Huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc cũ: tháp Bình Sơn, chọi trâu Hải Lựu và bờ sông Lô

Huyện Sông Lô là đơn vị cấp huyện trẻ nhất của tỉnh Vĩnh Phúc cũ, được lập cuối năm 2008 trên các xã phía tây của huyện Lập Thạch, dọc bờ trái sông Lô. Từ ngày 1/7/2025, khi Vĩnh Phúc nhập vào tỉnh Phú Thọ và bỏ cấp huyện, Sông Lô cũ được sắp xếp thành bốn xã: Sông Lô, Tam Sơn, Hải Lựu và Yên Lãng; riêng xã Cao Phong cũ đi sang xã Sơn Đông.

Chỉ tồn tại hơn mười sáu năm với tư cách một huyện, nhưng vùng đất Sông Lô có những thứ rất cũ: ngọn tháp gạch thời Trần, hội chọi trâu đầu xuân, lối hát trống quân ven sông. Bài này đi qua từng thứ ấy, cùng con sông đặt tên cho huyện và cách đọc địa chỉ sau sáp nhập.

Một huyện mới mang tên một dòng sông

Trước năm 2009, toàn bộ vùng đất này thuộc huyện Lập Thạch. Do Lập Thạch quá rộng, đi lại từ các xã ven sông Lô về huyện lỵ xa và khó, cuối năm 2008 Chính phủ quyết định tách các xã phía tây để lập huyện mới. Huyện được đặt tên theo dòng sông chảy dọc ranh giới phía tây, nơi bên kia bờ là đất Phú Thọ.

Sông Lô là con sông lớn chảy từ phía bắc xuống, qua Hà Giang, Tuyên Quang rồi đến vùng giáp ranh Phú Thọ – Vĩnh Phúc, và đổ vào sông Hồng gần Việt Trì. Tên sông gắn với chiến thắng sông Lô năm 1947 ở đoạn thượng nguồn, trong chiến dịch Việt Bắc, và với nhiều bài hát quen thuộc của thời kháng chiến.

Trung tâm huyện đặt ở vùng Tam Sơn. Trong những năm làm huyện, Sông Lô xây mới trụ sở, đường giao thông và các công trình công cộng, nhưng về đời sống vẫn là vùng nông thôn trung du, nhiều đồi, nhiều ruộng và nhiều làng ven sông.

Tháp Bình Sơn: ngọn tháp gạch thời Trần

Tháp Bình Sơn nằm trong khuôn viên chùa Then ở vùng Tam Sơn, là một trong những ngọn tháp gạch cổ hiếm hoi còn lại ở miền Bắc, có niên đại thời Trần. Tháp xây bằng gạch nung, nhiều tầng, thân tháp phủ dày các hoa văn đắp nổi như hoa lá, rồng, sư tử, được xem là tiêu biểu cho nghệ thuật trang trí gốm, gạch thời đó.

Qua nhiều thế kỷ, tháp đã mất đi phần trên cùng, và có những đợt trùng tu, gia cố để giữ phần còn lại. Tháp đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia và được giới nghiên cứu coi là một trong những công trình kiến trúc cổ quan trọng nhất của vùng Vĩnh Phúc cũ.

Người đến thăm nên đi chậm quanh chân tháp để ngắm các mảng hoa văn, tránh chạm tay hoặc leo trèo lên bệ tháp. Sau ngày 1/7/2025, tháp Bình Sơn nằm trong xã Tam Sơn mới của tỉnh Phú Thọ.

Hội chọi trâu Hải Lựu đầu xuân

Hải Lựu là làng có hội chọi trâu đầu năm, tổ chức vào khoảng giữa tháng Giêng âm lịch, gắn với truyền thuyết về tướng Lữ Gia thời Nam Việt, người được dân làng thờ cúng. Trâu chọi được các gia đình, dòng họ chọn và nuôi dưỡng công phu từ nhiều tháng trước, đến ngày hội được đưa ra sới đấu trong tiếng trống, tiếng reo hò.

Hội chọi trâu ở đây là sinh hoạt văn hoá cộng đồng, có phần lễ ở đình, đền và phần hội ở sới. Hội thu hút đông người xem từ nhiều nơi, nên ban tổ chức thường quy định rào chắn, khu vực đứng xem. Người xem nên đứng đúng khu vực, không vượt rào, vì trâu khi đấu có thể lao ra ngoài bất ngờ.

