Huyện Bác Ái là huyện miền núi ở phía tây bắc tỉnh Ninh Thuận cũ, đông người Raglai, không có thị trấn và có chín xã mang chữ Phước đứng đầu. Từ 1/7/2025, huyện không còn; địa bàn được sắp xếp thành các xã Bác Ái, Bác Ái Tây, Bác Ái Đông và một phần xã Mỹ Sơn, thuộc tỉnh Khánh Hòa.
Từ Phan Rang đi về phía tây bắc chừng một giờ xe, đồng bằng nắng gió nhường chỗ cho núi đồi, rừng khộp, rẫy bắp, rẫy mì và những hồ nước giữa thung lũng. Bác Ái là nơi cái nắng Ninh Thuận dịu đi, và là quê của nhiều câu chuyện về người Raglai giữ núi. Phần dưới đây đi qua địa hình, con người, rừng, hồ và cách huyện cũ chia về các xã mới.
Vị trí và chín xã chữ Phước
Bác Ái nằm ở rìa tây bắc Ninh Thuận cũ, phía bắc giáp vùng núi của Khánh Hòa, phía tây giáp Lâm Đồng, phía đông giáp Thuận Bắc, phía nam giáp Ninh Sơn. Địa hình chủ yếu là núi cao và đồi thấp xen thung lũng, nhiều sông suối nhỏ chảy về sông Cái. Đây là vùng thượng lưu, nơi giữ nước và giữ rừng cho đồng bằng Phan Rang.
Trước tháng 7/2025, huyện có chín xã: Phước Bình, Phước Chính, Phước Đại, Phước Hòa, Phước Tân, Phước Thắng, Phước Thành, Phước Tiến, Phước Trung. Huyện không có thị trấn; trung tâm hành chính đặt ở xã Phước Đại, nơi có trụ sở cơ quan huyện, chợ, trường và trạm y tế lớn nhất vùng.
Đường vào Bác Ái đi theo các tuyến quốc lộ, tỉnh lộ lên từ Phan Rang, Ninh Sơn hoặc từ phía Cam Ranh. Nhiều đoạn đường đèo quanh co, mùa mưa có thể sạt lở. Các thôn ở sâu trong núi, nhất là phía Phước Bình, Phước Hòa, đi lại khó hơn, có nơi phải vượt suối.
Vì là huyện núi, mật độ dân cư thưa, các thôn nằm rải rác dọc thung lũng và chân núi. Người đến Bác Ái lần đầu thường bất ngờ vì không khí khác hẳn vùng biển chỉ cách vài chục cây số: mát hơn, xanh hơn, buổi tối nghe rõ tiếng suối, tiếng côn trùng.
Người Raglai và những thứ họ giữ
Người Raglai là cư dân chính của Bác Ái. Họ sống theo thôn, làm rẫy trên sườn đồi, trồng lúa rẫy, bắp, mì, đậu, chăn nuôi gia súc nhỏ. Ngôi nhà truyền thống là nhà sàn thấp, nay nhiều gia đình đã chuyển sang nhà xây, nhưng vẫn giữ chòi rẫy trên nương. Quan hệ dòng họ tính theo bên mẹ, có những tập quán riêng trong hôn nhân và thừa kế.
Về âm nhạc, người Raglai nổi tiếng với mã la, bộ chiêng không núm đánh trong các lễ lớn, và đàn đá, những thanh đá được chọn lọc phát ra âm thanh khác nhau khi gõ. Họ còn có các nhạc cụ làm từ tre, nứa, bầu khô như khèn bầu, đàn chapi. Sử thi truyền miệng được kể trong những đêm dài bên bếp lửa.
Tên Pi Năng Tắc gắn với Bác Ái trong lịch sử kháng chiến: một người Raglai nổi tiếng với cách dùng bẫy đá, cung tên và địa hình núi rừng chống lại đối phương. Câu chuyện về ông được kể nhiều ở các trường học và nhà truyền thống trong vùng như một phần ký ức chung của huyện.
Khi vào thôn Raglai, nên đi cùng người dẫn địa phương, hỏi ý trước khi vào nhà hay chụp ảnh, không tự ý chạm vào các đồ vật trong nhà. Mua đặc sản như mật ong rừng, rượu cần, đồ đan lát nên hỏi kỹ nguồn gốc và trả giá vừa phải; phần lớn là hàng gia đình tự làm, số lượng ít.
Vườn quốc gia Phước Bình và rừng đầu nguồn
Phía tây huyện là vườn quốc gia Phước Bình, nằm ở vùng núi giáp Lâm Đồng và Khánh Hòa. Đây là khu rừng đầu nguồn của sông Cái, có nhiều kiểu rừng từ rừng lá rộng thường xanh, rừng lá kim trên cao tới rừng hỗn giao. Vườn quốc gia giữ vai trò che chắn nguồn nước cho cả lưu vực phía dưới.
