Huyện Ninh Phước nằm ở phía nam thành phố Phan Rang-Tháp Chàm, huyện lỵ là thị trấn Phước Dân, nơi có làng gốm Bàu Trúc và làng dệt Mỹ Nghiệp. Năm 2009, phần phía nam của huyện được tách ra lập huyện Thuận Nam. Từ 1/7/2025, huyện Ninh Phước không còn; địa bàn được sắp xếp thành các xã Ninh Phước, Phước Hậu, Phước Hữu và một phần xã Phước Dinh, thuộc tỉnh Khánh Hòa.
Nếu muốn thấy đời sống người Chăm ở Ninh Thuận cũ một cách gần gũi nhất, Ninh Phước là nơi nên đến. Trên một dải đồng bằng không lớn có làng gốm, làng dệt, tháp cổ, những cánh đồng nho, đồng lúa và cả đồi cát sát biển. Phần dưới đây đi qua từng vùng của huyện và cách huyện cũ chia về các xã mới.
Vị trí và lần tách Thuận Nam năm 2009
Ninh Phước nằm ngay bờ nam sông Dinh, đối diện trung tâm Phan Rang qua các cây cầu. Phía tây giáp Ninh Sơn, phía nam giáp Thuận Nam, phía đông ra biển ở vùng An Hải. Đất chủ yếu là đồng bằng phù sa và đất cát, có mạng kênh tưới chằng chịt lấy nước từ sông Cái.
Trước năm 2009, Ninh Phước rộng hơn nhiều, kéo dài tới tận Cà Ná ở giáp Bình Thuận. Năm đó, phần phía nam gồm các xã ven biển và miền núi được tách ra lập huyện Thuận Nam. Ninh Phước còn lại vùng đồng bằng sát Phan Rang, đông dân và có nhiều làng Chăm.
Ngay trước tháng 7/2025, huyện có thị trấn Phước Dân và tám xã: An Hải, Phước Hải, Phước Hậu, Phước Hữu, Phước Sơn, Phước Thái, Phước Thuận, Phước Vinh. Thị trấn Phước Dân nằm trên quốc lộ 1, có trụ sở cơ quan, chợ, trường học và các khu dân cư dọc trục đường.
Với người đi đường, Ninh Phước là đoạn quốc lộ đầu tiên phía nam Phan Rang, nơi hai bên đường bắt đầu thấy giàn nho, ruộng lúa, những ngôi làng có cổng xây và tường gạch thấp. Rẽ vào các con đường nhỏ, cảnh làng hiện ra rõ hơn, khác hẳn vẻ đô thị của bờ bắc sông.
Bàu Trúc và Mỹ Nghiệp: hai làng nghề của người Chăm
Làng gốm Bàu Trúc ở thị trấn Phước Dân là một trong những làng gốm cổ của Đông Nam Á. Người thợ, phần lớn là phụ nữ, nặn gốm bằng tay, không dùng bàn xoay: họ đi vòng quanh khối đất, vừa đi vừa vuốt cho thân gốm tròn đều. Gốm được nung lộ thiên bằng rơm, củi, nên mỗi món có màu loang đỏ, nâu, đen không lặp lại.
Năm 2022, nghệ thuật làm gốm của người Chăm, gắn chủ yếu với Bàu Trúc, được UNESCO ghi danh vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Khách đến làng có thể xem thợ làm, thử nặn, mua sản phẩm. Nên mua trực tiếp ở nhà thợ hoặc cơ sở trong làng để biết rõ đó là gốm nặn tay.
Làng dệt Mỹ Nghiệp, cũng ở Phước Dân, giữ nghề dệt thổ cẩm Chăm với khung dệt truyền thống và hoa văn riêng. Ngày nay ngoài vải truyền thống, làng còn làm khăn, túi, đồ lưu niệm. Một số nhà mở cửa cho khách xem dệt, giải thích ý nghĩa hoa văn và cách nhuộm.
Hai làng nghề sống được là nhờ người già còn giữ tay nghề và người trẻ chịu học lại. Khi đến thăm, nên hỏi trước khi chụp ảnh người đang làm, không chen vào khu nung khi lửa đang cháy, và nếu có thể thì mua một món hàng thay cho lời cảm ơn.
Tháp Po Rome và các làng Chăm quanh Phước Hữu
Tháp Po Rome nằm trên một ngọn đồi ở xã Phước Hữu, được xây vào khoảng thế kỷ 17, thờ vị vua Chăm Po Rome. Đây là một trong những ngôi tháp Chăm được dựng muộn nhất, kiến trúc đơn giản hơn các tháp thời trước, nhưng vẫn giữ dáng cao vút và gạch nung đỏ. Từ đồi tháp nhìn ra là ruộng đồng và những ngôi làng dưới thấp.
