Thị xã Sông Cầu là đơn vị cấp huyện ở cực bắc Phú Yên cũ, ngay dưới chân đèo Cù Mông, giáp Bình Định. Huyện Sông Cầu lên thị xã năm 2009. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Sông Cầu cũ được sắp xếp thành một số phường, xã thuộc tỉnh Đắk Lắk.
Sông Cầu là vùng của đầm, vịnh, bè nuôi và những rặng dừa. Nhiều người đi qua quốc lộ 1 chỉ kịp thấy mặt nước xanh của vịnh Xuân Đài bên tay trái, nhưng đằng sau là một vùng đất từng làm tỉnh lỵ, có lịch sử riêng và nghề biển đặc sắc. Phần sau đi qua những lớp tên gọi và đời sống của vùng này.
Từ tỉnh lỵ thời Pháp đến thị xã năm 2009
Sông Cầu nằm ở nơi đất liền thắt lại giữa núi và biển, trên đường thiên lý bắc nam. Thời Pháp thuộc, tỉnh lỵ Phú Yên có lúc đặt ở Sông Cầu, nên vùng này sớm có phố xá, đồn bót và các công trình hành chính. Người già ở đây vẫn kể về một thời Sông Cầu là chỗ đông đúc nhất tỉnh.
Về sau trung tâm tỉnh dời về Tuy Hòa, nơi có đồng bằng rộng và thuận tiện hơn. Sông Cầu trở thành một huyện ven biển phía bắc, sống bằng nghề biển, nghề muối, trồng dừa và nông nghiệp trên những dải đất hẹp. Thời tỉnh Phú Khánh, địa giới các huyện phía bắc có lúc được sắp xếp lại, nên giấy tờ giai đoạn đó có thể ghi tên khác.
Khi Phú Yên tái lập năm 1989, huyện Sông Cầu là một trong các huyện của tỉnh. Năm 2009, huyện Sông Cầu được nâng lên thị xã Sông Cầu. Thị trấn cũ và một số xã ven vịnh chuyển thành phường, các xã còn lại giữ tên xã. Nhiều tên phường, xã mang chữ Xuân đứng đầu, như Xuân Đài, Xuân Phú, Xuân Thành, Xuân Yên.
Tên Sông Cầu được giải thích theo nhiều cách trong dân gian, phổ biến nhất là gắn với con sông nhỏ và cây cầu ở vùng trung tâm cũ. Tên này đã đi cùng vùng đất qua nhiều thời kỳ, và vẫn là cách người dân giới thiệu quê mình sau năm 2025.
Vịnh Xuân Đài: mặt nước, ghềnh đá và làng chài
Vịnh Xuân Đài là vịnh lớn ở phía bắc Phú Yên cũ, mặt nước rộng, nhiều nhánh vũng ăn sâu vào đất liền, có những bán đảo và hòn nhỏ chắn sóng. Quốc lộ 1 chạy dọc bờ tây của vịnh, nên từ đường có thể nhìn thấy mặt nước xanh và những bè nuôi nối nhau.
Quanh vịnh có nhiều điểm nhỏ người địa phương hay đưa khách tới: các ghềnh đá ven bờ, bãi cát vắng, những vũng nước lặng trong các nhánh vịnh. Đường vào nhiều nơi là đường đất hoặc đường bê tông nhỏ, nên hỏi người địa phương trước khi đi, nhất là vào mùa mưa.
Làng chài ven vịnh sống bằng đánh bắt gần bờ, nuôi trồng và gần đây là làm du lịch. Sáng sớm là lúc ghe về, chợ cá họp ngay bên bờ, bán cá, mực, ghẹ, ốc. Khách muốn mua hải sản nên đến sớm, chọn hàng tươi và nhờ người bán làm sạch, ướp đá nếu mang đi xa.
Mùa biển êm thường từ đầu năm tới khoảng giữa năm, nước trong, hợp để đi thuyền quanh vịnh. Cuối năm có gió mùa đông bắc và bão, sóng lớn ở ngoài cửa vịnh. Đi thuyền ra bè nuôi hay ra hòn nên mặc áo phao và chỉ đi với người lái có kinh nghiệm.
Đầm Cù Mông và đèo Cù Mông
Đầm Cù Mông nằm phía bắc vịnh Xuân Đài, dưới chân đèo Cù Mông, là vùng nước lợ rộng nối với biển qua một cửa hẹp. Đầm là nơi nuôi tôm, cá, ốc, và cũng là chỗ tàu thuyền nhỏ tránh gió. Hai bên đầm là những làng quê yên tĩnh, đồi cát và ruộng muối nhỏ.