Trong rừng có nhiều loài thực vật và động vật quý, được nghiên cứu và bảo vệ. Người dân các thôn ven rừng tham gia nhận khoán bảo vệ, tuần tra, trồng rừng. Một số thôn sống nhờ thu hái lâm sản phụ trong khuôn khổ cho phép, như mật ong, mây, nấm. Việc đốn củi, săn bắt trong vùng lõi bị cấm.
Du khách muốn vào vườn quốc gia cần liên hệ ban quản lý để được hướng dẫn tuyến đi, giấy phép và người dẫn đường. Đường rừng dốc, có nơi phải lội suối, thời tiết thay đổi nhanh trên cao. Không nên tự đi theo bản đồ trên điện thoại, nhất là vào mùa mưa.
Ở vùng thấp hơn, rừng khộp và rừng thưa xen rẫy là cảnh quen. Mùa khô, nhiều cây rụng lá, đất lộ màu nâu đỏ; mùa mưa, cả vùng xanh trở lại chỉ sau vài trận mưa. Người địa phương nhìn màu rừng để biết lúc nào xuống giống, lúc nào thu hoạch bắp, đậu.
Hồ Sông Sắt và nước cho đồng bằng
Hồ Sông Sắt nằm trên địa bàn Bác Ái, là một trong những hồ chứa lớn của Ninh Thuận cũ. Hồ được xây để trữ nước mùa mưa, cấp cho tưới tiêu và sinh hoạt ở vùng hạ du khô hạn. Mặt hồ rộng, xung quanh là đồi núi, buổi sáng sớm có sương mỏng và thuyền nhỏ của người đánh cá.
Ngoài hồ Sông Sắt, huyện còn có các hồ, đập nhỏ hơn trên những con suối chảy về sông Cái. Hệ thống này cùng nước từ Đa Nhim ở Ninh Sơn quyết định vụ mùa của cả đồng bằng Phan Rang. Năm nào mưa ít, hồ cạn, cả tỉnh phải tính toán lịch xả nước cho từng vùng.
Ven hồ, đất bồi màu mỡ được người dân trồng bắp, đậu, rau theo mùa nước rút. Một số hộ nuôi cá lồng hoặc đánh bắt tự nhiên. Đây là nguồn thu đáng kể ngoài nương rẫy, nhưng cũng phụ thuộc vào lịch vận hành hồ, nên người dân phải theo dõi thông báo của đơn vị quản lý.
Người đến tham quan hồ nên đi buổi sáng hoặc chiều, mang theo nước và đồ che nắng. Không tắm ở khu vực có biển cấm, không xuống nước ở những chỗ bờ dốc, đáy bùn. Mùa mưa, đường quanh hồ có thể trơn và ngập từng đoạn.
Sản xuất, đời sống và những thay đổi gần đây
Kinh tế Bác Ái chủ yếu là nông lâm nghiệp: lúa nước ở các thung lũng có nước, lúa rẫy, bắp, mì, đậu trên đồi, chăn nuôi bò, dê. Những năm gần đây, nhiều hộ chuyển sang trồng cây ăn quả, cây lâu năm như điều, xoài, mãng cầu ở những nơi có nước tưới. Thu nhập nhìn chung còn thấp so với vùng đồng bằng.
Đường giao thông, điện, trường học, trạm y tế đã đến được hầu hết các xã, nhưng chất lượng còn chênh lệch giữa trung tâm Phước Đại và các thôn xa. Học sinh ở những thôn sâu thường phải ở bán trú. Nhiều thanh niên xuống Phan Rang, Nha Trang hoặc vào phía nam làm việc theo mùa.
Một số dự án điện mặt trời, điện gió và hồ thủy lợi mới được làm ở vùng giáp ranh, kéo theo đường sá và việc làm, nhưng cũng đặt ra chuyện đất rẫy, đất rừng. Người mua đất ở Bác Ái cần hỏi kỹ loại đất, quy hoạch, có thuộc đất rừng hay vùng đệm vườn quốc gia hay không.
Dù vậy, Bác Ái vẫn giữ nhịp sống chậm của vùng núi. Phiên chợ ở trung tâm xã là dịp để người các thôn gặp nhau, mua bán, trao đổi tin tức. Lễ mừng lúa mới, lễ bỏ mả và các lễ gia đình vẫn được tổ chức, có tiếng mã la vang trong thung lũng.
Huyện Bác Ái cũ nay chia về những xã nào
Từ 1/7/2025, huyện Bác Ái không còn là đơn vị hành chính. Theo bảng sắp xếp, ba xã Phước Chính, Phước Thắng, Phước Tiến hợp thành xã Bác Ái; ba xã Phước Bình, Phước Hòa, Phước Tân hợp thành xã Bác Ái Tây; hai xã Phước Thành, Phước Đại hợp thành xã Bác Ái Đông.