Hằng năm, tháp Po Rome cũng là nơi tổ chức lễ hội Katê như tháp Po Klong Garai. Người Chăm ở các làng quanh vùng như Hữu Đức, Hậu Sanh rước y phục lên tháp, làm lễ, rồi về làng tiếp tục sinh hoạt cộng đồng. Ngày lễ, đường lên tháp đông người, nên đến sớm và gửi xe ở chỗ quy định.
Các làng Chăm ở Ninh Phước thường có bố cục chặt, nhà quây theo nhóm gia đình, có sân rộng, cổng nhỏ. Một số làng giữ được nhà cổ, giếng cổ, cây cổ thụ. Người Chăm ở đây làm ruộng, trồng nho, buôn bán, làm nghề; nhiều gia đình có người đi làm xa nhưng vẫn về làng dịp lễ.
Khi vào làng, nên ăn mặc kín đáo, nói nhỏ, không bước vào khu thờ tự khi chưa được mời. Một số gia đình có thể mời khách vào nhà nếu đi cùng người quen trong làng; nhận lời mời là cách tốt nhất để hiểu hơn về đời sống của cộng đồng.
Nho, lúa, cừu và đồi cát Nam Cương
Ninh Phước là một trong những vùng trồng nho nhiều của Ninh Thuận cũ, nhất là ở Phước Thuận, Phước Hậu và các xã ven sông. Giàn nho thấp, trái đỏ hoặc xanh, thu hoạch nhiều vụ trong năm. Ngoài nho, đồng bằng còn trồng lúa, táo, hành, tỏi, rau màu theo mùa nước.
Ở vùng đất cát gần biển, đặc biệt quanh An Hải, có những đàn cừu, đàn dê thả trên bãi cỏ khô. Cảnh cừu đi thành đàn trên cát là hình ảnh hiếm gặp ở Việt Nam, thường được khách dừng lại ngắm. Nên giữ khoảng cách, không đuổi hay cho cừu ăn đồ lạ.
Phía đông xã An Hải là đồi cát Nam Cương, những đụn cát vàng trải dài gần biển, thay đổi hình dạng theo gió. Sáng sớm và chiều muộn là lúc cát dịu, ánh sáng đẹp. Người đến chơi nên mang nước, mũ, kính, đi dép phù hợp; trưa nắng, cát rất nóng và chói.
Ven biển An Hải còn có các bãi tắm, làng chài và những khu nuôi tôm giống. Gió mạnh gần như quanh năm, nên nhiều đoạn bờ biển có sóng lớn, cần chọn chỗ tắm có người địa phương. Vùng này những năm gần đây cũng có thêm các dự án năng lượng và du lịch.
Ninh Phước cũ nay chia về những xã nào
Từ 1/7/2025, huyện Ninh Phước không còn là đơn vị hành chính. Theo bảng sắp xếp, thị trấn Phước Dân cùng hai xã Phước Hải, Phước Thuận hợp thành xã Ninh Phước, gồm cả làng gốm Bàu Trúc và làng dệt Mỹ Nghiệp. Ba xã Phước Hậu, Phước Sơn, Phước Vinh hợp thành xã Phước Hậu.
Hai xã Phước Hữu, Phước Thái hợp thành xã Phước Hữu, nơi có tháp Po Rome. Xã An Hải ven biển được ghép với xã Phước Dinh của huyện Thuận Nam cũ thành xã Phước Dinh. Tất cả các xã này thuộc tỉnh Khánh Hòa.
Đáng chú ý, thị trấn Phước Dân trở thành một phần của xã Ninh Phước, tức từ đô thị cấp thị trấn chuyển thành xã. Người dân có thể thấy lạ khi giấy tờ mới ghi "xã" thay vì "thị trấn", nhưng đó là do cách sắp xếp chung khi bỏ cấp huyện, không ảnh hưởng tới quyền lợi đất đai hay giấy tờ cũ.
Khi ghi địa chỉ, nên ghi thôn hoặc khu phố, xã mới, tỉnh Khánh Hòa và kèm tên cũ, ví dụ "thôn X, xã Phước Hữu, tỉnh Khánh Hòa (trước là xã Phước Thái, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận)". Nếu chưa chắc, tra trên ứng dụng định danh điện tử hoặc hỏi ủy ban xã.
Đi lại, ăn uống và lịch thăm một ngày
Từ trung tâm Phan Rang qua cầu sang Ninh Phước chỉ mất chừng mười lăm phút. Bàu Trúc và Mỹ Nghiệp nằm gần quốc lộ, dễ tìm. Tháp Po Rome nằm sâu hơn về phía tây nam, đi đường làng quanh co, nên hỏi đường người địa phương. Đồi cát Nam Cương ở phía đông, đi theo đường ra biển An Hải.
