn xa, có mặt ở nhiều chợ đầu mối của miền Bắc. Trong làng, nhiều gia đình có kho bãi, xe tải riêng, làm đại lý cho nhiều mặt hàng. Khách ngoài muốn giao dịch với các nhà buôn ở đây nên làm giấy tờ rõ ràng, kiểm hàng kỹ và thanh toán theo thoả thuận viết, như với mọi chợ đầu mối khác.
Làng rèn Lý Nhân và thợ mộc Bích Chu
Lý Nhân là làng rèn lâu đời của Vĩnh Tường. Tiếng búa đập thép vang từ sáng sớm, các lò rèn làm dao, kéo, liềm, cuốc, xẻng và nhiều loại nông cụ khác, bán đi khắp các tỉnh phía bắc. Nghề rèn truyền trong gia đình qua nhiều đời, mỗi nhà có cách trui thép, mài lưỡi riêng.
Ngày nay nhiều xưởng đã dùng máy búa, máy mài để tăng năng suất, nhưng khâu trui thép và chỉnh lưỡi vẫn cần tay nghề của thợ. Người mua dao rèn ở làng nên xem kỹ vệt trui trên lưỡi, độ chắc của cán và hỏi người thợ về cách giữ dao không gỉ.
Bích Chu là làng có truyền thống thợ mộc, nổi tiếng với nghề dựng nhà gỗ, làm đình, chùa. Thợ Bích Chu ngày trước đi làm khắp các vùng, góp tay dựng nhiều công trình gỗ ở miền Bắc. Ngày nay nghề mộc ở đây vẫn còn, chuyển sang làm đồ nội thất, đồ gỗ mỹ nghệ và nhận phục dựng các công trình kiến trúc truyền thống.
Cả hai làng đều đứng trước cùng một câu hỏi như nhiều làng nghề khác: giữ nghề thế nào khi lớp trẻ có lựa chọn đi nhà máy. Câu trả lời ở mỗi nhà một khác, có nhà mở rộng xưởng, có nhà chỉ còn người già làm cầm chừng, có nhà chuyển hẳn sang buôn bán chính sản phẩm của làng.
Di chỉ Lũng Hòa và dấu vết người xưa
Ở Lũng Hòa có di chỉ khảo cổ thuộc văn hoá Phùng Nguyên, giai đoạn trước văn hoá Đông Sơn trong tiến trình thời đại kim khí ở lưu vực sông Hồng. Những đợt khai quật ở đây đã tìm thấy nhiều mộ táng, đồ gốm, đồ đá, giúp các nhà khảo cổ hiểu thêm về đời sống cư dân nông nghiệp thời kỳ dựng nước.
Di chỉ Lũng Hòa cùng với di chỉ Đồng Đậu bên Yên Lạc cho thấy vùng đồng bằng Vĩnh Phúc là nơi có người định cư từ rất sớm, liên tục qua nhiều thời kỳ. Đây là một trong những lý do vùng ngã ba sông Hồng – sông Lô được xem là một cái nôi của văn hoá Việt cổ, gần với khu di tích Đền Hùng bên kia sông.
Phần lớn hiện vật được lưu giữ và trưng bày tại bảo tàng. Người muốn tìm hiểu nên đến bảo tàng của tỉnh hơn là đến hiện trường, vì di chỉ ngoài thực địa thường chỉ còn là mặt đất, vườn và ruộng. Sau 1/7/2025, Lũng Hòa thuộc xã Vĩnh Thành mới.
Đồng bằng giữa hai con sông
Sông Hồng ở phía nam. Sông Hồng chảy dọc phía nam huyện, tạo ra những bãi bồi rộng trồng ngô, đậu, rau màu. Đê sông Hồng là con đường quen thuộc của người dân ven sông, cũng là tuyến phòng lũ quan trọng.
Sông Lô ở phía tây. Phía tây, sông Lô chảy về gặp sông Hồng gần Việt Trì. Vùng ngã ba sông này từ xưa đã là nơi giao thương, đi lại bằng thuyền, nối Vĩnh Tường với Phú Thọ và miền núi.
Đồng ruộng thấp và làng dày. Phần trong đê là ruộng lúa và làng mạc san sát, đất phù sa màu mỡ, mật độ dân cao. Nhiều làng vừa làm ruộng vừa làm nghề, buôn bán.
Kênh mương và hồ ao. Hệ thống kênh tưới từ đập Liễn Sơn và các trạm bơm ven sông cung cấp nước cho đồng ruộng. Ao hồ trong làng dùng nuôi cá, thả rau.
Vì nằm ở góc hai con sông, Vĩnh Tường là một trong những vùng phải lo đê điều nhiều nhất của tỉnh cũ. Mỗi mùa mưa bão, các xã ven sông cắt cử người trực đê, chuẩn bị vật tư, và người dân sống ngoài bãi được nhắc di dời khi nước lên. Người mua đất ở các xã ven sông nên hỏi kỹ về hành lang đê và vùng bãi trước khi giao dịch, vì có những khu không được phép xây dựng kiên cố.
