Ngay trước ngày 1/7/2025, tỉnh Phú Yên có chín đơn vị cấp huyện: thành phố Tuy Hòa, hai thị xã Đông Hòa và Sông Cầu, cùng sáu huyện Đồng Xuân, Phú Hòa, Sơn Hòa, Sông Hinh, Tây Hòa, Tuy An. Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025, Phú Yên nhập vào tỉnh Đắk Lắk; tỉnh mới giữ tên Đắk Lắk, trung tâm hành chính ở Buôn Ma Thuột, và cấp huyện không còn nữa.
Phú Yên là dải đất duyên hải nằm giữa hai con đèo nổi tiếng: đèo Cù Mông ở phía bắc, giáp Bình Định, và đèo Cả ở phía nam, giáp Khánh Hòa. Phía tây là núi và cao nguyên dẫn lên Tây Nguyên, phía đông là biển với nhiều đầm vịnh. Phần dưới đây kể lại các lớp tên gọi của vùng đất, cách chín đơn vị cấp huyện hình thành, và cách đọc một địa chỉ Phú Yên cũ khi tên huyện đã thôi xuất hiện trên giấy tờ mới.
Từ đất Chăm đến phủ Phú Yên năm 1611
Trước khi người Việt tới khai phá, vùng đất này thuộc Champa. Dấu tích còn rõ nhất là tháp Nhạn trên núi Nhạn ở Tuy Hòa và thành Hồ bên bờ sông Đà Rằng, nơi các nhà nghiên cứu coi là một trung tâm của người Chăm thời trước. Nhiều tên sông, tên núi trong tỉnh vẫn còn mang âm hưởng của thời kỳ ấy.
Cuối thế kỷ 16, Lương Văn Chánh được chúa Nguyễn Hoàng giao đưa lưu dân vào khai khẩn vùng đất từ đèo Cù Mông tới sông Đà Rằng. Người dân Phú Yên ngày nay vẫn coi ông là bậc khai mở, tên ông được đặt cho trường học, đường phố và được thờ ở một số nơi trong tỉnh.
Năm 1611, chúa Nguyễn Hoàng cử Văn Phong đem quân vào, lập phủ Phú Yên gồm hai huyện Đồng Xuân và Tuy Hòa. Mốc năm 1611 được tỉnh lấy làm năm ra đời; năm 2011, Phú Yên tổ chức kỷ niệm bốn trăm năm hình thành. Tên Phú Yên mang nghĩa giàu có, yên ổn, là mong ước của lớp người đầu tiên đến lập làng.
Dưới thời các chúa Nguyễn và nhà Nguyễn, Phú Yên lần lượt là phủ, là dinh, rồi là tỉnh. Hai tên huyện Đồng Xuân và Tuy Hòa ra đời từ buổi đầu đó, và tên Đồng Xuân vẫn còn là tên huyện cho tới tháng 6/2025, kéo dài hơn bốn thế kỷ. Đây là một trong những tên huyện lâu đời nhất của miền Trung.
Thời tỉnh Phú Khánh và lần tái lập năm 1989
Sau năm 1975, Nhà nước sắp xếp lại các tỉnh miền Nam. Đầu năm 1976, Phú Yên hợp với Khánh Hòa thành tỉnh Phú Khánh, tỉnh lỵ đặt ở Nha Trang. Tuy Hòa khi đó là một thị xã của tỉnh lớn, cách trung tâm tỉnh một đoạn đường đèo khá xa, nên mọi việc giấy tờ của người dân phía bắc đều phải đi qua đèo Cả.
Trong thời Phú Khánh, địa giới các huyện ở phía Phú Yên có lúc được gộp, có lúc được tách lại, và một số tên huyện của thời kỳ này về sau không còn dùng. Giấy tờ của người sinh trong khoảng 1976–1989 vì thế thường ghi tỉnh Phú Khánh, với tên huyện có thể khác tên quen thuộc về sau. Khi đối chiếu, nên dựa vào tên xã và tên làng, thứ ít thay đổi hơn.
Ngày 30/6/1989, Quốc hội quyết định chia tỉnh Phú Khánh thành hai tỉnh Phú Yên và Khánh Hòa. Phú Yên tái lập, tỉnh lỵ đặt ở thị xã Tuy Hòa. Lúc tái lập, tỉnh có thị xã Tuy Hòa và các huyện Đồng Xuân, Sông Cầu, Tuy An, Sơn Hòa, Sông Hinh, Tuy Hòa. Huyện Tuy Hòa lúc ấy là vùng đồng bằng rộng ở hai bờ sông Đà Rằng.
Nhiều người lớn tuổi ở Phú Yên vẫn gọi giai đoạn 1976–1989 là "hồi còn Phú Khánh". Nếu gặp giấy khai sinh, học bạ hay sổ hộ khẩu cũ ghi tỉnh Phú Khánh, đó không phải sai sót, mà là tên tỉnh đúng ở thời điểm cấp. Những giấy tờ ấy vẫn có giá trị khi được đọc theo đúng thời kỳ.
