Tỉnh Nam Định ngay trước ngày 1/7/2025 gồm chín đơn vị cấp huyện: thành phố Nam Định và tám huyện Giao Thủy, Hải Hậu, Nam Trực, Nghĩa Hưng, Trực Ninh, Vụ Bản, Xuân Trường, Ý Yên. Huyện Mỹ Lộc đã nhập vào thành phố Nam Định từ ngày 1/1/2025. Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Nam Định cùng Hà Nam nhập vào tỉnh Ninh Bình, và cấp huyện không còn nữa.
Nam Định là đất của nhà Trần, của một thành phố dệt lâu đời và của những huyện ven biển quai đê lấn ra bãi bồi. Tên tỉnh đã đi qua nhiều lần gộp tách trong nửa sau thế kỷ XX. Phần dưới lần theo các lớp tên ấy, bảng chín đơn vị, các mốc đổi huyện và cách người đi xa đọc lại địa chỉ quê mình sau năm 2025.
Từ phủ Thiên Trường đến tỉnh Nam Định
Vùng đất Nam Định gắn chặt với nhà Trần. Từ thế kỷ XIII, các vua Trần dựng hành cung ở hương Tức Mặc và đặt ra phủ Thiên Trường, nơi các vua sau khi nhường ngôi về sống, lo việc dòng họ và đất gốc. Những di tích như đền Trần, chùa Phổ Minh với tháp gạch nhiều tầng ở phía bắc thành phố ngày nay là dấu vết còn lại của thời ấy. Người Nam Định vẫn hay gọi quê mình là đất Thiên Trường, Thành Nam.
Thời Lê, vùng này thuộc trấn Sơn Nam, sau được chia thành Sơn Nam Thượng và Sơn Nam Hạ; phần Nam Định nằm trong Sơn Nam Hạ. Đến cải cách hành chính đời Minh Mạng năm 1832, trấn đổi thành tỉnh và tên Nam Định chính thức dùng cho cấp tỉnh. Tỉnh Nam Định khi ấy rộng hơn nhiều so với về sau, bao cả vùng đất mà năm 1890 người Pháp tách ra lập tỉnh Thái Bình ở bên kia sông Hồng.
Thành Nam Định là một trong những đô thị lớn của Bắc Kỳ thời thuộc địa, có nhà máy dệt mở từ cuối thế kỷ XIX, có ga đường sắt, có phố buôn bán của người Hoa. Năm 1921 Nam Định được lập làm thành phố. Vị thế ấy khiến thành phố này về sau làm tỉnh lỵ cho cả những tỉnh hợp nhất lớn hơn, không chỉ cho riêng Nam Định.
Nam Hà, Hà Nam Ninh rồi tái lập năm 1997
Năm 1965, Nam Định hợp với Hà Nam thành tỉnh Nam Hà, tỉnh lỵ đặt ở thành phố Nam Định. Đến đợt gộp tỉnh sau thống nhất, Nam Hà lại hợp với Ninh Bình thành tỉnh Hà Nam Ninh, tỉnh lỵ vẫn ở Nam Định. Năm 1991 Hà Nam Ninh chia đôi, Ninh Bình đứng riêng, phần còn lại trở về tên Nam Hà. Từ ngày 1/1/1997, Nam Hà tách thành hai tỉnh Hà Nam và Nam Định, và tỉnh Nam Định có hình hài gần như những năm sau này.
Trong giai đoạn Nam Hà, Hà Nam Ninh, cấp huyện cũng bị gộp. Hai cặp được nhắc nhiều nhất là huyện Xuân Thủy, gộp từ Xuân Trường và Giao Thủy, và huyện Nam Ninh, gộp từ Nam Trực và Trực Ninh. Mỹ Lộc cũng có thời không còn là huyện riêng. Các huyện này được tái lập vào khoảng năm 1996–1997, nên ai sinh ra trong khoảng ấy có thể thấy trên giấy khai sinh tên Xuân Thủy hay Nam Ninh thay cho tên huyện mình quen.
Điều đáng nhớ là đợt sắp xếp năm 2025 ghép lại gần đúng khung tỉnh Hà Nam Ninh xưa: ba tỉnh Hà Nam, Nam Định, Ninh Bình lại về một mối, chỉ khác là tên chung lần này là Ninh Bình, và thành phố Nam Định không còn là trung tâm của cả vùng như hồi Hà Nam Ninh. Với người lớn tuổi ở Nam Định, chuyện này gợi lại nhiều kỷ niệm lẫn chút ngậm ngùi.
