Huyện Đồng Xuân là huyện miền núi ở phía tây bắc Phú Yên cũ, trung tâm là thị trấn La Hai, giáp Bình Định cũ ở phía bắc và Gia Lai cũ ở phía tây. Tên Đồng Xuân có từ năm 1611, khi phủ Phú Yên được lập với hai huyện Đồng Xuân và Tuy Hòa. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Đồng Xuân cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Đắk Lắk.
Đồng Xuân là vùng đồi núi, thung lũng và rừng trồng, có con sông Kỳ Lộ chảy qua, có ga xe lửa nhỏ ở La Hai, có những xã vùng cao nơi đồng bào Chăm H'roi, Ba Na sinh sống. Phần sau kể về cái tên hơn bốn thế kỷ, đời sống từng vùng và chuyện địa chỉ Đồng Xuân sau sáp nhập.
Một tên huyện hơn bốn thế kỷ
Năm 1611, khi chúa Nguyễn Hoàng cho lập phủ Phú Yên, phủ gồm hai huyện là Đồng Xuân ở phía bắc và Tuy Hòa ở phía nam. Huyện Đồng Xuân buổi đầu rộng hơn bây giờ rất nhiều, trải trên phần lớn nửa bắc của phủ, từ chân đèo Cù Mông về tới vùng đất giáp Tuy Hòa. Về sau, theo các lần sắp xếp hành chính, một phần đất được chia cho những huyện khác.
Điều đáng chú ý là trong khi tên Tuy Hòa với tư cách tên huyện đã thôi tồn tại từ năm 2005, tên Đồng Xuân vẫn là tên huyện cho tới hết tháng 6/2025. Như vậy, đây là tên một đơn vị hành chính đã đi cùng vùng đất hơn bốn trăm năm, qua thời chúa Nguyễn, nhà Nguyễn, thời Pháp thuộc, thời Phú Khánh và thời Phú Yên tái lập.
Trong giai đoạn tỉnh Phú Khánh, từ năm 1976 đến năm 1989, địa giới các huyện phía bắc Phú Yên có lúc được gộp rồi tách lại. Người cầm giấy tờ cũ của giai đoạn này nên đọc kỹ tên huyện và tên xã, vì tên huyện ghi trên giấy có thể không phải Đồng Xuân dù làng vẫn là làng ấy.
Khi Phú Yên tái lập năm 1989, Đồng Xuân là một huyện của tỉnh với trung tâm ở La Hai. Từ đó tới năm 2025, ranh giới huyện tương đối ổn định. Các xã của huyện mang nhiều tên có chữ Xuân, như Xuân Phước, Xuân Quang, Xuân Lãnh, Xuân Long, Xuân Sơn Bắc, Xuân Sơn Nam, cùng các xã Đa Lộc, Phú Mỡ.
Thị trấn La Hai và tuyến đường sắt
La Hai là thị trấn nằm trong một thung lũng, bên dòng sông Kỳ Lộ, là nơi đặt cơ quan huyện Đồng Xuân cũ. Đường sắt Bắc – Nam đi qua La Hai, có ga nhỏ, nên từ lâu thị trấn là chỗ người miền núi xuống bán nông sản, mua hàng hoá và đón tàu đi xa. Chợ La Hai là chợ lớn nhất của huyện.
Đoạn đường sắt qua Đồng Xuân chạy giữa đồi núi, nhiều cầu, nhiều đoạn men theo thung lũng, khác hẳn đoạn ven biển. Người đi tàu từ Quy Nhơn vào Tuy Hòa sẽ thấy cảnh thay đổi rõ khi qua vùng này: núi gần hơn, rừng nhiều hơn, làng thưa hơn. Với người địa phương, tiếng còi tàu qua thung lũng là âm thanh quen từ nhỏ.
Quốc lộ 19C đi qua vùng núi Đồng Xuân, nối sang phía Vân Canh của Bình Định cũ ở phía bắc và đi tiếp về phía nam, phía tây. Các tỉnh lộ nối La Hai với Tuy An, Sông Cầu và quốc lộ 1 ven biển. Đường qua vùng núi có nhiều đoạn quanh co, mùa mưa dễ sạt lở, nên lái xe chậm và hỏi tình trạng đường trước khi đi.
Thị trấn La Hai nhỏ, yên tĩnh, buổi tối người dân ra quán cà phê, quán ăn quanh chợ. Ở đây có trường trung học, trung tâm y tế của huyện cũ phục vụ người dân các xã lân cận. Những ca bệnh nặng thường được chuyển xuống Tuy Hòa, nơi có bệnh viện tuyến tỉnh của Phú Yên cũ.
