Thành phố Phan Rang-Tháp Chàm là tỉnh lỵ của Ninh Thuận từ khi tỉnh tái lập năm 1992 tới ngày 30/6/2025; từ thị xã được nâng lên thành phố năm 2007. Từ 1/7/2025, địa bàn thành phố cũ thuộc tỉnh Khánh Hòa, được sắp xếp chủ yếu vào các phường Phan Rang, Đông Hải, Bảo An, Đô Vinh và một phần phường Ninh Chử.
Cái tên có gạch nối nói lên lịch sử của đô thị: Phan Rang là phố chợ bên sông Dinh, gần biển; Tháp Chàm là phố ga dưới chân đồi tháp, cách đó một quãng về phía tây. Hai phố lớn dần rồi liền vào nhau. Phần dưới đây kể lại cách đô thị hình thành, các khu phố, biển, tháp, chợ và cách địa bàn ấy chia về các phường mới.
Phố chợ Phan Rang và phố ga Tháp Chàm
Phan Rang lớn lên quanh khu chợ và bến bên bờ sông Dinh, nơi hàng hoá từ đồng bằng, từ núi và từ biển gặp nhau. Thời Pháp thuộc, đây là tỉnh lỵ Ninh Thuận, có dinh thự, trường học, nhà thương và các dãy phố buôn bán. Người Hoa, người Việt mở tiệm dọc các trục đường chính, còn người Chăm từ các làng xung quanh mang gốm, vải, nông sản ra chợ.
Tháp Chàm thì gắn với đường sắt. Ga Tháp Chàm nằm trên tuyến Bắc – Nam và từng là điểm đầu của nhánh đường sắt lên Đà Lạt, có đoạn răng cưa leo dốc qua vùng Sông Pha. Quanh ga mọc lên khu nhà ở cho công nhân và các xưởng của ngành đường sắt. Nhánh lên Đà Lạt đã ngừng chạy từ lâu, nhưng ga và xưởng vẫn còn, tên Tháp Chàm vẫn gắn với nghề đường sắt.
Sau năm 1975, khi Ninh Thuận nằm trong tỉnh Thuận Hải, hai phố được gộp lại thành thị xã Phan Rang-Tháp Chàm. Khi tỉnh Ninh Thuận tái lập năm 1992, thị xã trở thành tỉnh lỵ; năm 2007 được nâng lên thành phố. Ngay trước tháng 7/2025, thành phố có mười mấy phường nội thị và một xã ven là Thành Hải.
Trong cách gọi thường ngày, người địa phương vẫn nói "xuống Phan Rang" để chỉ khu chợ, khu trung tâm, và "lên Tháp Chàm" để chỉ khu ga, đồi tháp phía tây. Tên gọi kép vì vậy không chỉ là tên hành chính mà còn là một tấm bản đồ trong đầu người dân.
Tháp Po Klong Garai trên đồi Trầu
Phía tây khu ga là đồi Trầu, trên đỉnh có cụm tháp Po Klong Garai, được xây vào khoảng cuối thế kỷ 13 đầu thế kỷ 14 để thờ vị vua Chăm Po Klong Garai, người được nhớ tới với công lao làm thủy lợi. Cụm tháp gồm tháp chính, tháp cổng và một tháp phụ mái cong, gạch nung đỏ ghép khít, nhiều chi tiết trang trí còn khá rõ.
Đây là một trong những cụm tháp Chăm giữ được dáng vẻ nguyên vẹn nhất ở miền Trung. Đứng trên đồi nhìn xuống có thể thấy đường sắt, khu dân cư, ruộng vườn và dãy núi phía xa, hiểu ngay vì sao người xưa chọn chỗ cao khô ráo này. Buổi sáng sớm hoặc chiều muộn là lúc nắng dịu, gạch tháp lên màu đẹp.
Hằng năm, lễ hội Katê được tổ chức tại tháp vào tháng bảy theo lịch Chăm, thường rơi vào khoảng tháng 9 hoặc tháng 10 dương lịch. Đoàn rước y phục từ làng lên tháp, có nghi lễ của chức sắc, có trống Ghinăng, kèn Saranai, múa và các sinh hoạt cộng đồng. Đây là dịp người Chăm khắp nơi về đoàn tụ.
Khách tham quan nên mặc trang phục kín đáo, không leo lên tường tháp, không chạm vào bệ thờ, giữ trật tự khi có nghi lễ. Khu tháp có lối đi bậc thang khá dốc và nắng gắt về trưa, nên mang nước, mũ và đi giày đế bám. Người già và trẻ nhỏ nên lên vào sáng sớm.