Đèo Cù Mông là ranh giới tự nhiên giữa Phú Yên cũ và Bình Định cũ. Cuối thế kỷ 16, vùng đất từ Cù Mông về nam là phạm vi khai khẩn mà Lương Văn Chánh được giao. Vì vậy, đèo Cù Mông thường được nhắc như cửa ngõ phía bắc, nơi bắt đầu đất Phú Yên.
Ngày nay, phần lớn xe trên quốc lộ 1 đi qua hầm đường bộ Cù Mông xuyên núi, đưa vào sử dụng năm 2019, còn cao tốc Bắc – Nam phía Đông đi theo hướng riêng. Đường đèo cũ hợp với người muốn dừng ngắm cảnh đầm, không vội. Mùa mưa, đoạn đèo có thể có đá lăn, nên lái chậm.
Từ 1/7/2025, cả Phú Yên cũ và Bình Định cũ đều thay tỉnh: Phú Yên vào Đắk Lắk, Bình Định vào Gia Lai. Đèo Cù Mông nay là ranh giới giữa hai tỉnh mới Đắk Lắk và Gia Lai. Người đi đường có thể ngạc nhiên khi thấy một tỉnh cao nguyên và một tỉnh cao nguyên khác giáp nhau ngay trên bờ biển.
Tôm hùm lồng, dừa và nghề của người Sông Cầu
Sông Cầu là một trong những vùng nuôi tôm hùm lồng lớn của miền Trung. Người nuôi thả tôm giống trong lồng đặt dưới mặt nước vịnh, cho ăn cá tạp, ốc, và canh suốt ngày đêm trên chòi. Một vụ nuôi kéo dài nhiều tháng, rủi ro lớn khi nước bị ô nhiễm hay có bão.
Nghề này mang lại thu nhập cao cho nhiều gia đình, nhưng cũng từng gặp những đợt tôm chết hàng loạt do môi trường vịnh xấu đi. Những năm gần đây, chính quyền và người nuôi bàn nhiều về việc sắp xếp lại bè, giảm mật độ, chuyển sang thức ăn công nghiệp. Người muốn đầu tư nên tìm hiểu kỹ quy hoạch mặt nước trước.
Trên bờ, dừa là cây quen thuộc. Những vườn dừa ven đầm, ven vịnh cho trái nước, trái khô, lá làm tranh. Dừa Sông Cầu được người trong vùng nhắc tới như một sản vật, dùng làm nước uống, làm bánh, nấu chè. Ngoài dừa, người dân còn trồng lúa ở các cánh đồng nhỏ, trồng rau màu và nuôi bò.
Một phần lao động trẻ ở Sông Cầu đi làm xa, ở Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương cũ hay các tỉnh phía nam, rồi về quê dịp Tết. Một phần khác ở lại theo nghề biển, nghề nuôi, hay làm dịch vụ cho khách du lịch. Nhịp sống ở đây vì thế vừa yên vừa có những thay đổi lặng lẽ.
Sông Cầu sau 7/2025 và chuyện đi lại
Từ 1/7/2025, thị xã Sông Cầu không còn là đơn vị hành chính. Các phường, xã cũ được sắp xếp lại thành một số phường, xã mới của tỉnh Đắk Lắk. Tên mới có thể giữ những chữ quen như Sông Cầu, Xuân Đài, nhưng ranh giới đã thay đổi; muốn biết chính xác từng xã cũ nay thuộc đâu, nên tra nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh.
Với người làm giấy tờ, thời kỳ cần chú ý nhất là trước năm 2009, khi Sông Cầu còn là huyện, và thời kỳ Phú Khánh trước năm 1989. Giấy khai sinh, học bạ cũ có thể ghi huyện Sông Cầu, tỉnh Phú Khánh, hoặc một tên huyện khác. Những giấy tờ ấy vẫn hợp lệ khi đọc đúng thời kỳ.
Đi lại tới Sông Cầu khá thuận: quốc lộ 1 và đường sắt Bắc – Nam chạy qua, cao tốc Bắc – Nam phía Đông cũng đi qua vùng này. Sông Cầu nằm giữa Tuy Hòa và Quy Nhơn, đi từ phía nào tới cũng thuận đường quốc lộ. Xe khách tuyến dài thường dừng dọc quốc lộ nếu báo trước.
Người đi du lịch thường ghép Sông Cầu với Tuy An: sáng đi vịnh Xuân Đài, chiều xuống Gành Đá Đĩa, đầm Ô Loan. Ăn uống ở đây đơn giản, chủ yếu là hải sản đầm vịnh, các món cá, ốc, ghẹ. Hỏi giá trước khi gọi món và chọn quán đông khách địa phương là cách an toàn.
