Thành phố Nam Định là tỉnh lỵ của tỉnh Nam Định cũ, nằm bên sông Đào, và từ ngày 1/1/2025 nhận thêm toàn bộ huyện Mỹ Lộc. Đây là đất Thiên Trường của nhà Trần, một đô thị dệt may từ cuối thế kỷ XIX, quê của nhà thơ Tú Xương. Từ 1/7/2025, khi bỏ cấp huyện, đất thành phố cũ chia thành một số phường thuộc tỉnh Ninh Bình.
Người trong vùng quen gọi nơi này là Thành Nam. Bài dưới đi qua lịch sử tên gọi, khu di tích nhà Trần ở phía bắc, đời sống của thành phố dệt, chuyện Mỹ Lộc nhập vào nửa năm trước khi bỏ cấp huyện, và vài điều người đến lần đầu nên biết.
Vị Hoàng, Thành Nam và tên thành phố
Trước khi có tên Nam Định, đô thị này lớn lên từ vùng Vị Hoàng, nơi sông Vị Hoàng gặp sông Hồng. Thời Lê – Nguyễn, đây là lỵ sở của trấn Sơn Nam Hạ rồi tỉnh Nam Định, có thành đất, thành gạch, có bến sông buôn bán tấp nập. Từ đó mới có tên Thành Nam, chỉ cái thành ở phía nam kinh đô, và người Nam Định đến giờ vẫn dùng tên này trong lời ăn tiếng nói, tên quán, tên câu lạc bộ.
Năm 1921, Nam Định được lập làm thành phố, một trong vài thành phố sớm nhất ở Bắc Kỳ cùng Hà Nội và Hải Phòng. Thời Nam Hà và Hà Nam Ninh, Nam Định làm tỉnh lỵ cho cả vùng rộng gồm ba tỉnh sau này. Đến năm 1997, khi tái lập tỉnh, thành phố lại là tỉnh lỵ riêng của Nam Định, giữ vai trò ấy cho đến ngày bỏ cấp huyện.
Tên các phường của thành phố trước 2025 gợi lại lớp lịch sử ấy: Vị Xuyên, Vị Hoàng, Trần Hưng Đạo, Lộc Vượng, Lộc Hạ. Nhiều phường nhỏ ở khu phố cổ đã được nhập lại trong đợt sắp xếp những năm 2019–2025, nên tên phường trên giấy tờ cũ có thể không còn trong danh sách gần đây.
Khu di tích nhà Trần ở phía bắc thành phố
Phía bắc thành phố, vùng Tức Mặc xưa, nay là đất phường Lộc Vượng cũ, là nơi nhà Trần dựng hành cung Thiên Trường. Ở đây có đền Trần, nơi thờ các vua Trần, và chùa Phổ Minh với ngọn tháp gạch nhiều tầng dựng từ đầu thế kỷ XIV. Tháp Phổ Minh là một trong số ít công trình thời Trần còn đứng được đến nay, chân tháp xây đá, phần trên bằng gạch nung, thu nhỏ dần lên đỉnh.
Lễ khai ấn đền Trần vào đêm rằm tháng Giêng là dịp đông nhất trong năm. Người đến dự rất đông, đường vào khu đền chật kín, nhiều năm phải phân luồng và giữ trật tự chặt. Người muốn ngắm kiến trúc, đọc bia, xem tháp cho kỹ thì nên đến ngày thường, nhất là buổi sáng, khi sân đền và vườn chùa còn yên.
Quanh khu đền là làng xóm cũ, ao, đường gạch, cây cổ thụ. Đi bộ một vòng từ đền Trần sang chùa Phổ Minh không xa, có thể ghé xem các tấm bia, giếng, hồ trước đền. Người đến nên ăn mặc kín đáo, không leo lên tháp, không chạm vào tượng, giữ sạch sân di tích như ở bất kỳ đền chùa nào.
Thành phố dệt và những người thợ
Cuối thế kỷ XIX, người Pháp mở nhà máy sợi ở Nam Định, về sau phát triển thành nhà máy dệt lớn bậc nhất Đông Dương. Hàng vạn người từ các huyện quanh tỉnh vào làm thợ, cả thành phố sống theo tiếng còi ca. Những khu tập thể công nhân, dãy nhà ống, chợ quanh nhà máy hình thành từ đó. Nhiều gia đình ở Nam Định có hai, ba đời làm dệt.
Sau năm 1954, nhà máy dệt Nam Định tiếp tục là trụ cột công nghiệp của miền Bắc. Đến những năm đổi mới, ngành dệt quốc doanh thu hẹp, nhiều công nhân nghỉ việc, chuyển sang buôn bán, may gia công. Cùng lúc, các xưởng may, khu công nghiệp mới mọc lên ở ven thành phố và ở Mỹ Lộc cũ, nên nghề may mặc vẫn là sinh kế của rất nhiều người.
