Huyện Đông Hưng nằm giữa tỉnh Thái Bình cũ, ngay phía bắc thành phố Thái Bình, được lập năm 1969 từ hai huyện Đông Quan và Tiên Hưng. Đây là đất của làng chèo Khuốc, phường rối nước Đông Các và món bánh cáy làng Nguyễn. Từ 1/7/2025, khi bỏ cấp huyện, đất Đông Hưng cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Hưng Yên.
Đông Hưng không có biển, không có núi, nhưng có những thứ người Thái Bình tự hào nhất về văn hóa làng. Bài dưới kể tên gọi, vị trí, làng nghề, nghệ thuật dân gian và những điều cần biết khi đọc lại địa chỉ Đông Hưng sau năm 2025.
Đông Quan, Tiên Hưng và cái tên Đông Hưng
Đông Hưng là tên ghép từ chữ đầu của Đông Quan và chữ cuối của Tiên Hưng. Tiên Hưng vốn là tên một phủ lớn thời phong kiến ở vùng bắc Thái Bình, từng gắn với Hưng Yên trước khi về hẳn với Thái Bình. Đông Quan là huyện nhỏ hơn ở phía đông. Năm 1969, hai huyện được gộp lại theo chủ trương sắp xếp huyện của tỉnh.
Vì thế người lớn tuổi ở Đông Hưng đôi khi vẫn nói quê mình là Tiên Hưng hay Đông Quan, tùy làng nằm ở phía nào. Giấy khai sinh, gia phả, văn tự đất trước năm 1969 cũng ghi theo tên cũ. Khi làm giấy tờ hay tìm họ hàng, biết hai cái tên này giúp đối chiếu dễ hơn nhiều.
Từ 1969 đến trước 7/2025, Đông Hưng giữ tên và khung địa giới khá ổn định, chỉ có một số xã sát thành phố được chuyển về thành phố Thái Bình trong các lần mở rộng đô thị. Trung tâm huyện là thị trấn Đông Hưng, nằm trên quốc lộ 10.
Phủ Tiên Hưng xưa có lỵ sở ở vùng nay thuộc Đông Hưng, nên trong sách địa chí cũ, nhiều làng của Đông Hưng được ghi là thuộc phủ Tiên Hưng chứ không phải huyện nào khác. Khi tìm hiểu gia phả, bạn có thể gặp cả cấp phủ lẫn cấp huyện ghi cùng lúc, đó là cách ghi địa giới của thời phong kiến.
Vị trí giữa tỉnh và ngã tư Đông Hưng
Đông Hưng nằm ở giữa nửa bắc tỉnh Thái Bình cũ: phía nam giáp thành phố Thái Bình và sông Trà Lý, phía tây giáp Hưng Hà và Vũ Thư, phía bắc giáp Quỳnh Phụ, phía đông giáp Thái Thụy. Đất phẳng, làng mạc dày, ruộng lúa xen ao, vườn và những con sông nội đồng.
Quốc lộ 10 từ Hải Phòng vào thành phố Thái Bình chạy xuyên qua huyện. Thị trấn Đông Hưng lớn lên quanh ngã tư nơi quốc lộ gặp các đường tỏa đi Hưng Hà, Quỳnh Phụ, Thái Thụy, nên có chợ, có bến xe, có nhiều cửa hàng. Người các huyện phía bắc đi lên thành phố gần như đều đi qua đây.
Vì nằm sát thành phố, nhiều xã của Đông Hưng mấy năm gần đây đã đô thị hóa nhanh: đường lớn mở rộng, khu dân cư mới, xưởng may, xưởng cơ khí nhỏ. Nhưng đi sâu vào trong vẫn là làng cũ với cổng làng, đình, ao, và những cánh đồng lúa mênh mông.
Sông Tiên Hưng, một con sông nội đồng, chảy ngang qua huyện, xưa là đường thuyền chở lúa gạo và hàng hóa giữa các làng. Nay sông chủ yếu dùng để tưới tiêu, hai bên bờ là ruộng lúa và những làng cổ có đình chùa soi bóng xuống nước.
Làng chèo Khuốc
Làng Khuốc ở Đông Hưng được nhắc đến như một cái nôi của chèo Thái Bình. Từ lâu, làng có phường chèo hát trong các dịp hội, lễ, cưới xin, và nhiều nghệ nhân của làng đi hát khắp vùng. Câu nói ăn cơm Khuốc, xem chèo Khuốc nghe quen với nhiều người Thái Bình.
