Thị xã Đông Hòa là đơn vị cấp huyện ở cực nam Phú Yên cũ, giáp Khánh Hòa qua đèo Cả. Đông Hòa ra đời năm 2005 khi huyện Tuy Hòa cũ được chia đôi, lên thị xã năm 2020. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Đông Hòa cũ được sắp xếp thành một số phường, xã thuộc tỉnh Đắk Lắk.
Đông Hòa có hai gương mặt: một vùng đồng lúa phía bắc nối với hạ lưu sông Đà Rằng, và một vùng núi đá đâm ra biển ở phía nam, với Mũi Điện, vịnh Vũng Rô, núi Đá Bia. Phần sau kể lịch sử tên gọi, những địa danh làm nên tên tuổi của vùng và chuyện địa chỉ Đông Hòa sau sáp nhập.
Từ huyện Tuy Hòa đến thị xã Đông Hòa
Trước năm 2005, toàn bộ vùng đất Đông Hòa thuộc huyện Tuy Hòa, cái tên có từ năm 1611. Huyện Tuy Hòa khi ấy rất rộng, trải từ bờ biển phía đông lên tận chân núi phía tây, lấy sông Đà Rằng và các kênh tưới làm xương sống. Người dân quen gọi chung là "dân Tuy Hòa", bất kể ở làng ven biển hay làng sát núi.
Năm 2005, huyện Tuy Hòa được chia thành hai huyện. Phần phía đông, giáp biển và đèo Cả, thành huyện Đông Hòa; phần phía tây thành huyện Tây Hòa. Tên hai huyện mới chỉ đơn giản cho biết vị trí so với nhau, giữ lại chữ Hòa của tên cũ. Trung tâm Đông Hòa đặt ở vùng Hòa Vinh.
Năm 2020, huyện Đông Hòa được nâng lên thị xã Đông Hòa. Thị trấn Hòa Vinh và một số xã chuyển thành phường, các xã còn lại giữ là xã. Việc lên thị xã gắn với sự phát triển của khu kinh tế phía nam tỉnh, cảng Vũng Rô và các tuyến đường lớn qua đèo Cả.
Vì có nhiều lần đổi tên và đổi cấp, giấy tờ của người Đông Hòa có thể ghi: xã thuộc huyện Tuy Hòa (trước 2005), xã thuộc huyện Đông Hòa (2005–2020), phường hoặc xã thuộc thị xã Đông Hòa (2020 đến tháng 6/2025). Tất cả đều là cùng một vùng đất.
Mũi Điện và ngọn hải đăng Đại Lãnh
Mũi Điện, còn gọi là mũi Đại Lãnh, là mỏm núi đâm ra biển ở phía nam Đông Hòa, được coi là điểm cực đông của phần đất liền Việt Nam. Vì thế, đây là một trong những nơi đón mặt trời sớm nhất trên đất liền. Nhiều người đến từ khi trời còn tối để kịp leo lên lúc bình minh.
Trên mũi có ngọn hải đăng Đại Lãnh do người Pháp xây từ cuối thế kỷ 19, tới nay vẫn hoạt động, dẫn đường cho tàu thuyền đi dọc bờ biển miền Trung. Đường lên hải đăng là lối bậc đá dốc men theo sườn núi, đi bộ mất một khoảng thời gian, nên mang theo nước và giày chắc chân.
Dưới chân Mũi Điện là Bãi Môn, bãi cát nhỏ kẹp giữa hai sườn núi, nước trong, sóng tùy mùa. Khu vực này nằm trong vùng bảo vệ rừng và cảnh quan, có quy định riêng cho khách tham quan. Không nên tự ý cắm trại qua đêm, đốt lửa hay xả rác trên đường đi.
Lúc bình minh, gió trên đỉnh khá mạnh và lạnh hơn dưới chân núi. Mùa đông bắc, mây có thể che mất mặt trời mọc, nên đi vào những tháng khô ráo sẽ có cơ hội nhìn rõ hơn. Trẻ nhỏ và người lớn tuổi cần nghỉ dọc đường, không nên cố leo nhanh.
Vịnh Vũng Rô và di tích tàu không số
Vũng Rô là vịnh nhỏ, kín gió, nằm phía bắc đèo Cả, được núi bao quanh ba mặt. Nước vịnh sâu và lặng, nên đây là chỗ tàu thuyền tránh gió và là nơi đặt cảng Vũng Rô. Quanh vịnh có làng chài, bè nuôi tôm hùm, cá, và những bãi nhỏ đá xen cát.