Khu nhà máy cũ ở trung tâm thành phố đã thay đổi nhiều qua các đợt chuyển đổi đất. Người lớn tuổi vẫn nhắc đến tiếng còi nhà máy như một phần ký ức của Thành Nam. Với người trẻ, dệt may là một ngành bình thường, có việc ở xưởng gần nhà, không còn là niềm tự hào chung như thời ông bà.
Ăn gì, đi đâu ở Thành Nam
Phở bò. Nam Định được coi là một trong những cái nôi của phở miền Bắc. Nhiều người làm phở nổi tiếng ở Hà Nội và các nơi khác quê ở làng Vân Cù, Giao Cù thuộc Nam Trực cũ, sát thành phố. Phở ở Nam Định nước dùng thường đậm vị nước mắm, bánh phở mềm, có quán bán từ sáng sớm.
Bánh cuốn, nem nắm, xíu páo. Bánh cuốn làng Kênh nhân thịt hoặc ăn chay, xíu páo là bánh nướng nhân thịt mang dấu ấn người Hoa ở phố cũ, kẹo Sìu Châu là món quà mang xa được. Các món này bán ở chợ và các phố quanh trung tâm.
Hồ Vị Xuyên và nhà Tú Xương. Hồ Vị Xuyên là hồ lớn giữa thành phố, quanh hồ là cây, ghế đá, người tập thể dục buổi sáng. Gần đó có khu lưu niệm nhà thơ Trần Tế Xương, tức Tú Xương, người sinh ra ở làng Vị Xuyên và để lại nhiều câu thơ trào phúng về đất Thành Nam.
Chợ Rồng. Chợ Rồng là chợ trung tâm lâu đời của thành phố, bán đủ thứ từ vải vóc, đồ khô đến quà quê. Muốn thấy nhịp sống buôn bán của người Thành Nam thì ghé chợ buổi sáng.
Mỹ Lộc nhập vào thành phố năm 2025
Huyện Mỹ Lộc nằm sát phía bắc và tây bắc thành phố, giáp Hà Nam ở phía bắc. Đây là huyện nhỏ, có thị trấn Mỹ Lộc, có đền Bảo Lộc gắn với dòng họ Trần, có khu công nghiệp và nhiều làng xóm đã gần như liền với phố. Thời Hà Nam Ninh, Mỹ Lộc có giai đoạn không còn là huyện riêng, rồi được tái lập vào khoảng năm 1996–1997.
Từ ngày 1/1/2025, theo nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về sắp xếp đơn vị hành chính, toàn bộ huyện Mỹ Lộc nhập vào thành phố Nam Định. Các xã của Mỹ Lộc cũ trở thành phường hoặc xã thuộc thành phố. Đó là lý do danh sách đơn vị cấp huyện của Nam Định ngay trước 7/2025 chỉ còn chín, không phải mười như suốt gần ba thập niên trước.
Chỉ nửa năm sau, khi bỏ cấp huyện, thành phố Nam Định mở rộng ấy được chia thành một số phường thuộc tỉnh Ninh Bình. Người Mỹ Lộc vì vậy đổi địa chỉ hai lần trong một năm: từ huyện Mỹ Lộc sang thành phố Nam Định, rồi sang phường mới của tỉnh Ninh Bình. Ai làm giấy tờ trong năm 2025 nên giữ lại cả ba cách ghi để đối chiếu.
Sông Đào, cầu Đò Quan và đường nước
Sông Đào nối sông Hồng với sông Đáy, chảy qua phía nam thành phố Nam Định. Người xưa đào, nắn dòng này để thông thuyền giữa hai con sông lớn, nên mới có tên sông Đào. Nhờ nó, Thành Nam thành nơi gặp nhau của thuyền buôn từ sông Hồng xuống và từ vùng Ninh Bình, Thanh Hóa lên, bến bãi dọc bờ từng rất nhộn nhịp.
Cầu Đò Quan bắc qua sông Đào nối trung tâm thành phố với vùng Nam Trực, Nam Phong ở bờ bên kia. Cái tên Đò Quan nhắc lại thời chưa có cầu, người qua sông phải đi đò ở bến quan. Phía đông thành phố, cầu Tân Đệ bắc qua sông Hồng sang Thái Bình, là đường quốc lộ 10 nối dải ven biển Bắc Bộ.
Ngày nay vận tải đường sông không còn giữ vị trí như xưa, nhưng sà lan chở cát, vật liệu xây dựng vẫn chạy trên sông Đào. Ven sông có cảng, bãi tập kết hàng, và nhiều đoạn bờ đã được kè, làm đường dạo. Đứng trên cầu Đò Quan lúc chiều, người ta nhìn thấy cả nhịp làm ăn của thành phố trên mặt nước.