Sông Dinh, biển Ninh Chử và khu ven biển
Sông Dinh, tên khác của đoạn hạ lưu sông Cái Phan Rang, chảy qua phía nam trung tâm rồi đổ ra biển ở cửa Đông Hải. Hai bên bờ là ruộng lúa, vườn rau, khu dân cư cũ, những cây cầu nối trung tâm với Ninh Phước ở bờ nam. Mùa khô, lòng sông cạn, lộ nhiều bãi cát; mùa mưa, nước lên nhanh và đục.
Phía đông thành phố là biển. Bãi Ninh Chử trải dài lên phía bắc, phần lớn thuộc thị trấn Khánh Hải của huyện Ninh Hải cũ, phần đầu phía nam thuộc phường Văn Hải của thành phố. Bãi cát rộng, thoải, nước trong, có rặng phi lao và các khu nghỉ ven bờ. Người Phan Rang quen ra đây tắm biển buổi chiều.
Gần cửa sông là khu Đông Hải với làng chài, bến thuyền, chợ cá và các cơ sở chế biến hải sản. Buổi sớm, thuyền về bến, người mua bán tụ tập đông. Các phường ven biển phía đông như Mỹ Bình, Mỹ Hải, Mỹ Đông, Đông Hải là nơi đô thị mở rộng nhanh trong những năm gần đây, có cả khu đô thị mới lẫn xóm chài cũ.
Phía bắc trung tâm là đầm Nại, một vùng nước lợ rộng nối biển qua một lạch hẹp, chia giữa thành phố và huyện Ninh Hải cũ. Người dân nuôi tôm, cua, đánh bắt cá trên đầm. Chiều muộn, mặt đầm phẳng lặng phản chiếu núi, là cảnh quen của người đi đường ven đầm.
Chợ, món ăn và nhịp sống của người Phan Rang
Chợ Phan Rang ở khu trung tâm là nơi đông nhất thành phố, bán đủ thứ từ cá khô, mực, mắm, nho, táo, tỏi tới vải vóc, đồ gia dụng. Người đi xa về quê thường ghé chợ mua quà: nho tươi, nho khô, rượu nho, mật nho, tỏi Phan Rang, muối và các loại mắm. Hỏi rõ nơi trồng, nơi làm và cách bảo quản trước khi mua số lượng lớn.
Món ăn quen của người Phan Rang có bánh căn nướng trong khuôn đất, ăn với nước mắm và cá kho; bánh xèo nhỏ; bún sứa; bún cá; các món thịt dê, thịt cừu nướng hay hấp. Quán xá đông nhất vào buổi sáng và buổi tối, khi nắng đã dịu. Trưa hè, đường phố khá vắng vì trời rất nóng.
Nhịp sống ở đây chậm hơn Nha Trang hay Phan Thiết. Sáng sớm người ta ra biển hoặc ra chợ, trưa nghỉ tránh nắng, chiều tối mới tấp nập. Gió mạnh thổi gần như suốt mùa khô, nhiều nhà có tường rào cao, cửa sổ nhỏ, cây che nắng quanh sân.
Chi phí sống ở Phan Rang nói chung thấp hơn các thành phố du lịch lớn. Người chuyển đến làm việc thường chọn khu trung tâm gần chợ, trường, bệnh viện hoặc các khu dân cư mới phía đông. Thuê nhà gần biển nên hỏi kỹ về gió cát, độ mặn và chuyện đồ đạc kim loại bị ăn mòn.
Phan Rang-Tháp Chàm cũ nay chia về những phường nào
Từ 1/7/2025, thành phố Phan Rang-Tháp Chàm không còn là đơn vị hành chính. Theo bảng sắp xếp, các phường trung tâm như Kinh Dinh, Phủ Hà, Đài Sơn, Đạo Long được gộp chủ yếu vào phường Phan Rang. Khu ven biển phía đông gồm Mỹ Bình, Mỹ Hải, Mỹ Đông, Đông Hải về phường Đông Hải.
Phường Bảo An mới gồm phường Bảo An, phường Phước Mỹ và xã Thành Hải cũ. Phường Đô Vinh mới gồm phường Đô Vinh của thành phố cùng xã Nhơn Sơn của huyện Ninh Sơn cũ. Phường Văn Hải cũ ghép với thị trấn Khánh Hải của Ninh Hải thành phường Ninh Chử, lấy tên bãi biển quen thuộc.
Một số khu phố, phường cũ khác chia về đơn vị nào cần tra theo nghị quyết sắp xếp hoặc trên ứng dụng định danh điện tử, nhất là những nơi giáp ranh có thể bị cắt một phần. Bài này chỉ nêu những tên đã đối chiếu được, không liệt kê từng dòng để tránh sai sót.