Chín đơn vị cấp huyện ngay trước 7/2025
Bảng dưới liệt kê chín đơn vị cấp huyện của Phú Yên theo tên đúng ngay trước ngày 1/7/2025, kèm tên hoặc đơn vị cũ hơn mà giấy tờ có thể ghi:
| Đơn vị | Trung tâm cũ | Ghi chú tên gọi |
|---|---|---|
| Thành phố Tuy Hòa | Trung tâm tỉnh | Thị xã Tuy Hòa lên thành phố năm 2005 |
| Thị xã Đông Hòa | Vùng Hòa Vinh | Tách từ huyện Tuy Hòa năm 2005, lên thị xã năm 2020 |
| Thị xã Sông Cầu | Vùng thị trấn Sông Cầu cũ | Huyện Sông Cầu lên thị xã năm 2009 |
| Huyện Đồng Xuân | Thị trấn La Hai | Tên huyện có từ năm 1611 |
| Huyện Phú Hòa | Thị trấn Phú Hòa | Lập năm 2002, trên đất của huyện Tuy Hòa và thị xã Tuy Hòa |
| Huyện Sơn Hòa | Thị trấn Củng Sơn | Huyện miền núi bên sông Ba |
| Huyện Sông Hinh | Thị trấn Hai Riêng | Tách từ Sơn Hòa trong thời Phú Khánh |
| Huyện Tây Hòa | Thị trấn Phú Thứ | Tách từ huyện Tuy Hòa năm 2005 |
| Huyện Tuy An | Thị trấn Chí Thạnh | Vùng Gành Đá Đĩa, đầm Ô Loan |
Huyện Tuy Hòa, tên huyện song hành với Đồng Xuân từ năm 1611, không còn từ năm 2005, khi được chia thành Đông Hòa và Tây Hòa. Người tra giấy tờ cũ cần phân biệt huyện Tuy Hòa (vùng đồng bằng nông nghiệp) với thị xã, sau là thành phố Tuy Hòa (đô thị trung tâm).
Những lần tách, nhập huyện sau năm 1989
Từ năm 1989 đến năm 2025, bản đồ cấp huyện của Phú Yên thay đổi chủ yếu quanh đồng bằng sông Đà Rằng. Năm 2002, huyện Phú Hòa được lập từ một phần huyện Tuy Hòa và một phần thị xã Tuy Hòa, lấy vùng đồng lúa phía tây thị xã làm nền. Đây là lần đầu tiên tên Phú Hòa xuất hiện như một huyện của tỉnh.
Năm 2005 là năm có nhiều thay đổi nhất. Thị xã Tuy Hòa lên thành phố Tuy Hòa. Huyện Tuy Hòa cũ được chia đôi: phần phía đông giáp biển thành huyện Đông Hòa, phần phía tây dựa vào núi thành huyện Tây Hòa. Từ đây, tên Tuy Hòa chỉ còn gắn với thành phố tỉnh lỵ.
Năm 2009, huyện Sông Cầu ở phía bắc lên thị xã Sông Cầu, các xã ven vịnh Xuân Đài dần chuyển thành phường. Năm 2020, huyện Đông Hòa lên thị xã Đông Hòa, nhờ khu kinh tế phía nam và các tuyến giao thông lớn qua đèo Cả. Như vậy, đến trước 7/2025, Phú Yên có một thành phố, hai thị xã và sáu huyện.
Ba huyện miền núi phía tây là Đồng Xuân, Sơn Hòa và Sông Hinh giữ ổn định trong suốt giai đoạn này. Đây là vùng có đồng bào Chăm H'roi, Ê Đê, Ba Na sinh sống cùng người Kinh, kinh tế dựa vào rừng trồng, mía, sắn và chăn nuôi. Khi đọc địa chỉ vùng này, tên thị trấn La Hai, Củng Sơn, Hai Riêng là mốc dễ nhận nhất.
Nhập vào Đắk Lắk từ 1/7/2025
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025 về sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, Phú Yên và Đắk Lắk hợp thành một tỉnh, lấy tên tỉnh Đắk Lắk, trung tâm chính trị, hành chính đặt ở Buôn Ma Thuột. Từ 1/7/2025, cả nước còn 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh, và Phú Yên không còn là tên một tỉnh.
Cùng lúc, cấp huyện được bỏ trên cả nước. Chín đơn vị cấp huyện của Phú Yên không còn là đơn vị hành chính; các xã, phường, thị trấn cũ được sắp xếp lại thành các xã, phường mới, trực thuộc thẳng tỉnh Đắk Lắk. Vùng Tuy Hòa cũ nay có các phường mang tên Tuy Hòa, Phú Yên và Bình Kiến, trong đó phường Phú Yên giữ lại tên tỉnh cũ.
Việc hợp nhất này nối một tỉnh biển với một tỉnh cao nguyên. Quốc lộ 29 và quốc lộ 25 vốn đã nối vùng núi phía tây Phú Yên với Đắk Lắk và Gia Lai, nay trở thành đường nội tỉnh. Người Phú Yên cũ làm thủ tục ở cấp tỉnh có thể phải lên Buôn Ma Thuột, nhưng phần lớn việc thường ngày được giải quyết ở xã, phường mới gần nhà.