Chín đơn vị cấp huyện ngay trước 1/7/2025
Bảng ghi tên và loại đơn vị như ngày cuối cùng trước khi bỏ cấp huyện, kèm tên cũ hơn và nét đặc trưng để dễ phân biệt. Bảng không có dân số, diện tích vì các số này đổi theo từng đợt điều chỉnh địa giới, và loạt bài này không nêu số khi chưa chắc.
| Đơn vị | Tên cũ hơn, mốc đổi | Vị trí | Nét quen thuộc |
|---|---|---|---|
| Thành phố Nam Định | Nhận toàn bộ huyện Mỹ Lộc từ 1/1/2025 | Giữa tỉnh, bên sông Đào | Đền Trần, tháp Phổ Minh, dệt may, phở |
| Huyện Giao Thủy | Thuộc huyện Xuân Thủy thời gộp | Ven biển, cửa Ba Lạt | Vườn quốc gia Xuân Thủy, bãi Quất Lâm |
| Huyện Hải Hậu | Giữ tên qua các thời | Ven biển giữa tỉnh | Lúa tám xoan, biển Thịnh Long |
| Huyện Nam Trực | Thuộc huyện Nam Ninh thời gộp | Phía đông nam thành phố | Phở Vân Cù, quê trạng Nguyễn Hiền |
| Huyện Nghĩa Hưng | Giữ tên qua các thời | Ven biển phía tây nam, cửa Đáy | Bãi bồi lấn biển, nuôi ngao |
| Huyện Trực Ninh | Thuộc huyện Nam Ninh thời gộp | Giữa tỉnh, bên sông Ninh Cơ | Chùa Cổ Lễ, tháp Cửu phẩm |
| Huyện Vụ Bản | Ranh giới từng thay đổi thời Hà Nam Ninh | Phía tây nam thành phố | Phủ Dày, bánh gai Gôi, Lương Thế Vinh |
| Huyện Xuân Trường | Thuộc huyện Xuân Thủy thời gộp | Phía đông, sát sông Hồng | Làng Hành Thiện, chùa Keo Hành Thiện |
| Huyện Ý Yên | Giữ tên qua các thời | Cực tây, giáp Hà Nam và Ninh Bình | Đúc đồng Tống Xá, gỗ La Xuyên |
Số chín ở đây là con số ngắn ngủi: suốt gần ba thập niên trước đó Nam Định có mười đơn vị cấp huyện, tính cả Mỹ Lộc. Ai tra tài liệu trước năm 2025 sẽ gặp danh sách mười, đó không phải sai sót.
Ba dải đất của Nam Định cũ
Dải trong cùng, giáp Hà Nam và Ninh Bình. Ý Yên và Vụ Bản là vùng đồng bằng cũ, có vài ngọn núi đất, núi đá thấp nổi giữa đồng như núi Gôi, núi Ngăm. Đây là đất làng nghề và di tích lâu đời, ruộng thấp, xưa nhiều vùng chiêm trũng.
Dải giữa quanh thành phố. Thành phố Nam Định, Mỹ Lộc cũ, Nam Trực và Trực Ninh nằm giữa hai dòng sông Đào và sông Ninh Cơ, gần sông Hồng. Làng xóm dày, nghề phụ nhiều, người đi làm trong thành phố hằng ngày.
Dải ven biển. Giao Thủy, Hải Hậu, Nghĩa Hưng giáp biển, Xuân Trường nằm phía trong sát sông Hồng; cả bốn phần lớn là đất bãi bồi, hình thành trong vài trăm năm gần đây nhờ phù sa sông Hồng, sông Đáy và công quai đê lấn biển của người dân. Đây là vùng của đê biển, cửa sông, ruộng muối, đầm tôm, bãi ngao.
Những dòng sông chia ranh. Sông Hồng ở phía đông ngăn Nam Định với Thái Bình; sông Đáy ở phía tây ngăn với Ninh Bình; sông Đào nối hai dòng ấy đi qua thành phố; sông Ninh Cơ tách Hải Hậu với Nghĩa Hưng. Nhớ bốn dòng sông là đọc được phần lớn ranh giới các huyện cũ.
Trường Nam và tiếng đất học
Thời Nguyễn, Nam Định có trường thi Hương lớn của Bắc Kỳ, người đương thời gọi là trường Nam. Sĩ tử từ Nam Định, Hà Nam, Thái Bình và nhiều nơi khác kéo về dự thi, cả thành phố đông như hội mỗi khoa. Tú Xương từng nhiều lần lều chõng vào trường Nam, và câu thơ của ông về cảnh trường Nam thi lẫn với trường Hà đến nay người Nam Định vẫn thuộc. Trường thi cũ không còn, nhưng tên phố, tên phường quanh đó vẫn gợi nhớ.
Tiếng đất học của Nam Định dựa trên những cái tên có thật trong sử: trạng nguyên Nguyễn Hiền ở Nam Trực đỗ khi còn rất trẻ thời Trần; Lương Thế Vinh ở Vụ Bản đỗ trạng nguyên thời Lê Thánh Tông, nổi tiếng giỏi tính toán; làng Hành Thiện ở Xuân Trường nhiều đời có người đỗ đạt. Nhiều làng còn giữ văn chỉ, nhà thờ họ có bảng ghi tên người đỗ đạt.
Ngày nay chuyện học vẫn là nỗi bận tâm lớn của các gia đình Nam Định. Người đi xa, làm ăn ở Hà Nội, ở miền Nam hay ở nước ngoài vẫn gửi con về quê dịp hè, vẫn góp tiền dựng lại nhà thờ họ, khuyến học cho làng. Đó là một phần lý do vì sao người Nam Định đi đâu cũng hay hỏi nhau quê huyện nào, xã nào.