Một lịch thăm gọn có thể là: sáng sớm lên đồi cát Nam Cương ngắm bình minh, rồi về Bàu Trúc xem làm gốm, ghé Mỹ Nghiệp xem dệt, trưa nghỉ ở Phan Rang, chiều lên tháp Po Rome khi nắng đã dịu. Đi xe máy hoặc ô tô đều được, nhưng đường làng có đoạn hẹp.
Ăn uống ở Ninh Phước chủ yếu là quán bình dân dọc quốc lộ và trong thị trấn: bánh căn, bánh xèo, bún cá, các món dê, cừu. Trong các làng Chăm, nếu được mời có thể thử một số món ăn truyền thống của gia đình. Quà mang về là gốm, vải dệt, nho, táo.
Thời tiết ở đây nóng và khô hơn nhiều nơi. Mùa hè, nắng gắt từ sáng tới chiều, nên chia lịch đi vào sáng sớm và chiều muộn. Mùa lễ Katê, lượng khách tăng, nên đặt chỗ ở Phan Rang trước nếu muốn dự lễ.
Kênh nước và mùa vụ trên đồng bằng Ninh Phước
Đồng bằng Ninh Phước sống nhờ những con kênh lấy nước sông Cái, trong đó có hệ thống kênh từ thời người Chăm được tu bổ qua nhiều đời. Nhờ nguồn nước này, ruộng lúa có thể làm hai vụ, vườn nho, vườn táo có nước tưới đều trong mùa khô dài. Ở những nơi kênh không tới, đất bỏ hoang hoặc chỉ trồng được cây chịu hạn.
Lịch mùa vụ ở đây khác nhiều so với miền Bắc hay đồng bằng sông Cửu Long. Mùa khô kéo dài lại là mùa làm ăn chính, vì nắng nhiều, sâu bệnh ít, trái nho, trái táo ngọt hơn. Mùa mưa ngắn, có năm kèm lũ trên sông Cái, ruộng thấp ven sông có thể bị ngập vài ngày.
Nông dân Ninh Phước, cả người Kinh lẫn người Chăm, quen tính toán chuyện nước rất kỹ. Mỗi đợt xả nước từ hồ và đập, họ phải lấy nước vào ruộng đúng lịch, không thì phải chờ đợt sau. Năm hạn nặng, chính quyền và hợp tác xã phải chia nước theo từng cánh đồng.
Người ngoài nhìn đồng bằng xanh tốt có thể không biết mỗi mét kênh là công sức của nhiều thế hệ. Khi đi qua, nên chú ý không xả rác xuống kênh, không đậu xe chắn lối vào bờ kênh, vì đó là đường đi lại hằng ngày của người làm ruộng.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Ninh Phước cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, huyện Ninh Phước cũ thuộc tỉnh Khánh Hòa, sau khi Ninh Thuận nhập vào Khánh Hòa. Huyện không còn là đơn vị hành chính, địa bàn chia thành các xã Ninh Phước, Phước Hậu, Phước Hữu và một phần xã Phước Dinh.
Thị trấn Phước Dân cũ nay là xã gì?
Theo bảng sắp xếp, thị trấn Phước Dân cũ cùng hai xã Phước Hải, Phước Thuận hợp thành xã Ninh Phước, thuộc tỉnh Khánh Hòa. Làng gốm Bàu Trúc và làng dệt Mỹ Nghiệp vì vậy nay nằm trong xã Ninh Phước.
Làng gốm Bàu Trúc có gì đặc biệt?
Gốm Bàu Trúc được nặn hoàn toàn bằng tay, không dùng bàn xoay, người thợ đi vòng quanh khối đất để tạo hình, rồi nung lộ thiên bằng rơm, củi. Năm 2022, nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh cần bảo vệ khẩn cấp.
Tháp Po Rome nằm ở đâu?
Tháp Po Rome nằm trên một ngọn đồi ở xã Phước Hữu cũ của huyện Ninh Phước, nay thuộc xã Phước Hữu, tỉnh Khánh Hòa. Tháp được xây vào khoảng thế kỷ 17, là nơi tổ chức lễ hội Katê hằng năm.
Huyện Thuận Nam có phải tách từ Ninh Phước không?
Đúng. Năm 2009, phần phía nam của huyện Ninh Phước được tách ra lập huyện Thuận Nam, gồm các xã ven biển và miền núi kéo tới Cà Ná. Ninh Phước còn lại vùng đồng bằng sát Phan Rang.
Đồi cát Nam Cương thuộc xã nào sau sáp nhập?
Đồi cát Nam Cương nằm ở xã An Hải cũ của huyện Ninh Phước. Từ 1/7/2025, xã An Hải được ghép với xã Phước Dinh của huyện Thuận Nam cũ thành xã Phước Dinh, thuộc tỉnh Khánh Hòa.