Sông Kỳ Lộ và những thung lũng
Sông Kỳ Lộ bắt nguồn từ vùng núi phía tây, chảy qua Đồng Xuân rồi xuôi về phía Tuy An để ra biển. Dọc sông là những thung lũng nhỏ, đất phù sa mỏng, nơi người dân trồng lúa nước, rau màu, bắp. Mùa khô, lòng sông nhiều đoạn trơ đá và bãi cát, trẻ con xuống tắm, người lớn đi lấy cát, bắt cá.
Mùa mưa, sông Kỳ Lộ lên nhanh, có năm nước tràn qua những ngầm tràn, cắt đường vào một số thôn. Người dân vùng thấp có kinh nghiệm kê đồ đạc lên cao, dắt bò lên đồi khi nghe tin lũ. Những năm gần đây, việc dựng cầu thay ngầm giúp đi lại an toàn hơn, nhưng vẫn còn nơi phải chờ nước rút mới qua được.
Hai bên thung lũng là đồi núi phủ rừng trồng, chủ yếu là keo, xen với rừng tự nhiên còn sót ở những vùng cao. Trồng keo là nghề mang lại thu nhập chính cho nhiều hộ: trồng vài năm rồi khai thác, bán cho các xưởng băm dăm, xẻ gỗ. Xe chở keo chạy trên đường huyện là cảnh quen thuộc.
Ngoài keo, người Đồng Xuân trồng mía, sắn, nuôi bò, nuôi dê. Mía và sắn bán cho các nhà máy chế biến trong vùng, giá lên xuống theo mùa vụ. Nhiều gia đình kết hợp trồng rừng, trồng cây hằng năm và chăn nuôi để giảm rủi ro khi một loại nông sản mất giá.
Vùng cao Phú Mỡ và đồng bào miền núi
Xã Phú Mỡ ở vùng cao phía tây bắc Đồng Xuân, giáp Gia Lai cũ, là một trong những xã xa nhất của Phú Yên cũ. Đường vào Phú Mỡ dài, qua nhiều đoạn đèo dốc, nhiều năm trước mùa mưa gần như bị cô lập. Ở đây có đồng bào Ba Na, Chăm H'roi sinh sống cùng người Kinh.
Người Chăm H'roi là một nhóm của dân tộc Chăm sống ở vùng núi giáp ranh Phú Yên, Bình Định, Gia Lai, khác với người Chăm vùng đồng bằng Ninh Thuận, Bình Thuận. Họ có tiếng nói, nhà sàn, nghề dệt và các lễ hội riêng gắn với mùa rẫy. Ở Đồng Xuân, đồng bào sống tập trung ở các xã như Phú Mỡ, Xuân Lãnh, Đa Lộc.
Đời sống vùng cao dựa vào rẫy, ruộng nước nhỏ, trồng keo, chăn nuôi và thu hái sản vật rừng theo quy định. Nhiều chương trình làm đường, điện, trường, trạm y tế đã đến vùng này, nhưng khoảng cách và địa hình vẫn là trở ngại lớn. Mùa mưa, giáo viên, cán bộ y tế đi làm có khi phải băng suối.
Người ngoài đến các làng vùng cao nên đi cùng người địa phương hoặc cán bộ xã, xin phép trước khi vào nhà, chụp ảnh. Trong mùa lễ, có những kiêng kỵ riêng của từng làng; tôn trọng là điều đầu tiên. Không nên mua bán động vật hoang dã hay gỗ rừng tự nhiên dưới bất kỳ hình thức nào.
Đồng Xuân sau 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Đồng Xuân không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn La Hai và các xã cũ được sắp xếp lại thành một số xã mới thuộc tỉnh Đắk Lắk. Mỗi xã mới thường gồm vài xã cũ gộp lại, nên tên gọi có thể khác tên quen. Có xã mới mang lại tên Đồng Xuân để giữ tên lịch sử, nhưng nên kiểm tra lại theo văn bản chính thức.
Muốn biết một xã cũ như Xuân Quang, Xuân Long hay Đa Lộc nay thuộc xã mới nào, nên tra theo nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Đắk Lắk hoặc trên ứng dụng định danh điện tử. Bài này không liệt kê từng dòng để tránh sai, vì có xã cũ bị chia cho hai đơn vị.