Tên Phú Yên vẫn sống trong đời thường: trong tên phường, tên trường, tên báo, tên đặc sản và trong cách người ta tự giới thiệu quê mình. Nói "quê Phú Yên" vẫn hoàn toàn đúng về lịch sử. Chỉ trên giấy tờ hành chính cấp từ 1/7/2025 trở đi, địa chỉ mới ghi xã hoặc phường kèm tỉnh Đắk Lắk.
Đọc một địa chỉ Phú Yên cũ qua ba thời kỳ
Một gia đình ở Phú Yên có thể có giấy tờ ghi theo ba, bốn hệ tên khác nhau. Cách đối chiếu dưới đây giúp không nhầm khi làm hồ sơ, viết gia phả hay tìm lại họ hàng:
- Giấy tờ trước năm 1976 thường ghi tỉnh Phú Yên với tên quận, tên xã của thời đó. Tên làng và tên xã là mốc đáng tin nhất để lần lại.
- Giấy tờ từ năm 1976 đến giữa năm 1989 ghi tỉnh Phú Khánh, tên huyện có thể khác tên quen thuộc về sau vì từng có đợt gộp, tách.
- Giấy tờ từ năm 1989 đến hết tháng 6/2025 ghi tỉnh Phú Yên, với một trong các tên huyện đã nêu. Riêng trước năm 2005, vùng Đông Hòa và Tây Hòa ghi chung là huyện Tuy Hòa; trước năm 2002, vùng Phú Hòa ghi huyện Tuy Hòa hoặc thị xã Tuy Hòa.
- Giấy tờ cấp từ 1/7/2025 ghi xã hoặc phường mới, tỉnh Đắk Lắk, không còn tên huyện. Muốn biết xã cũ nay thuộc đơn vị nào, tra trên ứng dụng định danh điện tử hoặc hỏi bộ phận một cửa của xã, phường.
- Khi ghi quê quán cho con cháu, nên viết đủ một dòng: xã cũ, huyện cũ, tỉnh Phú Yên, rồi ghi thêm đơn vị hiện nay trong ngoặc. Cách ghi này giữ được cả lịch sử lẫn địa chỉ đang dùng.
Theo hướng dẫn chung khi sắp xếp đơn vị hành chính, giấy tờ đã cấp với địa danh cũ vẫn còn giá trị sử dụng; người dân không buộc phải đổi giấy chỉ vì tên tỉnh, tên huyện thay đổi. Thông tin mới sẽ được cập nhật khi làm thủ tục tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Phú Yên cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, toàn bộ tỉnh Phú Yên cũ thuộc tỉnh Đắk Lắk, theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025. Tỉnh mới giữ tên Đắk Lắk, trung tâm hành chính đặt ở Buôn Ma Thuột, cấp huyện không còn.
Trước 7/2025 Phú Yên có bao nhiêu huyện, thị xã, thành phố?
Phú Yên có chín đơn vị cấp huyện: thành phố Tuy Hòa, thị xã Đông Hòa, thị xã Sông Cầu và các huyện Đồng Xuân, Phú Hòa, Sơn Hòa, Sông Hinh, Tây Hòa, Tuy An. Danh sách này ổn định từ năm 2005, chỉ đổi cấp Đông Hòa năm 2020.
Tỉnh Phú Khánh là gì?
Phú Khánh là tỉnh được lập đầu năm 1976 khi hợp Phú Yên với Khánh Hòa, tỉnh lỵ ở Nha Trang. Ngày 30/6/1989, Quốc hội quyết định chia Phú Khánh trở lại thành hai tỉnh Phú Yên và Khánh Hòa như trước.
Huyện Tuy Hòa cũ còn không?
Không. Huyện Tuy Hòa, vùng đồng bằng hai bờ sông Đà Rằng, đã được chia năm 2005 thành huyện Đông Hòa và huyện Tây Hòa; một phần trước đó nhập vào huyện Phú Hòa lập năm 2002. Tên Tuy Hòa từ đó chỉ còn gắn với thành phố tỉnh lỵ.
Giấy tờ ghi tỉnh Phú Yên có phải đổi sang tỉnh Đắk Lắk không?
Không bắt buộc đổi chỉ vì tên tỉnh thay đổi. Giấy tờ đã cấp vẫn còn giá trị; khi làm thủ tục mới như cấp đổi căn cước, sổ đất, thông tin sẽ được ghi theo xã, phường và tỉnh Đắk Lắk hiện hành.
Vì sao Phú Yên lấy năm 1611 làm năm thành lập?
Năm 1611, chúa Nguyễn Hoàng cử Văn Phong lập phủ Phú Yên với hai huyện Đồng Xuân và Tuy Hòa. Đây là lần đầu tên Phú Yên xuất hiện như một đơn vị hành chính, nên tỉnh lấy mốc này và đã kỷ niệm bốn trăm năm vào năm 2011.