Thành phố Tuy Hòa là tỉnh lỵ của Phú Yên từ khi tái lập tỉnh năm 1989 cho tới tháng 6/2025, nằm ở bờ bắc cửa sông Đà Rằng, nhìn ra biển. Thị xã Tuy Hòa lên thành phố năm 2005. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, vùng Tuy Hòa cũ chia thành một số phường, xã thuộc tỉnh Đắk Lắk, trong đó có phường Tuy Hòa, phường Phú Yên và phường Bình Kiến.
Tuy Hòa là đô thị nhỏ, yên, đường phố rộng, có bãi biển chạy dọc mặt đông và con sông lớn nhất miền Trung chảy qua phía nam. Phần sau đi qua lịch sử tên gọi, tháp Nhạn, nhịp sống của thành phố, những thay đổi sau sáp nhập và vài điều người đến hoặc người quê ở đây nên biết.
Tên Tuy Hòa: từ huyện năm 1611 đến thành phố tỉnh lỵ
Tên Tuy Hòa có từ năm 1611, khi phủ Phú Yên được lập với hai huyện Đồng Xuân và Tuy Hòa. Trong nhiều thế kỷ, Tuy Hòa là tên của huyện phía nam phủ, vùng đồng bằng do sông Đà Rằng bồi đắp. Đô thị Tuy Hòa ngày nay hình thành muộn hơn, quanh khu chợ và bến bãi ở bờ bắc cửa sông.
Thời Pháp thuộc, tỉnh lỵ Phú Yên có lúc đặt ở Sông Cầu, phía bắc tỉnh. Về sau trung tâm tỉnh dời về Tuy Hòa, nơi có đồng bằng rộng, đường sắt và quốc lộ 1 đi qua. Từ đó, Tuy Hòa giữ vai trò đầu não của Phú Yên, trừ giai đoạn 1976–1989 khi tỉnh nhập vào Phú Khánh và tỉnh lỵ chuyển vào Nha Trang.
Năm 1989, khi Phú Yên tái lập, thị xã Tuy Hòa trở lại làm tỉnh lỵ. Năm 2002, một phần đất phía tây của thị xã được cắt sang lập huyện Phú Hòa. Năm 2005, thị xã Tuy Hòa lên thành phố, đồng thời nhận thêm một số xã phía nam sông Đà Rằng của huyện Tuy Hòa cũ, nên thành phố trải ra cả hai bờ sông.
Vì vậy, khi đọc giấy tờ cũ, nên phân biệt ba thứ mang cùng tên: huyện Tuy Hòa (vùng đồng bằng, không còn từ năm 2005), thị xã Tuy Hòa (đô thị, đến năm 2005) và thành phố Tuy Hòa (2005 đến tháng 6/2025). Một người sinh ở xã phía nam sông có thể có giấy khai sinh ghi huyện Tuy Hòa, còn giấy tờ sau năm 2005 ghi thành phố Tuy Hòa.
Tháp Nhạn và núi Chóp Chài
Biểu tượng của Tuy Hòa là tháp Nhạn, một ngọn tháp Chăm bằng gạch đứng trên núi Nhạn, ngọn đồi nhỏ sát bờ bắc sông Đà Rằng. Tháp có dáng vuông, nhiều tầng thu nhỏ dần lên đỉnh, được xếp hạng di tích cấp quốc gia. Từ chân núi có đường bậc đi lên, trên đỉnh nhìn được cả cửa sông, cầu Đà Rằng và thành phố.
Người Tuy Hòa gắn tháp Nhạn với nhiều sinh hoạt cộng đồng, đặc biệt dịp đầu xuân, khi khu núi Nhạn thường có hội, có hoa, có người đến dạo chơi và chụp ảnh. Chiều tối, ánh đèn chiếu lên thân tháp, nhìn từ cầu hay từ bờ sông đều thấy rõ. Đây là nơi người đi xa nhớ nhất khi nhắc tới quê.
Phía tây bắc thành phố là núi Chóp Chài, ngọn núi có đỉnh nhọn giống chóp chiếc chài đánh cá, nên mới có tên như vậy. Đường lên núi quanh co, có đoạn dốc, trên cao nhìn xuống thấy đồng ruộng, sông và biển. Núi Chóp Chài và tháp Nhạn là hai mốc dễ nhận nhất khi nhìn Tuy Hòa từ xa.
Khi tham quan tháp, nên mặc trang phục gọn gàng, đi giày chắc vì bậc đá có thể trơn sau mưa, không leo trèo lên thân tháp và không viết vẽ lên gạch cổ. Những viên gạch Chăm đã đứng hàng trăm năm, một vết xước cũng khó sửa. Mùa nắng nên lên sớm hoặc chiều muộn để tránh nắng gắt.