Từ 1/7/2025, làng Hải Lựu thuộc xã Hải Lựu mới, gồm các xã cũ Hải Lựu, Đôn Nhân, Nhân Đạo và Phương Khoan.

Hát trống quân Đức Bác ven sông

Đức Bác là làng ven sông Lô nổi tiếng với hát trống quân, một lối hát đối đáp nam nữ có nhịp trống đệm. Ngày trước, trống quân được hát vào những đêm trăng, nhất là mùa thu, khi trai gái hai bên đối đáp, thử tài ứng khẩu với nhau. Lời hát mộc mạc, nhiều câu lấy cảnh sông nước, đồng ruộng làm hình ảnh.

Cùng với nhịp sống thay đổi, số người hát được trống quân ít dần. Ở Đức Bác vẫn có những người lớn tuổi giữ làn điệu, dạy lại cho lớp sau và biểu diễn trong các dịp lễ hội, giao lưu văn hoá. Đây là một trong những di sản văn nghệ dân gian đáng quý của vùng trung du.

Sau ngày 1/7/2025, xã Đức Bác cũ cùng Đồng Thịnh, Tứ Yên, Yên Thạch hợp thành xã Sông Lô. Người tìm đến làng hát nên hỏi đường theo tên làng Đức Bác, vì tên xã mới rộng hơn nhiều.

Đất đồi, bãi sông và đời sống

Sông Lô cũ có hai kiểu đất rõ rệt: phía trong là đồi gò trung du, đất bạc màu, trồng rừng, chè, cây ăn quả; phía ngoài là bãi bồi ven sông Lô, đất phù sa trồng ngô, đậu, rau màu. Mùa lũ, nước sông Lô lên nhanh, các bãi thấp bị ngập, nên người dân quen trồng cây ngắn ngày trước mùa nước.

Như Lập Thạch, Sông Lô ít nhà máy lớn, nên nhiều người trẻ đi làm công nhân ở các khu công nghiệp phía đông tỉnh cũ hoặc ở Hà Nội. Ở quê, nghề nuôi cá lồng, đánh bắt trên sông, khai thác cát sỏi theo giấy phép và các dịch vụ nhỏ là nguồn thu thêm.

Đi lại sang Phú Thọ trước đây phải qua đò hoặc cầu ở xa; những năm gần đây có thêm cầu nối hai bờ, giúp việc qua lại Việt Trì và các vùng bên kia sông thuận hơn. Sau khi hai bờ cùng thuộc một tỉnh, dòng sông không còn là ranh giới hành chính nữa.

Ở các xã phía trong, đồi chè và đồi keo là cảnh quen thuộc; mùa thu hoạch keo, xe chở gỗ chạy nhiều trên đường làng. Nhiều hộ kết hợp nuôi gà, nuôi ong, trồng cây ăn quả trên đồi để có thu nhập rải đều trong năm, thay vì chỉ trông vào mùa vụ lúa ở chân ruộng.

Mùa nước, người dân ven sông phải theo dõi thông báo xả lũ của các hồ thuỷ điện ở thượng nguồn và di chuyển tài sản, gia súc khỏi bãi thấp khi được báo.

Bờ trái sông Lô qua nhiều thời

Từ xa xưa, dòng sông Lô đã là đường giao thông chính nối vùng núi phía bắc với đồng bằng. Thuyền bè chở lâm sản, nông sản xuôi về ngã ba Bạch Hạc, rồi theo sông Hồng về Hà Nội; ngược lại, muối, vải, đồ dùng được chở lên. Các làng ven bờ trái sông Lô như Đức Bác, Cao Phong, Tứ Yên vì thế từng có bến, có chợ, có người làm nghề sông nước.

Trong thời kháng chiến chống Pháp, dòng sông này là tuyến phòng thủ của vùng Việt Bắc, và những làng ven sông đã góp người, góp của cho các trận đánh. Nhiều gia đình ở đây còn giữ giấy báo tử, huân chương của người thân như một phần ký ức chung.

Ngày nay giao thông đường thuỷ trên sông Lô không còn tấp nập như trước, nhưng bến đò, bãi cát và những ngôi đình ven sông vẫn còn. Đi dọc đê, đường ven sông vào buổi chiều, có thể thấy cảnh thuyền đánh cá, bãi ngô, bãi lạc và những xóm chài nhỏ, khác hẳn vẻ đồi gò ở phía trong.