Riêng xã Phước Trung được ghép với xã Mỹ Sơn của huyện Ninh Sơn cũ thành xã Mỹ Sơn. Như vậy, tên Bác Ái vẫn còn trên bản đồ qua ba xã mới, còn chữ Phước quen thuộc của chín xã cũ thì chỉ còn trong tên thôn, tên trường và trong trí nhớ của người dân.
Tất cả các xã này thuộc tỉnh Khánh Hòa. Người dân làm thủ tục ở trụ sở xã mới, còn những việc trước đây phải xuống huyện thì nay làm ở xã hoặc lên cơ quan cấp tỉnh. Nếu chưa rõ một thôn cũ về xã mới nào, nên hỏi ủy ban xã hoặc tra trên ứng dụng định danh điện tử.
Khi ghi địa chỉ, nên ghi tên thôn, xã mới, tỉnh Khánh Hòa và kèm tên cũ trong ngoặc, ví dụ "thôn X, xã Bác Ái Đông, tỉnh Khánh Hòa (trước là xã Phước Đại, huyện Bác Ái, tỉnh Ninh Thuận)". Cách ghi này giúp bưu tá và cơ quan tiếp nhận hồ sơ khỏi nhầm.
Một năm ở Bác Ái: mùa mưa, mùa rẫy và mùa khô
Nhịp sống ở Bác Ái đi theo mùa mưa nhiều hơn theo lịch. Khi những cơn mưa đầu mùa xuống, thường vào khoảng giữa năm, người Raglai lên rẫy tra hạt bắp, hạt lúa, đậu. Vài tháng sau là mùa thu hoạch, các gia đình gùi bắp, lúa về kho, có nơi làm lễ mừng lúa mới trước khi ăn bữa cơm đầu tiên từ hạt mới.
Cuối năm, mưa dồn dập hơn, suối lên nhanh, một số đường vào thôn bị ngập hoặc sạt. Đây là lúc người ở xa nên hỏi kỹ trước khi đi, không cố vượt suối khi nước đục và chảy xiết. Trẻ em ở những thôn bên kia suối nhiều khi phải nghỉ học vài hôm nếu nước lớn.
Đầu năm sau là mùa khô dài, rừng khộp rụng lá, đất nứt, nhiều rẫy bỏ trống chờ mưa. Người dân chuyển sang chăn bò, chăn dê, đi làm thuê ở đồng bằng hoặc đan lát, sửa nhà. Đây cũng là mùa dễ cháy rừng, nên việc đốt rẫy bị quản lý chặt và các tổ bảo vệ rừng phải tuần tra nhiều hơn.
Người đến Bác Ái để tìm hiểu đời sống nên chọn mùa thu hoạch hoặc dịp lễ của làng, khi không khí đông vui hơn. Người muốn đi rừng, đi hồ thì mùa khô thuận đường hơn, nhưng nắng gắt và ít bóng mát ở vùng thấp, cần chuẩn bị nước đủ cho cả ngày.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Bác Ái cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, huyện Bác Ái cũ thuộc tỉnh Khánh Hòa, sau khi Ninh Thuận nhập vào Khánh Hòa. Huyện không còn là đơn vị hành chính, địa bàn được chia thành các xã Bác Ái, Bác Ái Tây, Bác Ái Đông và một phần xã Mỹ Sơn.
Bác Ái trước 7/2025 có bao nhiêu xã?
Bác Ái có chín xã: Phước Bình, Phước Chính, Phước Đại, Phước Hòa, Phước Tân, Phước Thắng, Phước Thành, Phước Tiến, Phước Trung. Huyện không có thị trấn, trung tâm hành chính đặt ở xã Phước Đại.
Xã Phước Đại cũ nay là xã gì?
Theo bảng sắp xếp, xã Phước Đại cũ cùng xã Phước Thành được hợp thành xã Bác Ái Đông, thuộc tỉnh Khánh Hòa. Khu trung tâm huyện cũ vì vậy nay nằm trong xã Bác Ái Đông.
Người Raglai ở Bác Ái có nét văn hoá gì nổi bật?
Người Raglai ở Bác Ái nổi tiếng với mã la, đàn đá, khèn bầu, đàn chapi và sử thi truyền miệng. Họ sống theo thôn, làm rẫy trên đồi, giữ nhiều lễ như mừng lúa mới, bỏ mả, với tiếng chiêng vang trong thung lũng.
Muốn vào vườn quốc gia Phước Bình cần làm gì?
Nên liên hệ trước với ban quản lý vườn quốc gia để được hướng dẫn tuyến đi, thủ tục và người dẫn đường. Đường rừng dốc, có suối, thời tiết đổi nhanh, không nên tự đi một mình, nhất là vào mùa mưa.
Ghi địa chỉ Bác Ái cũ thế nào sau sáp nhập?
Ghi tên thôn, xã mới và tỉnh Khánh Hòa, không ghi huyện Bác Ái như một cấp hành chính. Nên kèm tên xã, huyện cũ trong ngoặc để người nhận dễ hiểu, và kiểm lại trên ứng dụng định danh điện tử nếu chưa chắc.