Vũng Rô gắn với một sự kiện lịch sử: năm 1965, một chuyến tàu không số chở vũ khí từ miền Bắc vào bị phát hiện tại đây. Bến tàu không số Vũng Rô sau này được xếp hạng di tích, có bia và khu tưởng niệm. Người đến tham quan có thể kết hợp ngắm vịnh và tìm hiểu lịch sử con đường vận tải trên biển.
Nghề nuôi tôm hùm lồng ở Vũng Rô và các đầm vịnh khác của Phú Yên cũ phát triển mạnh từ khoảng cuối thập niên 1990. Bè nuôi nối nhau trên mặt vịnh, người nuôi sống trên chòi canh. Những năm mưa bão lớn, bè có thể bị hư hại, nên nghề này nhiều rủi ro hơn vẻ ngoài yên bình.
Đường vào Vũng Rô rẽ từ quốc lộ 1 ở chân đèo Cả. Đường có đoạn dốc, quanh co, xe lớn phải đi chậm. Mùa mưa, nên kiểm tra tình trạng đường và sạt lở trước khi đi. Ăn hải sản ở làng chài nên hỏi giá trước, chọn quán có bảng giá rõ ràng.
Đèo Cả, núi Đá Bia và hầm xuyên núi
Đèo Cả là ranh giới tự nhiên giữa Phú Yên cũ và Khánh Hòa, từng là một trong những con đèo hiểm trở nhất trên quốc lộ 1. Trong nhiều thập kỷ, xe qua đèo phải leo những khúc cua gắt, mùa mưa có sạt lở và sương mù. Người đi đường dài thường nhắc đèo Cả như một chặng đáng ngại.
Trên dãy núi này có núi Đá Bia, còn gọi Thạch Bi Sơn, nổi bật với khối đá lớn trên đỉnh. Tương truyền, năm 1471, sau cuộc hành quân phía nam, vua Lê Thánh Tông cho khắc bia trên núi để đánh dấu cương giới. Truyền thuyết này được kể rộng rãi, dù việc có hay không có tấm bia khắc chữ vẫn là điều các nhà nghiên cứu còn bàn.
Năm 2017, hầm đường bộ Đèo Cả được đưa vào sử dụng, xuyên qua núi, rút ngắn đáng kể thời gian và giảm nguy hiểm khi qua đèo. Từ đó, phần lớn xe chạy trong hầm, đường đèo cũ chủ yếu cho người muốn ngắm cảnh hoặc đi vào các điểm ven đường. Tuyến hầm cũng giúp vùng Đông Hòa gần Nha Trang hơn.
Người leo núi Đá Bia nên đi theo nhóm, có người dẫn đường quen lối, mang đủ nước, tránh mùa mưa. Đường mòn lên đỉnh có đoạn phải bám đá, không phù hợp với người không quen leo núi. Trên đỉnh nhìn xuống được vịnh Vũng Rô và dải biển phía nam.
Đồng lúa phía bắc và địa chỉ Đông Hòa sau 7/2025
Không phải toàn bộ Đông Hòa là núi và biển. Phía bắc thị xã là đồng bằng nối với hạ lưu sông Đà Rằng, nơi các làng trồng lúa, rau màu, nuôi bò dọc các kênh tưới. Đây là vùng đông dân nhất, nhiều làng có đình, miếu cổ và giữ nếp sinh hoạt nông thôn quen thuộc của đồng bằng Tuy Hòa xưa.
Phía nam có khu kinh tế, các nhà máy và khu dân cư mới mọc lên, kéo theo lao động từ nơi khác đến. Nhịp sống ở đây thay đổi nhanh hơn những vùng khác của Phú Yên cũ, với xe tải, công trường và các khu nhà trọ. Người tìm việc ở khu công nghiệp nên hỏi kỹ hợp đồng, bảo hiểm trước khi nhận việc.
Từ 1/7/2025, thị xã Đông Hòa không còn là đơn vị hành chính. Các phường, xã cũ được sắp xếp lại thành một số phường, xã mới thuộc tỉnh Đắk Lắk. Tên đơn vị mới có thể khác tên phường, xã quen gọi, và một số xã cũ được gộp chung. Muốn biết chính xác, nên tra nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh hoặc ứng dụng định danh điện tử.