Khi ghi địa chỉ, nên kèm tên cũ: "khu phố X, phường Đông Hải, tỉnh Khánh Hòa (trước là phường Mỹ Bình, thành phố Phan Rang-Tháp Chàm, tỉnh Ninh Thuận)". Cần nhớ phường Phan Rang chỉ là khu trung tâm, không phải toàn bộ thành phố cũ; chữ Phan Rang trên biển hiệu, tên công ty vẫn là cách gọi chung cả đô thị.
Đi lại và vị trí đầu mối của Phan Rang
Phan Rang nằm ở ngã ba quan trọng: quốc lộ 1 chạy dọc bờ biển nối Nha Trang với Phan Thiết; quốc lộ 27 đi lên phía tây, qua Ninh Sơn, vượt đèo Ngoạn Mục lên Đơn Dương và Đà Lạt. Cao tốc Bắc – Nam phía Đông đoạn qua tỉnh giúp đi Nha Trang, Thành phố Hồ Chí Minh nhanh hơn trước.
Ga Tháp Chàm có tàu Bắc – Nam dừng đón khách. Sân bay gần nhất cho người đi máy bay là Cam Ranh, đi xe về Phan Rang mất khoảng một giờ hoặc hơn tùy tuyến. Bến xe Phan Rang có xe khách đi các tỉnh; lịch chạy thay đổi theo mùa, nên hỏi trực tiếp nhà xe trước khi đi.
Trong thành phố, đi lại chủ yếu bằng xe máy, taxi, xe công nghệ. Đường nội ô rộng, ít kẹt xe nhưng gió và nắng lớn, đi xa nên che chắn kỹ. Từ trung tâm ra biển Ninh Chử, lên tháp Po Klong Garai hay xuống làng gốm Bàu Trúc đều chỉ mất vài chục phút.
Nhờ vị trí này, Phan Rang là chỗ dừng tự nhiên cho người đi từ biển lên Đà Lạt hoặc ngược lại, và là cửa ngõ để vào các làng Chăm, vịnh Vĩnh Hy, Mũi Dinh. Nhiều du khách chọn ở lại vài ngày thay vì chỉ ghé qua, để có thời gian đi hết các vùng xung quanh.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Phan Rang-Tháp Chàm cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, toàn bộ thành phố Phan Rang-Tháp Chàm cũ thuộc tỉnh Khánh Hòa, sau khi Ninh Thuận nhập vào Khánh Hòa. Thành phố không còn là đơn vị hành chính, địa bàn chia vào các phường mới như Phan Rang, Đông Hải, Bảo An, Đô Vinh.
Vì sao tên thành phố có hai chữ Phan Rang và Tháp Chàm?
Vì đô thị hình thành từ hai phố riêng: Phan Rang là phố chợ bên sông Dinh, gần biển; Tháp Chàm là phố ga dưới chân đồi tháp Po Klong Garai. Sau năm 1975 hai nơi được gộp lại thành một thị xã mang tên ghép.
Phan Rang-Tháp Chàm lên thành phố năm nào?
Thị xã Phan Rang-Tháp Chàm được nâng lên thành phố năm 2007. Trước đó, từ năm 1992 khi Ninh Thuận tái lập, thị xã đã là tỉnh lỵ. Thành phố giữ vai trò tỉnh lỵ Ninh Thuận cho tới ngày 30/6/2025.
Tháp Po Klong Garai nằm ở đâu?
Tháp Po Klong Garai nằm trên đồi Trầu ở phía tây thành phố cũ, gần ga Tháp Chàm, nay thuộc phường Đô Vinh. Đây là cụm tháp Chăm được xây vào khoảng cuối thế kỷ 13 đầu thế kỷ 14, nơi tổ chức lễ hội Katê hằng năm.
Bãi biển Ninh Chử thuộc phường nào sau sáp nhập?
Bãi Ninh Chử nằm chủ yếu ở thị trấn Khánh Hải cũ của huyện Ninh Hải và phường Văn Hải cũ của thành phố. Hai đơn vị này được ghép thành phường Ninh Chử, thuộc tỉnh Khánh Hòa, từ ngày 1/7/2025.
Địa chỉ Phan Rang cũ nên ghi thế nào sau sáp nhập?
Ghi khu phố, phường mới và tỉnh Khánh Hòa, không ghi thành phố Phan Rang-Tháp Chàm như một cấp hành chính. Nên kèm tên cũ trong ngoặc để người nhận dễ hiểu, và kiểm lại trên ứng dụng định danh điện tử nếu chưa chắc phường mới.