Thôi làm tỉnh lỵ: thành phố sau 1/7/2025
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Nam Định nhập vào tỉnh Ninh Bình. Từ 1/7/2025, thành phố Nam Định không còn là đơn vị hành chính cấp huyện và không còn là nơi đặt các cơ quan cấp tỉnh của riêng Nam Định. Đất thành phố, gồm cả Mỹ Lộc cũ, được chia thành một số phường lớn hơn hẳn các phường trước kia.
Với người dân, thay đổi thấy rõ nhất là tên phường trên giấy tờ mới và nơi làm thủ tục. Với thành phố, đó là việc mất đi vai trò trung tâm hành chính mà Thành Nam giữ suốt gần hai thế kỷ, trừ những năm làm tỉnh lỵ Nam Hà, Hà Nam Ninh thì còn lớn hơn. Nhiều người lo khu trung tâm sẽ vắng đi khi cán bộ chuyển công tác; cũng có người tin thành phố vẫn sống nhờ dệt may, buôn bán và giáo dục.
Tên phường mới cụ thể của từng khu phố cũ nên tra trong danh sách chính thức của tỉnh Ninh Bình. Một khu phố cũ có thể nằm trọn trong một phường mới, nhưng cũng có nơi ranh giới mới cắt ngang. Giấy tờ cũ ghi thành phố Nam Định vẫn có giá trị, khi làm thủ tục mới cơ quan sẽ ghi theo đơn vị hiện hành.
Ghé Thành Nam lần đầu
Thành phố không lớn, đi lại trong ngày dễ, nhưng có vài điều người đến lần đầu nên biết trước để đỡ mất công.
- Từ Hà Nội có thể đi đường bộ qua cao tốc và quốc lộ, hoặc đi tàu trên tuyến đường sắt Bắc – Nam, ga Nam Định nằm gần trung tâm.
- Sang Thái Bình thì đi theo quốc lộ 10 qua cầu Tân Đệ bắc qua sông Hồng; sang Ninh Bình thì đi tiếp quốc lộ 10 về phía tây nam.
- Muốn xem đền Trần và tháp Phổ Minh yên tĩnh thì tránh tuần rằm tháng Giêng; muốn dự lễ khai ấn thì chuẩn bị tinh thần chen đông và đi lại chậm.
- Phở và bánh cuốn ngon nhất vào buổi sáng; nhiều quán quen nghỉ sớm khi hết nồi.
- Đường trong phố cổ hẹp, nhiều phố một chiều; gửi xe ở bãi rồi đi bộ quanh hồ Vị Xuyên, chợ Rồng thường nhanh hơn.
Giờ tàu, giá vé, giá dịch vụ thay đổi theo mùa; trang này không ghi con số, bạn nên kiểm trực tiếp với nhà ga, bến xe trước khi đi.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Nam Định cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, thành phố Nam Định không còn là đơn vị hành chính. Đất thành phố cũ, gồm cả huyện Mỹ Lộc đã nhập từ đầu năm 2025, được chia thành một số phường thuộc tỉnh Ninh Bình.
Vì sao gọi Nam Định là Thành Nam?
Vì đô thị này lớn lên quanh cái thành của trấn Sơn Nam Hạ rồi tỉnh Nam Định, nằm ở phía nam kinh đô. Tên Thành Nam vẫn được dùng phổ biến trong đời thường, trong văn thơ và tên gọi các hàng quán.
Đền Trần và tháp Phổ Minh ở đâu?
Hai di tích này ở phía bắc thành phố cũ, vùng Tức Mặc xưa, thuộc phường Lộc Vượng trước khi sắp xếp. Đây là nơi nhà Trần dựng phủ Thiên Trường, đi bộ từ đền sang chùa không xa.
Huyện Mỹ Lộc nhập vào thành phố Nam Định khi nào?
Từ ngày 1/1/2025, toàn bộ huyện Mỹ Lộc nhập vào thành phố Nam Định. Đến 1/7/2025, thành phố mở rộng ấy lại được chia thành các phường của tỉnh Ninh Bình khi bỏ cấp huyện.
Nam Định trở thành thành phố từ năm nào?
Nam Định được lập làm thành phố năm 1921, thuộc nhóm thành phố sớm nhất ở Bắc Kỳ. Trước đó nơi này đã là lỵ sở của trấn Sơn Nam Hạ và tỉnh Nam Định qua nhiều thế kỷ.
Giấy tờ ghi phường của thành phố Nam Định cũ thì tra thế nào?
Bạn ghi lại tên phường cũ trên giấy, rồi tra danh sách sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Ninh Bình hoặc hỏi ủy ban phường mới nơi đang ở. Giấy cũ cấp hợp lệ vẫn còn giá trị.