Sông Đà Rằng và bãi biển phía đông
Sông Đà Rằng, cũng là đoạn cuối của sông Ba, đổ ra biển ngay phía nam trung tâm Tuy Hòa. Đây là con sông dài và có lưu vực rộng ở miền Trung, bắt nguồn từ vùng núi Tây Nguyên. Mùa lũ cuối năm, nước sông lên rất nhanh, cả đồng bằng hạ lưu có thể ngập; người Tuy Hòa quen theo dõi tin thời tiết và mực nước hồ chứa phía thượng nguồn.
Cầu Đà Rằng nối hai bờ là công trình quen thuộc của thành phố. Bờ bắc là phố, chợ, cơ quan; bờ nam là vùng đất mới nhập năm 2005, có làng, có đồng, có các khu dân cư mới và hướng ra sân bay. Đứng trên cầu lúc hoàng hôn, có thể thấy tháp Nhạn một phía, cửa biển một phía.
Phía đông Tuy Hòa là bãi biển dài, cát mịn, có công viên và đường đi dạo ven biển. Sáng sớm, người dân ra tắm, tập thể dục, mua cá từ thuyền vừa cập bến. Biển Tuy Hòa không đông như những bãi nổi tiếng khác, nhưng sạch và rộng, hợp với người thích yên tĩnh.
Mùa biển êm thường từ đầu năm tới khoảng giữa năm. Từ khoảng tháng 9 đến tháng 12, gió mùa đông bắc và áp thấp làm biển động, nhiều ngày không nên xuống tắm. Ở cửa sông, dòng chảy và bãi cát thay đổi theo mùa, nên chỉ tắm ở khu có người trông coi và tránh vùng nước xoáy gần cửa.
Nhịp sống, chợ và món ăn ở Tuy Hòa
Tuy Hòa có nhịp sống chậm hơn các thành phố biển lớn. Buổi sáng, quán cà phê vỉa hè đông người, chợ Tuy Hòa và các chợ phường bán cá, mực, rau, trái cây từ đồng bằng xung quanh. Giờ trưa phố vắng, chiều mát người ra công viên, bờ sông, bờ biển.
Món ăn quen thuộc của thành phố gồm cá ngừ đại dương chế biến nhiều cách, từ gỏi, nướng tới món mắt cá ngừ hầm thuốc bắc, bánh canh hẹ, bánh xèo, bánh hỏi lòng heo, cơm gà. Cá ngừ được ngư dân Phú Yên câu ngoài khơi xa, về cảng cá ở Tuy Hòa và các bến lân cận.
Quà người Tuy Hòa hay mang đi xa là cá ngừ khô, mực một nắng, bánh tráng, muối tôm và các món đồ khô khác. Hải sản tươi nên mua ở chợ, bến cá, hỏi kỹ nguồn gốc, cách giữ lạnh nếu đi đường dài. Những ngày biển động, hàng tươi ít, giá thường lên.
Thành phố có bệnh viện tuyến tỉnh, các trường đại học, cao đẳng và trường chuyên của Phú Yên cũ, nên vẫn là nơi học hành, chữa bệnh của người dân cả vùng. Sau sáp nhập, một số cơ quan cấp tỉnh chuyển về Buôn Ma Thuột, nhưng những dịch vụ phục vụ đời sống hằng ngày phần lớn vẫn ở lại Tuy Hòa.
Tuy Hòa sau 1/7/2025: các phường mới
Từ 1/7/2025, thành phố Tuy Hòa không còn là đơn vị hành chính. Các phường, xã cũ được sắp xếp lại thành một số phường, xã mới thuộc tỉnh Đắk Lắk. Vùng nội thành cũ có phường Tuy Hòa, phường Phú Yên và phường Bình Kiến; phần đất phía nam sông và các xã ven thành phố được chia về những đơn vị khác.
Phường Phú Yên là trường hợp đặc biệt: tên tỉnh cũ trở thành tên một phường. Khi ghi địa chỉ, rất dễ có phản xạ viết "tỉnh Phú Yên". Cách viết đúng từ nay là "phường Phú Yên, tỉnh Đắk Lắk". Người gửi hàng, đặt xe, khai hồ sơ nên chú ý chỗ này để thư từ, hàng hoá không bị chuyển nhầm.
Việc xác định cụ thể một phường cũ của Tuy Hòa nay thuộc phường mới nào nên tra theo nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Đắk Lắk, hoặc hỏi bộ phận một cửa. Bài này không liệt kê từng phường cũ để tránh sai sót, vì một số nơi bị chia cho hai đơn vị mới.