Lần lại quê quán Sông Cầu trên giấy tờ cũ
Người quê Sông Cầu đi xa, hoặc con cháu ở nơi khác tìm về, thường gặp nhiều cách ghi địa chỉ khác nhau. Các bước dưới đây giúp đối chiếu cho đúng:
- Tìm tên làng, tên thôn và tên xã trên giấy tờ cũ nhất trong nhà, như giấy khai sinh, sổ hộ khẩu, giấy đất. Tên làng, tên xã ở vùng ven vịnh ít thay đổi hơn tên huyện, tên tỉnh.
- Xác định thời kỳ cấp giấy: trước năm 1976 thường ghi tỉnh Phú Yên; từ 1976 đến giữa năm 1989 ghi tỉnh Phú Khánh; từ 1989 đến năm 2009 ghi huyện Sông Cầu, tỉnh Phú Yên; từ 2009 đến hết tháng 6/2025 ghi thị xã Sông Cầu.
- Nếu tên xã có chữ Xuân ở đầu, như Xuân Đài, Xuân Phương, Xuân Thịnh, Xuân Cảnh, Xuân Lộc, gần như chắc là vùng Sông Cầu cũ; riêng các tên Xuân Sơn Bắc, Xuân Sơn Nam, Xuân Lãnh, Xuân Phước, Xuân Quang có thể là huyện Đồng Xuân, cần đọc kỹ tên huyện đi kèm.
- Với giấy tờ cấp từ 1/7/2025, địa chỉ chỉ còn xã hoặc phường mới và tỉnh Đắk Lắk. Muốn biết xã cũ nay thuộc đơn vị nào, tra trên ứng dụng định danh điện tử hoặc hỏi bộ phận một cửa nơi gần nhất.
- Khi viết gia phả hay lý lịch, ghi đầy đủ: thôn, xã cũ, huyện hoặc thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên, rồi mở ngoặc ghi đơn vị hiện nay. Như vậy người đọc về sau vẫn hiểu được dòng thời gian.
Những giấy tờ ghi tên cũ vẫn còn giá trị theo thời điểm cấp. Khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi lại theo đơn vị hành chính hiện hành, người dân không phải tự đi đổi giấy chỉ vì tên địa danh thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Thị xã Sông Cầu cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn thị xã Sông Cầu cũ thuộc tỉnh Đắk Lắk, sau khi Phú Yên nhập vào Đắk Lắk. Thị xã không còn là đơn vị hành chính, các phường, xã cũ được sắp xếp lại thành một số phường, xã mới của tỉnh.
Sông Cầu lên thị xã năm nào?
Huyện Sông Cầu được nâng lên thị xã Sông Cầu năm 2009. Thị trấn cũ và một số xã ven vịnh Xuân Đài chuyển thành phường, các xã còn lại giữ tên xã cho tới khi bỏ cấp huyện từ 1/7/2025.
Sông Cầu có từng là tỉnh lỵ Phú Yên không?
Có. Thời Pháp thuộc, tỉnh lỵ Phú Yên có lúc đặt ở Sông Cầu, nên vùng này sớm có phố xá và công trình hành chính. Về sau trung tâm tỉnh dời về Tuy Hòa và giữ ở đó cho tới khi tỉnh nhập vào Đắk Lắk.
Vịnh Xuân Đài nằm ở đâu?
Vịnh Xuân Đài nằm ở phía bắc Phú Yên cũ, trên địa bàn thị xã Sông Cầu cũ, sát quốc lộ 1. Vịnh có mặt nước rộng, nhiều nhánh vũng, ghềnh đá và bè nuôi tôm hùm. Nay khu vực này thuộc tỉnh Đắk Lắk.
Đèo Cù Mông nay là ranh giới giữa hai tỉnh nào?
Đèo Cù Mông vốn là ranh giới giữa Phú Yên và Bình Định. Từ 1/7/2025, Phú Yên nhập vào Đắk Lắk và Bình Định nhập vào Gia Lai, nên đèo Cù Mông nay là ranh giới giữa tỉnh Đắk Lắk và tỉnh Gia Lai.
Mua tôm hùm ở Sông Cầu cần lưu ý gì?
Nên mua ở bè hoặc chợ có người bán quen, hỏi rõ giá theo cân và loại tôm trước khi chọn. Tôm còn sống, khỏe, vỏ sáng là tôm tốt. Nếu mang đi xa, nhờ người bán đóng thùng giữ lạnh và hỏi thời gian giữ được bao lâu.