Khi ghi địa chỉ giao hàng ở vùng này, nên ghi kèm tên quen như Hòa Vinh, Hòa Hiệp, Vũng Rô, Mũi Điện để tài xế dễ tìm. Giấy tờ cũ ghi huyện Tuy Hòa hay huyện, thị xã Đông Hòa vẫn hợp lệ theo thời điểm cấp; khi làm thủ tục mới, thông tin sẽ được ghi theo đơn vị hiện hành.
Làng biển, nghề cá và bữa ăn ở Đông Hòa
Dọc bờ biển Đông Hòa có nhiều làng chài nằm sát chân núi hoặc ven những bãi cát nhỏ. Người dân đi ghe đánh bắt gần bờ, thả lưới, câu mực, có nhà đi tàu lớn ra khơi theo con nước. Sáng sớm, bến cá đông người mua kẻ bán, phụ nữ ngồi lựa cá, gỡ lưới, chia hàng cho các mối buôn từ Tuy Hòa xuống.
Ngoài đánh bắt, nhiều gia đình nuôi tôm hùm, cá mú, ốc hương trong lồng bè ở các vũng kín gió. Nghề nuôi cần vốn lớn, công sức nhiều và luôn phải canh chừng thời tiết. Một trận bão hay một đợt nước xấu có thể làm mất trắng cả vụ, nên người nuôi thường đi lại với nhau, chia sẻ kinh nghiệm theo từng xóm.
Bữa ăn ở vùng này thiên về hải sản tươi: cá nấu ngót, cá kho, gỏi cá, mực hấp, ốc luộc, canh rong biển. Ở đồng bằng phía bắc thì có cơm, rau, cá đồng, các món bánh quen thuộc của xứ Tuy Hòa xưa. Khách ghé Vũng Rô hay Mũi Điện thường ăn trưa ở các quán ven đường, gọi món theo những gì ghe vừa mang về.
Người mua hải sản về làm quà nên hỏi người bán cách sơ chế, ướp đá, và chọn đồ khô như cá, mực phơi trong ngày nắng. Đồ khô nên xem màu, mùi, độ khô đều, tránh hàng có mùi lạ. Ở những điểm đông khách, giá có thể cao hơn ở chợ trong làng, nên so sánh vài nơi trước khi mua.
Câu hỏi thường gặp
Thị xã Đông Hòa cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn thị xã Đông Hòa cũ thuộc tỉnh Đắk Lắk, sau khi Phú Yên nhập vào Đắk Lắk. Thị xã không còn là đơn vị hành chính, các phường, xã cũ được sắp xếp lại thành một số phường, xã mới của tỉnh.
Đông Hòa tách ra từ đâu?
Đông Hòa tách từ huyện Tuy Hòa cũ năm 2005. Huyện Tuy Hòa được chia đôi: phần phía đông giáp biển thành huyện Đông Hòa, phần phía tây thành huyện Tây Hòa. Năm 2020, Đông Hòa lên thị xã.
Mũi Điện có phải điểm cực đông của Việt Nam không?
Mũi Điện, hay mũi Đại Lãnh, được coi là điểm cực đông của phần đất liền Việt Nam. Các đảo ngoài khơi nằm xa hơn về phía đông, nên khi nói cực đông cần hiểu là trên đất liền. Trên mũi có hải đăng Đại Lãnh.
Vũng Rô nổi tiếng vì sao?
Vũng Rô là vịnh nhỏ kín gió phía bắc đèo Cả, có cảng và bè nuôi tôm hùm. Nơi đây gắn với di tích bến tàu không số, nơi năm 1965 một chuyến tàu chở vũ khí từ miền Bắc vào bị phát hiện.
Đi từ Tuy Hòa tới Mũi Điện thế nào?
Từ Tuy Hòa đi theo quốc lộ 1 về phía nam, qua vùng đồng bằng Đông Hòa rồi rẽ theo đường ven biển dẫn tới khu Mũi Điện. Đoạn cuối phải đi bộ lên hải đăng bằng lối bậc đá dốc, nên mang nước và giày chắc chân.
Giấy tờ ghi huyện Tuy Hòa ở vùng Đông Hòa có còn dùng được không?
Còn. Trước năm 2005, vùng Đông Hòa thuộc huyện Tuy Hòa, nên giấy tờ ghi như vậy là đúng ở thời điểm cấp và vẫn hợp lệ. Khi làm thủ tục mới, thông tin sẽ được ghi theo xã, phường mới và tỉnh Đắk Lắk.