Ngay trước ngày 1/7/2025, tỉnh Ninh Thuận có bảy đơn vị cấp huyện: thành phố Phan Rang-Tháp Chàm và sáu huyện Bác Ái, Ninh Hải, Ninh Phước, Ninh Sơn, Thuận Bắc, Thuận Nam. Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Ninh Thuận nhập vào tỉnh Khánh Hòa; tỉnh mới giữ tên Khánh Hòa, trung tâm hành chính ở Nha Trang, và cấp huyện không còn.
Ninh Thuận là tỉnh nhỏ, nắng nhiều và ít mưa bậc nhất cả nước, nằm giữa Khánh Hòa ở phía bắc, Bình Thuận ở phía nam và cao nguyên Lâm Đồng ở phía tây. Đây cũng là nơi người Chăm còn sống tập trung đông, giữ tháp cổ, làng gốm, làng dệt và lễ hội riêng. Phần dưới đây đi qua các lớp tên gọi, bảy đơn vị cấp huyện, đặc điểm từng vùng và cách đọc một địa chỉ Ninh Thuận cũ sau khi tỉnh nhập vào Khánh Hòa.
Từ Panduranga đến tỉnh Ninh Thuận
Vùng đất Ninh Thuận và một phần Bình Thuận ngày nay từng là Panduranga, xứ cuối cùng của vương quốc Champa còn giữ được thế tự trị khá lâu. Tên Phan Rang được nhiều nhà nghiên cứu giải thích là cách người Việt đọc trại từ chữ Panduranga. Dấu tích rõ nhất của thời kỳ này là các cụm tháp gạch trên đồi, trong đó có tháp Po Klong Garai ở phía tây Phan Rang và tháp Po Rome ở Ninh Phước.
Cuối thế kỷ 17, vùng này về dưới quyền chúa Nguyễn, nhưng người Chăm vẫn có vua riêng trong khuôn khổ một trấn tự quản, quen gọi là Thuận Thành. Đến năm 1832, trong đợt cải cách hành chính dưới thời vua Minh Mạng, chế độ này bị bãi bỏ, đất Panduranga được tổ chức thành phủ huyện như các nơi khác, thuộc tỉnh Bình Thuận.
Thời Pháp thuộc, Ninh Thuận được tách thành tỉnh riêng khỏi Bình Thuận, tỉnh lỵ đặt ở Phan Rang. Cùng thời gian đó, tuyến đường sắt xuyên Việt chạy qua, ga Tháp Chàm được dựng và từ đây có nhánh đường sắt răng cưa leo dốc lên Đà Lạt. Phan Rang và Tháp Chàm vì vậy lớn lên thành hai cụm phố sát nhau, một bên là chợ và bến, một bên là ga và xưởng.
Dưới chính quyền Sài Gòn, tỉnh vẫn giữ tên Ninh Thuận, với sân bay Thành Sơn ở rìa thị xã. Tên các làng Chăm, làng Việt, làng Raglai trên núi vẫn được dùng song song trong đời sống, nên một xã ở Ninh Thuận thường có cả tên hành chính lẫn tên gọi dân gian. Người tra gia phả nên chú ý điểm này khi đọc giấy tờ cũ.
Thời Thuận Hải và lần tái lập năm 1992
Sau năm 1975, ba tỉnh Ninh Thuận, Bình Thuận và Bình Tuy được hợp thành tỉnh Thuận Hải, tỉnh lỵ đặt ở Phan Thiết. Trong thời gian này, các huyện quanh Phan Rang nhiều lần được chia tách, nhập lại và đổi tên, nên giấy tờ của người sinh những năm 1976 đến 1991 thường ghi tỉnh Thuận Hải cùng tên huyện có thể không còn gặp về sau.
Cuối năm 1991, Quốc hội quyết định chia tỉnh Thuận Hải thành hai tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận; tỉnh Ninh Thuận chính thức hoạt động trở lại từ đầu năm 1992, tỉnh lỵ là thị xã Phan Rang-Tháp Chàm. Từ đó đến năm 2025, bộ máy và địa giới tỉnh còn điều chỉnh thêm nhiều lần, chủ yếu là lập huyện mới cho vùng đông dân và nâng cấp đô thị tỉnh lỵ.