Tuy Hòa không còn là tỉnh lỵ, nhưng vẫn là đô thị lớn nhất của vùng duyên hải trong tỉnh Đắk Lắk mới. Cảng cá, sân bay ở phía nam thành phố, ga đường sắt và quốc lộ 1 vẫn giữ vai trò đầu mối. Người Tây Nguyên muốn xuống biển thường chọn Tuy Hòa vì gần và đường đi đã quen.
Vài điều người đến Tuy Hòa nên biết
Đi lại. Tuy Hòa có ga đường sắt Bắc – Nam, sân bay ở phía nam thành phố và quốc lộ 1 chạy qua. Cao tốc Bắc – Nam phía Đông đi qua vùng này đang được hoàn thiện dần theo từng đoạn; nên kiểm tra tình trạng tuyến trước khi đi. Trong thành phố, xe máy và xe đạp là đủ, đường ít kẹt.
Mùa đến. Từ tháng 1 tới tháng 8 thường khô, nắng, biển đẹp. Tết và mùa hè là lúc người quê đi xa về đông nhất, chỗ ở có thể kín. Cuối năm là mùa mưa lũ, nên theo dõi dự báo nếu định đi xuống các vùng trũng ven sông.
Ở đâu. Khách sạn, nhà nghỉ tập trung ở trung tâm và dọc đường biển. Muốn yên tĩnh có thể chọn chỗ ở gần bãi biển; muốn tiện đi lại thì ở gần chợ và ga. Không có tên cơ sở nào được trang này giới thiệu riêng.
Đi tiếp. Từ Tuy Hòa, đi về bắc tới Tuy An xem Gành Đá Đĩa, đầm Ô Loan; đi về nam tới Đông Hòa xem Mũi Điện, Vũng Rô; đi về tây theo quốc lộ 25 lên Phú Hòa, Sơn Hòa, rồi sang Gia Lai, hoặc theo quốc lộ 29 lên Sông Hinh, sang phía Đắk Lắk.
Giấy tờ. Người quê Tuy Hòa ở xa khi làm thủ tục nên mang theo giấy tờ cũ có ghi rõ phường, xã cũ để cán bộ đối chiếu. Hỏi trước bộ phận một cửa của phường mới để biết hồ sơ nộp ở đâu, có làm trực tuyến được không.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Tuy Hòa nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, vùng thành phố Tuy Hòa cũ thuộc tỉnh Đắk Lắk, sau khi Phú Yên nhập vào Đắk Lắk theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Thành phố không còn là đơn vị hành chính, địa bàn chia thành các phường, xã mới, trong đó có phường Tuy Hòa, Phú Yên, Bình Kiến.
Phường Phú Yên ở đâu?
Phường Phú Yên là một phường mới của tỉnh Đắk Lắk, nằm trên vùng thành phố Tuy Hòa cũ. Khi ghi địa chỉ nên viết phường Phú Yên, tỉnh Đắk Lắk, không viết tỉnh Phú Yên vì tỉnh này không còn từ 1/7/2025.
Tuy Hòa lên thành phố năm nào?
Thị xã Tuy Hòa lên thành phố năm 2005. Cùng năm đó, thành phố nhận thêm một số xã phía nam sông Đà Rằng từ huyện Tuy Hòa cũ, còn phần còn lại của huyện Tuy Hòa được chia thành Đông Hòa và Tây Hòa.
Tháp Nhạn ở đâu?
Tháp Nhạn nằm trên núi Nhạn, ngọn đồi nhỏ ở bờ bắc sông Đà Rằng, ngay trong vùng trung tâm Tuy Hòa cũ. Đây là tháp Chăm bằng gạch, được xếp hạng di tích cấp quốc gia, có đường bậc lên đỉnh để tham quan.
Huyện Tuy Hòa và thành phố Tuy Hòa có phải một không?
Không. Huyện Tuy Hòa là vùng đồng bằng nông nghiệp hai bờ sông Đà Rằng, có từ năm 1611 và bị chia năm 2005 thành Đông Hòa, Tây Hòa. Thị xã rồi thành phố Tuy Hòa là đô thị tỉnh lỵ, một đơn vị riêng.
Mùa nào nên đến Tuy Hòa?
Từ tháng 1 tới khoảng tháng 8 thường khô ráo, biển êm, hợp để tắm biển và đi các điểm ven bờ. Từ khoảng tháng 9 tới tháng 12 là mùa mưa bão, biển động, vùng ven sông có thể ngập, nên xem dự báo kỹ trước khi đi.