Huyện Giao Thủy là huyện ven biển phía đông của tỉnh Nam Định cũ, nằm ở bờ nam cửa Ba Lạt, nơi sông Hồng đổ ra biển. Đây là đất của Vườn quốc gia Xuân Thủy với rừng ngập mặn và bãi chim, bãi biển Quất Lâm, đồng muối và bãi nuôi ngao. Thời Nam Hà, Giao Thủy từng gộp với Xuân Trường thành huyện Xuân Thủy. Từ 1/7/2025, đất huyện cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình.
Giao Thủy là vùng đất trẻ, lớn dần ra biển nhờ phù sa sông Hồng. Bài dưới đi qua tên gọi, vùng bãi bồi ở cửa sông, các nghề biển, mùa nên đến và những điều người đi xa cần nhớ khi đọc địa chỉ quê.
Tên Giao Thủy và thời huyện Xuân Thủy
Giao Thủy là tên huyện có từ thời phong kiến, thuộc phủ Xuân Trường của tỉnh Nam Định. Đất huyện xưa nhỏ hơn nhiều; phần lớn diện tích ven biển hiện nay là đất bồi trong mấy trăm năm gần đây, khi người dân quai đê, lập làng, khai hoang theo bãi phù sa sông Hồng đẩy ra.
Trong giai đoạn tỉnh Nam Hà, Giao Thủy được gộp với Xuân Trường thành huyện Xuân Thủy. Tên Xuân Thủy ghép từ chữ đầu và chữ cuối của hai huyện cũ, và đến nay vẫn còn trong tên Vườn quốc gia Xuân Thủy. Khoảng năm 1996–1997 huyện Xuân Thủy được tách lại thành Xuân Trường và Giao Thủy. Ai sinh ở Giao Thủy trong thời gộp có thể thấy trên khai sinh ghi huyện Xuân Thủy.
Trung tâm huyện là thị trấn Ngô Đồng; ở phía biển có thị trấn Quất Lâm gắn với bãi tắm. Từ 1/7/2025, cả nước bỏ cấp huyện, đất Giao Thủy cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình. Ranh xã mới không trùng hẳn ranh xã cũ, nên khi làm giấy cần tra danh sách chính thức chứ đừng đoán theo tên.
Cửa Ba Lạt và vùng đất bồi
Cửa Ba Lạt là cửa chính của sông Hồng ra biển, nằm giữa Giao Thủy và vùng Tiền Hải của Thái Bình cũ. Mỗi năm sông mang ra một khối phù sa lớn, bồi thành bãi, thành cồn ở phía ngoài đê. Hai cồn được nhắc nhiều nhất là Cồn Lu và Cồn Ngạn, cùng các bãi bồi quanh đó, tạo nên vùng ngập triều rộng của Giao Thủy.
Người Giao Thủy sống theo nhịp triều. Khi nước ròng, bãi lộ ra mênh mông, người đi cào ngao, bắt cua, bắt ốc; khi nước lên, cả vùng chìm trong nước lợ. Đê biển, đê sông là ranh giới giữa làng và bãi, bên trong là ruộng lúa, ao, làng; bên ngoài là bãi triều, đầm nuôi, rừng ngập mặn.
Cũng vì đất trẻ, Giao Thủy thay đổi hình dạng nhanh hơn nhiều huyện khác. Có đoạn bờ bồi ra, có đoạn bị sóng ăn vào. Người già trong làng hay kể nơi mình đứng ngày xưa còn là bãi nước, nay đã là ruộng. Điều này giải thích vì sao bản đồ ven biển Giao Thủy các thời không giống nhau.
Vườn quốc gia Xuân Thủy và chim di cư
Vùng bãi bồi cửa Ba Lạt là nơi đầu tiên của Việt Nam được công nhận là khu Ramsar, tức vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế, từ năm 1989. Về sau khu bảo tồn được nâng thành Vườn quốc gia Xuân Thủy. Ở đây có rừng ngập mặn với sú, vẹt, trang, có bãi bùn rộng và là điểm dừng chân của nhiều loài chim di cư theo tuyến ven biển Đông Á.
Mùa đông và đầu xuân là lúc chim di cư về nhiều nhất. Người mê ngắm chim thường đến vào những tháng ấy, đi thuyền hoặc đi bộ theo các tuyến trong vườn, dùng ống nhòm ngắm từ xa. Muốn vào vùng lõi phải theo quy định của vườn; nên liên hệ ban quản lý trước, đi cùng người hướng dẫn quen đường và quen con nước.