Chợ quê, hội làng và nhịp sống đông dân
Vĩnh Tường là huyện đông dân, làng nối làng, nên chợ quê ở đây họp gần như ngày nào cũng có, mỗi nơi một phiên. Chợ bán từ rau, cá, thịt đến đồ khô, quần áo, nông cụ; nhiều chợ còn là nơi trao đổi hàng giữa các làng nghề, như dao kéo của Lý Nhân, đồ gỗ của Bích Chu, hàng hoá của Thổ Tang.
Hội làng ở Vĩnh Tường thường vào tháng Giêng, tháng Hai âm lịch, có rước, tế, hát và các sinh hoạt như vật, kéo co, đánh đu. Mỗi làng có ngày hội riêng gắn với vị thần được thờ ở đình, nên đi qua huyện vào mùa xuân dễ bắt gặp hội ở vài làng liền nhau.
Đời sống đông dân cũng mang lại những vấn đề quen thuộc: đường làng hẹp, xe cộ đông giờ tan chợ, rác thải sinh hoạt và rác từ các làng nghề. Những năm gần đây nhiều làng đã mở rộng đường, làm điểm tập kết rác, nhưng người đến đây vẫn nên đi chậm trong làng và đỗ xe đúng chỗ.
Sau 1/7/2025: sáu xã trên đất Vĩnh Tường cũ
Đất huyện Vĩnh Tường cũ được sắp xếp thành sáu xã của tỉnh Phú Thọ. Hầu hết tên xã mới giữ chữ "Vĩnh", trừ xã Thổ Tang mang tên làng buôn quen thuộc.
| Xã mới | Gồm các đơn vị cũ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Xã Vĩnh Tường | Thị trấn Vĩnh Tường, Tứ Trưng; xã Lương Điền, Vũ Di | Huyện lỵ cũ |
| Xã Thổ Tang | Thị trấn Thổ Tang; xã Thượng Trưng, Tuân Chính | Làng buôn Thổ Tang |
| Xã Vĩnh An | Xã Chấn Hưng, Kim Xá, Yên Bình | Phía bắc huyện |
| Xã Vĩnh Hưng | Xã Đại Đồng, Nghĩa Hưng, Yên Lập | Giữa huyện |
| Xã Vĩnh Phú | Xã Vĩnh Phú, An Nhân, Ngũ Kiên, Vĩnh Thịnh | Ven sông Hồng |
| Xã Vĩnh Thành | Xã Sao Đại Việt, Lũng Hòa, Tân Phú | Di chỉ Lũng Hòa |
Xã Sao Đại Việt là đơn vị lập từ đợt sắp xếp nhỏ trước năm 2025, nên giấy tờ cũ hơn có thể ghi tên các xã đã nhập vào nó. Gặp trường hợp này, hãy tra quyết định sắp xếp của đợt đó trước, rồi mới đối chiếu với bảng trên. Các làng Lý Nhân, Bích Chu nên tra theo tên xã cũ ghi trên giấy tờ của từng nhà.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Vĩnh Tường nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, đất huyện Vĩnh Tường cũ thuộc tỉnh Phú Thọ, sau khi Vĩnh Phúc nhập vào Phú Thọ theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn, đất chia thành sáu xã Vĩnh Tường, Thổ Tang, Vĩnh An, Vĩnh Hưng, Vĩnh Phú và Vĩnh Thành.
Huyện Vĩnh Lạc là huyện nào?
Vĩnh Lạc là huyện ghép từ Vĩnh Tường và Yên Lạc, lập cuối thập niên 1970 và tồn tại đến giữa thập niên 1990 thì tách lại. Giấy tờ ghi huyện Vĩnh Lạc cần xem tên xã để biết thuộc phần Vĩnh Tường hay Yên Lạc.
Thổ Tang nay thuộc xã nào?
Thị trấn Thổ Tang cùng hai xã Thượng Trưng, Tuân Chính nay hợp thành xã Thổ Tang, tỉnh Phú Thọ. Tên làng buôn quen thuộc vì thế được giữ lại làm tên xã mới.
Xã Vĩnh Phú mới có liên quan đến tỉnh Vĩnh Phú cũ không?
Không. Xã Vĩnh Phú mới mang tên của xã Vĩnh Phú cũ trong huyện Vĩnh Tường, gộp thêm An Nhân, Ngũ Kiên, Vĩnh Thịnh. Tỉnh Vĩnh Phú là tỉnh hợp nhất Vĩnh Phúc và Phú Thọ từ 1968 đến 1996.
Làng rèn Lý Nhân ở Vĩnh Tường có phải huyện Lý Nhân không?
Không. Lý Nhân ở Vĩnh Tường là tên một làng rèn. Huyện Lý Nhân là một huyện của tỉnh Hà Nam cũ, nay thuộc Ninh Bình. Hai nơi chỉ trùng tên, cách nhau rất xa.
Di chỉ Lũng Hòa thuộc nền văn hoá nào?
Di chỉ Lũng Hòa thuộc văn hoá Phùng Nguyên, giai đoạn sớm của thời đại kim khí ở lưu vực sông Hồng, trước văn hoá Đông Sơn. Hiện vật phần lớn được lưu giữ tại bảo tàng.