Chèo Khuốc giữ nhiều làn điệu cổ, lối diễn mộc mạc gần với sân đình hơn sân khấu lớn. Các vai hề, vai đào, vai kép có lối hát, điệu múa riêng; người xem trong làng thuộc nhiều đoạn, có khi hát theo. Đến nay làng vẫn có câu lạc bộ chèo, vẫn diễn trong dịp hội và đón đoàn khách đến tìm hiểu.
Nếu muốn xem chèo ở Khuốc, nên hỏi trước lịch hội làng hoặc lịch biểu diễn của câu lạc bộ, vì không phải ngày nào cũng có. Đến xem thì ăn mặc gọn, giữ trật tự, xin phép trước khi quay phim chụp ảnh các cụ nghệ nhân.
Rối nước Đông Các
Ở Đông Hưng còn có phường rối nước Đông Các, một trong những phường rối nước dân gian được biết đến ở đồng bằng Bắc Bộ. Rối nước sinh ra từ đời sống lúa nước: sân khấu là mặt ao làng, thủy đình dựng giữa nước, người điều khiển đứng sau mành, ngâm mình dưới nước điều khiển con rối bằng sào và dây.
Các tích trò thường kể chuyện cày cấy, chăn trâu, đánh cá, đấu vật, rước kiệu, múa rồng, múa lân. Con rối tạc bằng gỗ, sơn màu, mỗi phường có kỹ thuật và tích trò riêng truyền trong nghề. Tiếng trống, tiếng sáo, tiếng hát chèo đi kèm làm nên không khí hội làng.
Phường rối làng không biểu diễn thường xuyên như nhà hát ở thành phố; buổi diễn thường gắn với hội làng, dịp lễ hoặc khi có đoàn đặt trước. Ai muốn xem nên hỏi người địa phương hoặc ủy ban xã về lịch diễn, tránh đi chuyến không.
Một số phường rối nước ở Thái Bình đã từng biểu diễn ở thành phố lớn và ra nước ngoài, góp phần đưa nghệ thuật dân gian của vùng quê lúa đi xa. Việc giữ nghề phụ thuộc nhiều vào các nghệ nhân lớn tuổi và lớp trẻ chịu học, nên mỗi buổi diễn ở làng là dịp quý để xem tận mắt.
Bánh cáy làng Nguyễn
Bánh cáy là món quà quê nổi tiếng nhất của Thái Bình, và làng Nguyễn ở Đông Hưng được xem là quê gốc. Tên bánh lấy từ hình ảnh những hạt gấc, hạt màu lấm tấm trong bánh trông như trứng cáy, con vật nhỏ sống ở bãi bùn ven biển.
Bánh làm từ gạo nếp rang nổ, mạch nha, đường, gừng, vừng, lạc, mỡ, quất, cà rốt, gấc. Nguyên liệu được trộn, nén vào khuôn, để nguội rồi cắt thành thanh. Bánh ngon thì dẻo, giòn nhẹ, ngọt vừa, thơm gừng và mùi nếp; bánh kém thì cứng, ngọt gắt hoặc có vị dầu cũ.
Ở làng Nguyễn, nhiều nhà làm bánh quanh năm, nhộn nhịp nhất vào dịp trước Tết. Mua tại làng hoặc ở cơ sở có tiếng thì yên tâm hơn mua ven đường. Bánh để được một thời gian nhưng nên giữ kín, tránh ẩm; mang đi xa thì chọn hộp đóng gói cẩn thận.
Nghề nông và việc làm của người Đông Hưng
Lúa và rau màu. Đông Hưng vẫn là huyện trồng lúa lớn. Ngoài vụ lúa, nhiều xã trồng rau, khoai, ngô vụ đông, nuôi lợn, gà, cá ao.
Nghề phụ. Ngoài bánh cáy, nhiều làng có nghề mây tre, thêu, đan, mộc. Các nghề này lên xuống theo thị trường, có nghề còn thịnh, có nghề chỉ còn vài nhà giữ.
Đi làm công nhân. Người trẻ Đông Hưng nhiều người làm ở khu công nghiệp trong tỉnh, ở Hải Phòng, Hà Nội hoặc đi lao động nước ngoài. Tiền gửi về làm nhà, mở hàng, cho con đi học.
Buôn bán ở thị trấn. Thị trấn Đông Hưng là nơi buôn bán sầm uất của huyện, có chợ, cửa hàng vật liệu, xe khách đi các nơi. Ngày phiên chợ, người các xã đổ về rất đông.