Rừng ngập mặn ở đây không chỉ để ngắm. Nó che chắn đê biển trước sóng gió, là nơi tôm cá con trú ẩn, giữ cho nghề cào ngao, đánh bắt ven bờ của người dân sống được. Vì vậy chuyện giữ rừng, chặt phá, mở đầm lấn rừng là chủ đề người Giao Thủy bàn đến nhiều, không chỉ là chuyện của nhà bảo tồn.
Nghề biển và sản vật
Nuôi ngao. Bãi triều Giao Thủy là vùng nuôi ngao lớn của miền Bắc. Người ta thả giống, chăm bãi, thu hoạch theo con nước; ngao được bán đi các tỉnh và chế biến. Nghề này cần vốn, cần canh bãi, rủi ro khi gặp nước ngọt về nhiều hoặc thời tiết xấu.
Làm muối. Vùng Bạch Long và các xã ven biển có đồng muối lâu đời. Muối phơi cát, phơi nước trên sân, phụ thuộc nắng; nghề vất vả, giá bấp bênh, nên số người theo nghề ít dần qua từng năm.
Đánh bắt ven bờ. Thuyền nhỏ ra khơi gần bờ, chợ cá ven đê họp theo giờ thuyền về. Hải sản tươi mua ngay ở bến thường rẻ và ngon hơn ở chợ huyện, nhưng giờ họp chợ không cố định.
Lúa và hoa màu trong đê. Phía trong đê, Giao Thủy vẫn là vùng lúa. Đất mới quai đê thường chua mặn, phải thau rửa nhiều năm mới trồng cấy ổn định; người già trong làng nhớ rõ từng đợt cải tạo đồng.
Bãi biển Quất Lâm và mùa nên đến
Bãi biển Quất Lâm là bãi tắm của người trong tỉnh và các tỉnh lân cận, đông vào mùa hè, nhất là cuối tuần. Bãi cát pha bùn, nước không xanh như biển miền Trung vì gần cửa sông, nhưng sóng nhẹ, nhiều quán hải sản, nhà nghỉ bình dân. Người Nam Định đi tắm biển trong ngày thường chọn Quất Lâm hoặc Thịnh Long bên Hải Hậu.
Mùa hè hợp với tắm biển, mùa đông hợp với ngắm chim ở Xuân Thủy. Tháng mưa bão nên theo dõi tin thời tiết vì vùng cửa sông, đê biển chịu ảnh hưởng nặng. Đường từ thành phố Nam Định xuống Giao Thủy đi qua Xuân Trường, có cầu, có đường tỉnh, đi xe máy hay ô tô đều được.
Người đến lần đầu nên biết: đi bộ trên bãi bồi lúc nước ròng rất thích, nhưng con nước lên nhanh, bùn lún; đừng đi xa một mình, hỏi người địa phương giờ nước trước khi ra bãi. Không bẻ cây ngập mặn, không bắt chim, không vứt rác xuống bãi.
Làng quê trong đê và người đi xa
Phía trong đê, Giao Thủy là những làng nối nhau theo các trục đường thẳng tắp, dấu vết của thời khai hoang có quy hoạch. Nhiều làng ven biển Nam Định hình thành cùng lúc với đê, nên đường làng, mương, ruộng xếp thành ô vuông vức, khác hẳn những làng cổ ngoằn ngoèo ở Vụ Bản, Ý Yên. Đình, chùa, nhà thờ họ đạo, chợ làng đứng xen nhau, cho thấy cộng đồng ở đây có nhiều lớp người đến lập nghiệp.
Như nhiều huyện ven biển, Giao Thủy có nhiều người đi làm xa: lên khu công nghiệp ở Nam Định, Hà Nội, vào các tỉnh phía Nam, hoặc đi lao động nước ngoài. Tiền gửi về dựng nhà mới, nhà tầng mọc dọc trục đường chính. Dịp Tết, đường làng đông xe biển số tỉnh khác, chợ quê họp đến tối.
Người đi xa nhớ quê thường nhắc đến mùi bùn bãi, món ngao, món cá kho, những buổi cào ngao theo con nước thời nhỏ. Khi về làm giấy tờ sau năm 2025, họ hay lúng túng vì tên xã đã khác; mang theo giấy cũ, hỏi cán bộ xã là cách nhanh nhất.