Ba mốc đáng nhớ sau tái lập là: năm 2005 lập huyện Thuận Bắc từ phần phía bắc huyện Ninh Hải; năm 2007 thị xã Phan Rang-Tháp Chàm lên thành phố; năm 2009 lập huyện Thuận Nam từ phần phía nam huyện Ninh Phước. Sau mốc 2009, danh sách bảy đơn vị cấp huyện giữ nguyên tới ngày 30/6/2025.
Người trong gia đình có thể vì vậy gặp ba cách ghi tỉnh trên giấy tờ: Ninh Thuận trước năm 1976, Thuận Hải trong khoảng 1976 đến 1991, rồi lại Ninh Thuận từ 1992. Từ tháng 7/2025, giấy tờ cấp mới sẽ ghi tỉnh Khánh Hòa. Cả bốn cách ghi ấy đều chỉ cùng một vùng đất quanh sông Dinh.
Bảy đơn vị cấp huyện của Ninh Thuận trước 1/7/2025
Bảng dưới liệt kê đủ bảy đơn vị theo đúng tên ngay trước ngày sáp nhập, kèm vị trí và điểm nhận diện chính. Cả bảy nay thuộc tỉnh Khánh Hòa; tên xã, phường mới của từng nơi được nói trong bài riêng về đơn vị đó.
| Đơn vị cũ | Vị trí | Điểm nhận diện |
|---|---|---|
| Thành phố Phan Rang-Tháp Chàm | Giữa tỉnh, hai bờ sông Dinh | Tỉnh lỵ cũ; tháp Po Klong Garai, ga Tháp Chàm, biển Ninh Chử |
| Huyện Bác Ái | Núi phía tây bắc | Vùng người Raglai; vườn quốc gia Phước Bình, hồ Sông Sắt |
| Huyện Ninh Hải | Ven biển phía đông bắc Phan Rang | Đầm Nại, vịnh Vĩnh Hy, vườn nho Thái An |
| Huyện Ninh Phước | Đồng bằng phía nam Phan Rang | Gốm Bàu Trúc, dệt Mỹ Nghiệp, tháp Po Rome |
| Huyện Ninh Sơn | Thượng nguồn sông Cái, phía tây | Thị trấn Tân Sơn, nhà máy thủy điện Đa Nhim ở Sông Pha |
| Huyện Thuận Bắc | Phía bắc, giáp Cam Ranh | Lập năm 2005; núi Chúa, làng Raglai Phước Kháng |
| Huyện Thuận Nam | Phía nam, giáp Bình Thuận | Lập năm 2009; muối Cà Ná, Mũi Dinh |
Thứ tự trong bảng theo thành phố trước, các huyện sau theo vần chữ cái. Nhìn trên thực địa, Ninh Hải và Thuận Bắc là dải phía bắc dựa vào khối núi Chúa; Ninh Phước và Thuận Nam là dải phía nam trải tới Cà Ná; Ninh Sơn và Bác Ái là vùng núi phía tây; Phan Rang-Tháp Chàm nằm ở giữa.
Đất nắng gió: vì sao Ninh Thuận khác hẳn hai tỉnh láng giềng
Ninh Thuận nằm khuất sau các dãy núi chắn gió mùa, nên mưa ít, nắng gắt, gió mạnh gần như quanh năm. Ở nhiều nơi trên đồng bằng ven biển có cảnh xương rồng, cây bụi thấp, đồi cát trắng, gần với hình ảnh vùng bán khô hạn hơn là cảnh lúa nước quen thuộc của miền Trung. Mùa mưa ngắn, thường dồn vào mấy tháng cuối năm.
Chính cái nắng ấy làm nên sản vật riêng. Nho được trồng trên giàn thấp, cho thu hoạch nhiều vụ trong năm; táo, tỏi, hành tím, măng tây chịu hạn tốt; muối phơi trên đồng nhanh kết hạt. Đàn dê, đàn cừu thả trên bãi cỏ khô ở Ninh Phước, Thuận Nam là cảnh ít tỉnh nào có. Những năm gần đây, nắng và gió còn được dùng để làm điện mặt trời, điện gió trên diện rộng.