Sau sáp nhập, Đồng Xuân cũ nằm ở góc đông bắc của tỉnh Đắk Lắk mới, xa trung tâm tỉnh ở Buôn Ma Thuột. Việc thường ngày người dân vẫn làm ở xã; thủ tục cấp tỉnh có thể làm trực tuyến hoặc qua các điểm tiếp nhận được tỉnh bố trí. Hỏi trước bộ phận một cửa của xã để biết nơi nộp hồ sơ.
Giấy tờ cũ ghi huyện Đồng Xuân, tỉnh Phú Yên vẫn hợp lệ theo thời điểm cấp. Khi làm thủ tục mới như cấp đổi căn cước, sổ đất, thông tin sẽ được ghi theo xã mới và tỉnh Đắk Lắk. Không có hạn chót buộc phải đổi giấy chỉ vì địa danh thay đổi.
Đi Đồng Xuân: mùa, đường và những điều nên biết
Mùa đi. Từ khoảng tháng 1 tới tháng 8 trời khô, đường núi dễ đi, sông cạn, hợp để vào các thung lũng và xã vùng cao. Từ khoảng tháng 9 tới tháng 12 là mùa mưa lũ, đường có thể sạt, ngầm tràn ngập, không nên vào sâu khi chưa hỏi tình hình.
Đường vào. Từ quốc lộ 1 ven biển rẽ theo tỉnh lộ lên La Hai; từ phía Bình Định cũ có thể đi quốc lộ 19C qua vùng núi. Đi tàu hỏa cũng có thể xuống ga La Hai. Vào các xã vùng cao nên dùng xe máy số hoặc xe gầm cao.
Ăn ở. La Hai có nhà nghỉ, quán ăn nhỏ quanh chợ, đủ cho người đi công việc hay đi thăm quê. Ở các xã xa, dịch vụ rất ít, nên chuẩn bị nước, đồ ăn nhẹ và liên hệ trước với người quen ở địa phương.
Cư xử. Ở làng vùng cao, xin phép trước khi chụp ảnh, không tự ý vào nhà sàn, nhà cộng đồng. Không mua bán gỗ rừng, động vật hoang dã. Giữ rác mang về, nhất là khi tắm suối, cắm trại ven sông.
Giấy tờ. Người quê Đồng Xuân ở xa về làm thủ tục nên mang giấy tờ cũ ghi rõ thôn, xã, huyện để cán bộ đối chiếu với đơn vị mới. Hỏi trước xem thủ tục có làm trực tuyến được không để đỡ một chuyến đi.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Đồng Xuân cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, toàn bộ địa bàn huyện Đồng Xuân cũ thuộc tỉnh Đắk Lắk, sau khi Phú Yên nhập vào Đắk Lắk theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là đơn vị hành chính, địa bàn chia thành một số xã mới của tỉnh.
Tên Đồng Xuân có từ bao giờ?
Tên Đồng Xuân có từ năm 1611, khi chúa Nguyễn Hoàng lập phủ Phú Yên gồm hai huyện Đồng Xuân và Tuy Hòa. Tên huyện này giữ tới hết tháng 6/2025, là một trong những tên huyện lâu đời nhất ở miền Trung.
Trung tâm huyện Đồng Xuân ở đâu?
Trung tâm huyện Đồng Xuân cũ là thị trấn La Hai, nằm trong thung lũng bên sông Kỳ Lộ, có ga đường sắt Bắc – Nam và chợ lớn nhất huyện. Từ 1/7/2025, La Hai không còn là thị trấn mà thuộc một xã mới của tỉnh Đắk Lắk.
Người Chăm H'roi sống ở đâu trong Đồng Xuân?
Người Chăm H'roi sống chủ yếu ở các xã vùng núi của Đồng Xuân cũ như Phú Mỡ, Xuân Lãnh, Đa Lộc, cùng người Ba Na và người Kinh. Họ có tiếng nói, nhà sàn và lễ hội riêng gắn với mùa rẫy.
Đi Đồng Xuân mùa nào thuận?
Từ khoảng tháng 1 tới tháng 8 trời khô, đường núi dễ đi, sông cạn. Mùa mưa lũ từ khoảng tháng 9 tới tháng 12, đường có thể sạt lở, ngầm tràn bị ngập, nên hỏi tình hình trước khi vào các xã xa.
Giấy tờ ghi tỉnh Phú Khánh ở Đồng Xuân có còn dùng được không?
Còn. Từ năm 1976 đến giữa năm 1989, Phú Yên thuộc tỉnh Phú Khánh, nên giấy tờ ghi Phú Khánh là đúng thời điểm cấp. Tên huyện ghi trên giấy giai đoạn này có thể khác, nên dựa vào tên xã, tên làng khi đối chiếu.