Đê biển và chuyện chống bão
Đê biển là công trình sống còn của Giao Thủy. Nhiều đoạn đê được đắp từ thời cha ông khai hoang, về sau được nâng cấp, kè đá, trồng rừng phía ngoài để chắn sóng. Người dân quen với mùa bão: gia cố nhà, kéo thuyền vào nơi tránh, kiểm tra đầm nuôi trước khi gió lên.
Những năm có bão lớn, nước dâng tràn bãi, đầm tôm, bãi ngao hư hại, có năm vỡ cả bờ bao. Các xã ven biển có phương án sơ tán người già, trẻ nhỏ khỏi khu ngoài đê. Người đến chơi vào mùa mưa bão nên nghe theo hướng dẫn của địa phương, không ra bãi khi có cảnh báo.
Rừng ngập mặn ngoài đê vì thế được người dân coi như lớp đê thứ hai. Nơi rừng còn dày, sóng vào đến chân đê đã yếu; nơi rừng bị phá, đê chịu sóng trực tiếp và nhanh xuống cấp. Đây là lý do việc trồng và giữ rừng ở Giao Thủy luôn đi cùng chuyện giữ đê.
Ghi nhớ khi tra địa chỉ Giao Thủy
Người quê Giao Thủy đi làm xa thường gặp lúng túng khi khai quê quán. Mấy điều dưới đây giúp đỡ rối.
- Giấy tờ thời Nam Hà, Hà Nam Ninh có thể ghi huyện Xuân Thủy; phải đọc tên xã mới biết thuộc nửa Giao Thủy hay nửa Xuân Trường.
- Thị trấn Ngô Đồng là trung tâm huyện cũ; thị trấn Quất Lâm là vùng biển; hai nơi cách nhau khá xa.
- Nhiều xã nhỏ đã nhập lại trong các đợt sắp xếp 2019–2025, trước cả khi bỏ cấp huyện.
- Từ 1/7/2025, đất Giao Thủy cũ thuộc tỉnh Ninh Bình, chia thành một số xã mới; tra danh sách chính thức hoặc hỏi ủy ban xã.
- Vườn quốc gia Xuân Thủy giữ tên cũ, không đổi theo tên xã mới.
Hồ sơ đất ven biển, đất bãi bồi thường phức tạp vì ranh đất thay đổi theo thời gian; nên hỏi kỹ cán bộ địa chính xã.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Giao Thủy cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, Giao Thủy không còn là huyện. Đất huyện cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình, vì tỉnh Nam Định đã nhập vào Ninh Bình theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Huyện Xuân Thủy là gì?
Xuân Thủy là huyện gộp từ Xuân Trường và Giao Thủy trong thời tỉnh Nam Hà, tách lại vào khoảng năm 1996–1997. Tên này nay còn trong tên Vườn quốc gia Xuân Thủy ở cửa Ba Lạt.
Vườn quốc gia Xuân Thủy có gì đặc biệt?
Đây là vùng đất ngập nước đầu tiên của Việt Nam được công nhận khu Ramsar từ năm 1989, có rừng ngập mặn, bãi bồi rộng và là nơi dừng chân của nhiều loài chim di cư vào mùa đông.
Nên đến Giao Thủy mùa nào?
Mùa hè hợp với tắm biển ở Quất Lâm; mùa đông và đầu xuân hợp với ngắm chim ở Vườn quốc gia Xuân Thủy. Tháng mưa bão nên theo dõi tin thời tiết trước khi xuống vùng cửa sông.
Cửa Ba Lạt nằm giữa đâu với đâu?
Cửa Ba Lạt là cửa chính của sông Hồng ra biển, nằm giữa Giao Thủy của Nam Định cũ và vùng Tiền Hải của Thái Bình cũ. Phù sa ở đây bồi nên Cồn Lu, Cồn Ngạn và bãi triều rộng.
Thị trấn Ngô Đồng và Quất Lâm khác nhau thế nào?
Ngô Đồng là trung tâm hành chính của huyện Giao Thủy cũ, nằm sâu trong đất liền. Quất Lâm nằm sát biển, gắn với bãi tắm và dịch vụ du lịch mùa hè. Hai nơi cách nhau một quãng khá xa.