Người quê Sông Lô và giấy tờ hai lần đổi

Người quê vùng Sông Lô có lẽ là nhóm trải qua nhiều lần đổi tên trên giấy tờ nhất của Vĩnh Phúc cũ. Một người sinh năm 1980 có thể có giấy khai sinh ghi huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phú; căn cước làm năm 2010 ghi huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc; và từ năm 2025 thì ghi xã mới, tỉnh Phú Thọ. Cả ba đều đúng với thời điểm cấp.

Khi làm hồ sơ cần thống nhất thông tin, như hồ sơ đất đai, thừa kế, bảo hiểm, nên chuẩn bị bản sao các giấy tờ theo từng giai đoạn và nếu cần, xin xác nhận của xã về việc thay đổi địa giới. Cán bộ xã mới thường nắm rõ các lần đổi này vì đây là vấn đề chung của cả vùng.

Với những người đi làm xa, việc cập nhật địa chỉ trên căn cước, tài khoản ngân hàng, giấy tờ xe không bắt buộc phải làm ngay nếu thông tin vẫn được hệ thống tự cập nhật, nhưng nên kiểm tra khi có dịp về quê làm thủ tục khác, để tránh lệch thông tin khi giao dịch quan trọng.

Sau 1/7/2025: bốn xã trên đất Sông Lô cũ

Đất huyện Sông Lô cũ được sắp xếp thành bốn xã của tỉnh Phú Thọ, cộng thêm xã Cao Phong cũ được nhập sang xã Sơn Đông cùng hai xã của Lập Thạch.

Điều dễ nhầm: xã Sông Lô mới không chứa thị trấn Tam Sơn, nơi từng đặt cơ quan huyện. Còn tên Yên Lãng của xã mới chỉ là ghép chữ từ Quang Yên và Lãng Công, không liên quan đến huyện Yên Lãng cổ ở vùng Mê Linh nay thuộc Hà Nội.

Câu hỏi thường gặp

Huyện Sông Lô nay thuộc tỉnh nào?

Từ ngày 1/7/2025, đất huyện Sông Lô cũ thuộc tỉnh Phú Thọ, sau khi Vĩnh Phúc nhập vào Phú Thọ. Huyện không còn, đất chia thành bốn xã Sông Lô, Tam Sơn, Hải Lựu và Yên Lãng; riêng xã Cao Phong cũ thuộc xã Sơn Đông.

Huyện Sông Lô được lập năm nào?

Huyện Sông Lô được lập cuối năm 2008 và đi vào hoạt động từ đầu năm 2009, trên các xã phía tây tách từ huyện Lập Thạch. Đây là đơn vị cấp huyện lập muộn nhất của tỉnh Vĩnh Phúc cũ.

Tháp Bình Sơn nay thuộc xã nào?

Tháp Bình Sơn nằm ở vùng Tam Sơn. Từ 1/7/2025, thị trấn Tam Sơn cùng hai xã Đồng Quế, Tân Lập hợp thành xã Tam Sơn, tỉnh Phú Thọ, nên địa chỉ di tích nay ghi theo xã Tam Sơn.

Hội chọi trâu Hải Lựu tổ chức khi nào?

Hội thường tổ chức vào khoảng giữa tháng Giêng âm lịch, gắn với việc thờ tướng Lữ Gia. Ngày cụ thể có thể thay đổi theo từng năm, nên người muốn đi xem nên hỏi xã hoặc người trong làng trước khi đi.

Xã Yên Lãng ở Sông Lô có phải huyện Yên Lãng cũ không?

Không. Xã Yên Lãng mới chỉ ghép chữ từ hai xã cũ Quang Yên và Lãng Công của Sông Lô. Huyện Yên Lãng cổ nằm ở vùng Mê Linh, nay thuộc Hà Nội, hoàn toàn khác.

Giấy tờ trước 2009 của người quê Sông Lô ghi gì?

Giấy tờ trước năm 2009 thường ghi huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc, vì khi đó chưa có huyện Sông Lô. Khi làm thủ tục, chỉ cần tra theo tên xã cũ để tìm ra xã mới tương ứng.