Nước là bài toán lớn nhất. Hệ thống thủy lợi dựa vào sông Cái, còn gọi là sông Dinh, cùng nước xả từ nhà máy thủy điện Đa Nhim ở Sông Pha, các đập dâng và hồ chứa trên núi. Ở vùng đồng bằng, người ta thường nói vui rằng có nước là có tất cả: ruộng lúa, vườn nho, ao tôm đều đi theo những con kênh.
Bờ biển Ninh Thuận dài, có nhiều mũi đá, vịnh nhỏ và bãi cát, từ Vĩnh Hy ở phía bắc qua Ninh Chử, Sơn Hải tới Mũi Dinh và Cà Ná ở phía nam. Biển ở đây trong và mặn, thuận cho nghề làm muối, nghề cá, nuôi tôm giống. Khối núi Chúa ven biển phía bắc là vườn quốc gia với rừng khô hiếm gặp.
Ba cộng đồng cùng sống trên một dải đất
Người Kinh sống đông ở Phan Rang, các thị trấn và làng ven biển, làm nông, làm biển, buôn bán. Người Chăm tập trung ở vùng đồng bằng quanh Phan Rang, nhiều nhất ở Ninh Phước, Ninh Hải, Thuận Nam, với làng có tên riêng, nhà cửa quây quần và nhịp lễ hội theo lịch Chăm. Người Raglai sống chủ yếu ở vùng núi Bác Ái, Ninh Sơn, Thuận Bắc, Thuận Nam.
Mỗi cộng đồng góp vào đời sống chung những thứ khó thay thế. Người Chăm có gốm Bàu Trúc nặn tay không dùng bàn xoay, có vải dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp, có lễ hội Katê tổ chức tại các tháp vào khoảng tháng 9 hoặc tháng 10 dương lịch. Người Raglai có bộ đàn đá, mã la, sử thi truyền miệng và nghề làm rẫy trên sườn núi.
Năm 2022, nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, gắn chủ yếu với làng Bàu Trúc. Điều này giúp làng gốm được biết tới nhiều hơn, nhưng cũng nhắc rằng số người còn giữ nghề không nhiều.
Khi đến làng Chăm hay làng Raglai, nên đi theo cách của người khách: hỏi trước khi chụp ảnh, không tự ý vào nhà hay khu thờ tự, ăn mặc kín đáo khi vào tháp đúng ngày lễ. Lễ hội ở tháp là sinh hoạt cộng đồng có từ lâu đời, du khách được đón tiếp nhưng không nên coi đó là màn biểu diễn.
Từ 1/7/2025: Ninh Thuận cũ là phần phía nam của tỉnh Khánh Hòa
Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025 sắp xếp 63 tỉnh, thành phố thành 34 đơn vị cấp tỉnh. Ninh Thuận và Khánh Hòa hợp lại, lấy tên Khánh Hòa, trung tâm hành chính đặt ở Nha Trang. Cùng ngày 1/7/2025, cả nước bỏ cấp huyện, chính quyền địa phương còn hai cấp là tỉnh và xã, phường, đặc khu.
Với người Ninh Thuận cũ, thay đổi lớn nhất là nơi làm việc của các sở, ngành cấp tỉnh chuyển về Nha Trang, cách Phan Rang chừng hơn một giờ xe theo quốc lộ hoặc cao tốc. Phần lớn thủ tục thường ngày được làm ở xã, phường hoặc trực tuyến, nên nhiều người không phải đi xa, nhưng có việc cần hồ sơ cấp tỉnh thì nên hỏi trước xem đã có điểm tiếp nhận tại chỗ chưa.
Địa bàn Ninh Thuận cũ được sắp xếp thành một số phường quanh Phan Rang và nhiều xã. Các phường gồm Phan Rang, Đông Hải, Bảo An, Đô Vinh và Ninh Chử. Nhiều xã mới mang lại tên huyện cũ như Ninh Phước, Ninh Sơn, Thuận Bắc, Thuận Nam, Ninh Hải, Bác Ái, nhưng mỗi xã chỉ là một phần của huyện cùng tên.
Tỉnh Khánh Hòa mới vì thế có hai đô thị lớn là Nha Trang và Phan Rang, nối với nhau qua Cam Ranh. Biển, nắng, nho, muối, tháp Chăm của phía nam bổ sung cho vịnh, đảo, yến sào của phía bắc. Người làm du lịch hay buôn bán giữa hai vùng không còn phải làm thủ tục ở hai tỉnh khác nhau như trước.