Sau 1/7/2025: một phần của tỉnh Ninh Bình
Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025 sắp xếp lại cả nước còn 34 tỉnh, thành phố. Ba tỉnh Ninh Bình, Hà Nam, Nam Định hợp thành tỉnh Ninh Bình mới. Cùng ngày 1/7/2025, chính quyền địa phương chỉ còn hai cấp là tỉnh và xã, phường. Thành phố Nam Định và tám huyện thôi là đơn vị hành chính, đất của mỗi nơi chia thành một số xã, phường mới thuộc tỉnh Ninh Bình.
Các xã, phường mới thường lớn hơn xã cũ nhiều lần, có nơi gồm đất của bốn, năm xã trước kia. Tên mới có khi lấy lại tên huyện cũ, có khi lấy tên một xã cũ, có khi là tên ghép. Vì vậy loạt bài này không liệt kê từng xã mới cho từng huyện. Cần chính xác cho giấy tờ thì tra danh sách sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Ninh Bình đã công bố, hoặc hỏi thẳng ủy ban xã, phường nơi mình ở.
Người Nam Định đi làm xa nên biết: giấy tờ cũ ghi tỉnh Nam Định, ghi huyện cũ vẫn còn giá trị, không phải đi đổi gấp. Chỉ khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi địa chỉ theo đơn vị hiện hành. Thói quen gọi quê bằng tên huyện cũ thì chẳng ai bỏ được; người Hải Hậu vẫn là người Hải Hậu, dù trên giấy không còn chữ huyện.
Đọc lại một địa chỉ cũ ở Nam Định
Khi cầm giấy tờ ghi quê ở Nam Định, có thể đi lần lượt các câu hỏi dưới đây để biết nơi đó nay thuộc đâu và tránh nhầm với tên trùng.
- Giấy làm năm nào: trước 1965 ghi tỉnh Nam Định; từ 1965 ghi Nam Hà; thời Hà Nam Ninh đến 1991; 1991–1996 lại là Nam Hà; từ 1997 là Nam Định.
- Tên huyện có phải Xuân Thủy hay Nam Ninh không: Xuân Thủy nay ứng với Xuân Trường và Giao Thủy; Nam Ninh ứng với Nam Trực và Trực Ninh, phải đọc tên xã mới biết nửa nào.
- Giấy ghi huyện Mỹ Lộc: đó là đất nhập vào thành phố Nam Định từ 1/1/2025, sau đó cùng thành phố chia thành phường của tỉnh Ninh Bình.
- Tên xã có bị sáp nhập trong các đợt 2019–2025 không: nhiều xã nhỏ đã gộp trước cả năm 2025, tên xã trên giấy cũ có thể không còn.
- Tên có trùng nơi khác không: Nghĩa Hưng, Hải Hậu, Ý Yên là tên riêng của Nam Định, nhưng tên xã như Yên Bình, Nghĩa Lâm thì tỉnh khác cũng có.
Hồ sơ đất đai, thừa kế, hộ tịch cần chính xác từng thửa, từng dòng thì mang giấy cũ đến ủy ban xã, phường mới, nơi giữ danh sách đối chiếu.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Nam Định cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Nam Định cùng Hà Nam nhập vào tỉnh Ninh Bình. Tỉnh mới mang tên Ninh Bình, không còn cấp huyện, đất Nam Định cũ chia thành nhiều xã, phường của tỉnh này.
Trước 1/7/2025 Nam Định có mấy huyện?
Ngay trước 1/7/2025, Nam Định có chín đơn vị cấp huyện gồm thành phố Nam Định và tám huyện. Trước ngày 1/1/2025 có mười, vì huyện Mỹ Lộc còn là đơn vị riêng trước khi nhập vào thành phố.
Huyện Mỹ Lộc đi đâu rồi?
Huyện Mỹ Lộc nhập vào thành phố Nam Định từ ngày 1/1/2025. Nửa năm sau, khi bỏ cấp huyện, đất thành phố gồm cả Mỹ Lộc cũ được chia thành một số phường thuộc tỉnh Ninh Bình.
Huyện Xuân Thủy và huyện Nam Ninh là ở đâu?
Đó là hai huyện gộp thời Nam Hà, Hà Nam Ninh. Xuân Thủy gồm đất Xuân Trường và Giao Thủy; Nam Ninh gồm đất Nam Trực và Trực Ninh. Cả hai được tách lại vào khoảng năm 1996–1997.
Thành phố Nam Định có còn là tỉnh lỵ không?
Không. Từ 1/7/2025 thành phố Nam Định không còn là đơn vị hành chính và không còn là tỉnh lỵ, vì Nam Định đã nhập vào tỉnh Ninh Bình. Đất thành phố cũ nay là một số phường của tỉnh Ninh Bình.
Giấy tờ ghi tỉnh Nam Hà hay Hà Nam Ninh còn dùng được không?
Giấy tờ cấp hợp lệ theo tên đơn vị thời đó vẫn có giá trị. Khi làm thủ tục mới, cơ quan ghi theo địa chỉ hiện hành; bạn nên mang theo giấy cũ để đối chiếu tên xã, tên huyện ghi trên đó.