Cụm công nghiệp. Một số cụm công nghiệp nhỏ mở ra gần quốc lộ 10, tập trung may mặc, chế biến, cơ khí, giúp người trong huyện có việc làm gần nhà.
Đi một vòng Đông Hưng trong ngày
Từ thành phố Thái Bình, có thể đi một vòng Đông Hưng trong một ngày bằng xe máy hoặc ô tô. Buổi sáng ghé thị trấn Đông Hưng ăn sáng, xem chợ phiên nếu đúng ngày. Sau đó đi về làng Nguyễn xem các nhà làm bánh cáy, mua vài hộp mang về, nếu đi vào dịp cận Tết thì không khí làm bánh nhộn nhịp nhất.
Buổi chiều có thể ghé làng Khuốc hoặc làng Đông Các, hỏi trước xem có buổi tập hay biểu diễn chèo, rối nước không. Dù không có buổi diễn, đi dạo quanh làng, xem đình, ao làng, thủy đình cũng đủ cảm nhận nếp làng của vùng đất này. Người làng thường sẵn lòng kể chuyện nghề nếu khách hỏi han lịch sự.
Đường trong huyện phần lớn đã được trải nhựa hoặc bê tông, nhưng nhiều đường làng hẹp, ô tô lớn khó vào. Nên gửi xe ở chỗ rộng rồi đi bộ vào làng. Mùa mưa, một số đường ven ruộng trơn, đi xe máy cần cẩn thận.
Đông Hưng sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, khi Thái Bình nhập vào tỉnh Hưng Yên và cả nước bỏ cấp huyện, Đông Hưng không còn là đơn vị hành chính. Các xã và thị trấn cũ được sắp xếp lại thành một số xã mới lớn hơn, trực thuộc tỉnh Hưng Yên. Một số xã ở giáp ranh có thể được ghép với xã của huyện bên cạnh.
Tên các xã mới và ranh giới cụ thể nên tra trong danh sách chính thức của tỉnh hoặc hỏi ủy ban xã nơi ở. Giấy tờ cũ ghi huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình vẫn có giá trị; khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi theo xã mới và tỉnh Hưng Yên.
Cái tên Đông Hưng vẫn sống trong đời thường: chợ, bến xe, trường học, và trong cách người ta giới thiệu quê mình. Với người làng chèo Khuốc, làng bánh cáy, thứ quan trọng hơn cả là giữ được nghề và hội làng, dù tên trên giấy tờ có đổi bao nhiêu lần.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Đông Hưng cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, huyện Đông Hưng không còn là đơn vị hành chính. Đất huyện cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Hưng Yên mới, sau khi tỉnh Thái Bình nhập vào Hưng Yên theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Huyện Đông Hưng được lập từ khi nào?
Đông Hưng được lập năm 1969 từ hai huyện Đông Quan và Tiên Hưng. Tên huyện ghép từ chữ Đông của Đông Quan và chữ Hưng của Tiên Hưng, nên giấy tờ cũ có thể ghi một trong hai tên ấy.
Làng chèo Khuốc ở đâu?
Làng Khuốc thuộc huyện Đông Hưng cũ, nay nằm trong một xã của tỉnh Hưng Yên. Làng nổi tiếng với phường chèo lâu đời, vẫn có câu lạc bộ chèo và biểu diễn trong dịp hội làng.
Vì sao bánh cáy có tên như vậy?
Bánh cáy có những hạt màu đỏ, vàng lấm tấm trong bánh, trông giống trứng con cáy, loài vật nhỏ sống ở bãi bùn ven biển. Làng Nguyễn ở Đông Hưng được xem là quê gốc của món bánh này.
Có xem được rối nước Đông Các quanh năm không?
Không thường xuyên. Phường rối nước Đông Các là phường dân gian, thường diễn trong hội làng, dịp lễ hoặc khi có đoàn đặt trước. Bạn nên hỏi người địa phương hoặc ủy ban xã về lịch diễn trước khi đến.
Đi từ thành phố Thái Bình đến Đông Hưng thế nào?
Đông Hưng nằm ngay phía bắc thành phố Thái Bình, đi theo quốc lộ 10 về hướng Hải Phòng là tới thị trấn Đông Hưng. Đi xe máy hoặc xe khách đều thuận, quãng đường ngắn, đi về trong ngày dễ dàng.