Đọc và ghi một địa chỉ Ninh Thuận cũ
Địa chỉ đầy đủ trước tháng 7/2025 có bốn tầng: thôn hoặc khu phố, xã hoặc phường hoặc thị trấn, huyện hoặc thành phố, tỉnh Ninh Thuận. Địa chỉ mới còn ba tầng: thôn hoặc khu phố, xã hoặc phường mới, tỉnh Khánh Hòa. Cả tên tỉnh lẫn tên xã đều có thể đổi, nên đây là vùng dễ ghi nhầm nếu chỉ sửa một phần.
Cách ghi dễ hiểu là tên mới trước, tên cũ trong ngoặc, ví dụ "xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa (trước là thị trấn Phước Dân, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận)". Khi in hoá đơn, đặt biển hiệu hoặc gửi hàng, nên kiểm lại trên ứng dụng định danh điện tử, hỏi tổ dân phố hoặc bộ phận một cửa của xã, phường.
Một bẫy riêng của vùng này là trùng tên. Tỉnh Khánh Hòa mới có cả thị xã Ninh Hòa cũ phía bắc lẫn xã Ninh Hải, xã Ninh Phước, xã Ninh Sơn phía nam; còn chữ Mỹ Sơn thì vừa là xã cũ của Ninh Sơn, vừa là tên xã mới. Gõ địa chỉ trên phần mềm, nên gõ đủ và đối chiếu từng tầng trước khi lưu.
Giấy tờ đã cấp hợp lệ theo địa chỉ cũ như căn cước, sổ đất, bằng cấp, giấy đăng ký kinh doanh vẫn dùng được, không phải đổi chỉ vì tỉnh nhập hay bỏ cấp huyện. Khi làm thủ tục mới, thông tin sẽ được ghi theo đơn vị hành chính hiện hành. Giữ một bản ghi chép tên cũ, tên mới của nơi mình ở sẽ đỡ mất công về sau.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Ninh Thuận cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, toàn bộ Ninh Thuận cũ thuộc tỉnh Khánh Hòa theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Hai tỉnh Khánh Hòa và Ninh Thuận hợp nhất, lấy tên Khánh Hòa, trung tâm hành chính đặt ở Nha Trang; cấp huyện được bỏ.
Trước 7/2025 Ninh Thuận có những huyện nào?
Ninh Thuận có bảy đơn vị cấp huyện: thành phố Phan Rang-Tháp Chàm và các huyện Bác Ái, Ninh Hải, Ninh Phước, Ninh Sơn, Thuận Bắc, Thuận Nam. Danh sách này giữ nguyên từ năm 2009, khi lập huyện Thuận Nam, đến ngày 30/6/2025.
Tỉnh Thuận Hải là tỉnh nào?
Thuận Hải là tỉnh hợp nhất từ Ninh Thuận, Bình Thuận và Bình Tuy sau năm 1975, tỉnh lỵ ở Phan Thiết. Cuối năm 1991, Thuận Hải được chia lại thành Ninh Thuận và Bình Thuận; Ninh Thuận hoạt động trở lại từ năm 1992.
Phan Rang có còn là tỉnh lỵ không?
Không. Từ 1/7/2025, trung tâm hành chính của tỉnh Khánh Hòa mới đặt ở Nha Trang. Phan Rang vẫn là đô thị lớn của phía nam tỉnh, địa bàn thành phố cũ được chia vào các phường như Phan Rang, Đông Hải, Bảo An, Đô Vinh.
Ninh Thuận cũ nổi tiếng với những gì?
Ninh Thuận cũ nổi tiếng với nắng gió, nho, táo, tỏi, muối Cà Ná, vịnh Vĩnh Hy, các tháp Chăm như Po Klong Garai và Po Rome, làng gốm Bàu Trúc, làng dệt Mỹ Nghiệp và lễ hội Katê của người Chăm.
Giấy tờ ghi tỉnh Ninh Thuận có phải đổi không?
Không bắt buộc đổi chỉ vì tỉnh nhập vào Khánh Hòa hay bỏ cấp huyện. Căn cước, sổ đất, bằng cấp đã cấp hợp lệ vẫn có giá trị. Khi làm thủ tục mới hoặc cấp đổi theo nhu cầu, thông tin sẽ cập nhật theo địa giới hiện hành.