Huyện Nam Trực là huyện nằm sát phía đông nam thành phố Nam Định cũ, giữa sông Đào và sông Hồng, giáp Thái Bình qua sông Hồng. Đây là quê của làng phở Vân Cù, làng cây cảnh Vị Khê và trạng nguyên Nguyễn Hiền thời Trần. Thời Nam Hà, Hà Nam Ninh, Nam Trực từng gộp với Trực Ninh thành huyện Nam Ninh. Từ 1/7/2025, đất huyện cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình.
Người ngoài biết Nam Trực qua bát phở và chậu cây cảnh ngày Tết, ít khi biết hai thứ ấy cùng một huyện. Bài dưới đi qua tên gọi, thời huyện Nam Ninh, các làng nghề, chuyện đất học và cách người Nam Trực đi xa đọc lại địa chỉ quê mình.
Vị trí và thời huyện Nam Ninh
Nam Trực nằm ngay bên kia sông Đào nhìn sang thành phố Nam Định, phía đông là sông Hồng ngăn với Thái Bình, phía nam giáp Trực Ninh, phía tây giáp Vụ Bản và Nghĩa Hưng. Vị trí sát thành phố khiến Nam Trực có nhiều làng gần như ven đô: người sáng đi làm trong phố, chiều về làng, ruộng vẫn cấy, nghề phụ vẫn làm.
Nam Trực là tên huyện có từ lâu đời. Trong giai đoạn tỉnh Nam Hà và Hà Nam Ninh, Nam Trực được gộp với Trực Ninh thành huyện Nam Ninh, tên ghép từ chữ đầu của Nam Trực và chữ cuối của Trực Ninh. Khoảng năm 1996–1997, Nam Ninh được tách lại thành hai huyện như cũ. Giấy tờ làm trong thời gộp vì vậy có thể ghi huyện Nam Ninh.
Trung tâm huyện trước 7/2025 là thị trấn Nam Giang. Qua các thời kỳ, một số xã của Nam Trực sát bờ sông Đào, đối diện trung tâm thành phố, đã được chuyển về thành phố Nam Định, nên ranh giới giữa huyện và thành phố không giống nhau qua các năm. Từ 1/7/2025, đất Nam Trực cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình.
Vân Cù, Giao Cù và người làm phở
Nhiều người làm phở có tiếng ở Hà Nội và khắp nơi tự giới thiệu quê ở làng Vân Cù hoặc Giao Cù của Nam Trực. Từ đầu thế kỷ XX, người làng mang gánh phở lên thành phố Nam Định, lên Hà Nội bán, rồi truyền nghề cho con cháu. Đến nay, các thế hệ sau mở quán ở nhiều tỉnh, nhiều quán treo tên phở Nam Định như một cách nói quê gốc.
Về nguồn gốc của phở có nhiều giả thuyết, không giả thuyết nào được chốt hẳn. Có thuyết cho rằng phở hình thành ở vùng Nam Định nhờ người thợ nhà máy dệt và lò mổ bò thời thuộc địa; có thuyết nhấn vào Hà Nội. Điều chắc chắn hơn là làng Vân Cù, Giao Cù đóng góp nhiều người làm phở cho cả nước, và Nam Định có những ngày hội phở do địa phương tổ chức.
Phở kiểu người Nam Trực thường có nước dùng đậm, dùng nước mắm ngon, bánh phở mềm, thịt bò thái mỏng. Ở làng, nhiều nhà vẫn giữ nghề dù con cháu đã đi xa. Người đến thăm làng không nên mong thấy phố quán san sát; phở ở đây chủ yếu đi theo người, mở quán ở nơi khác.
Vị Khê và nghề cây cảnh
Làng Vị Khê là làng hoa, cây cảnh lâu đời của Nam Định. Người làng trồng, uốn, ghép cây thế, quất, đào, cây bonsai, bán đi khắp nơi, đông nhất dịp Tết. Những vườn cây được chăm nhiều năm, có cây truyền qua mấy đời, là tài sản và niềm tự hào của gia đình.
Nghề cây cảnh đòi hỏi kiên nhẫn và mắt thẩm mỹ. Một cây thế đẹp phải qua nhiều năm uốn tỉa, giữ dáng; người làm phải biết đất, biết nước, biết sâu bệnh. Nhiều nhà ở Vị Khê kết hợp trồng cây với bán hàng qua mạng, gửi cây theo xe khách đi các tỉnh.
Khách đến Vị Khê dịp gần Tết sẽ thấy cảnh xe tải, xe máy chở quất, chở đào ra đường. Muốn ngắm vườn cây yên tĩnh thì đến vào mùa xuân, mùa thu. Giá cây phụ thuộc dáng, tuổi, loài, không có con số chung; người mua nên xem kỹ rễ, gốc, hỏi cách chăm trước khi chở đi xa.
Trạng nguyên Nguyễn Hiền và chuyện đất học
Nguyễn Hiền, người làng Dương A thuộc Nam Trực, đỗ trạng nguyên thời Trần khi tuổi còn rất trẻ, thường được nhắc là trạng nguyên trẻ nhất trong lịch sử khoa cử Việt Nam. Chuyện ông thông minh từ nhỏ, đi thi khi còn là cậu bé, được kể lại trong sách giáo khoa và truyện dân gian. Quê ông còn đền thờ, là điểm đến của nhiều học sinh trước mùa thi.
Ngoài Nguyễn Hiền, Nam Trực còn nhiều làng có người đỗ đạt thời phong kiến, nhiều nhà thờ họ treo bảng ghi tên người đỗ. Truyền thống học hành được giữ trong các hội khuyến học của làng, của dòng họ. Đầu năm học, nhiều làng trao thưởng cho học sinh giỏi, mời con cháu đi xa về dự.
Chuyện học ở Nam Trực cũng gắn với chuyện đi xa. Nhiều gia đình bán ruộng, vay mượn cho con lên Hà Nội học đại học, rồi con cái ở lại thành phố làm việc. Làng quê vì vậy có nhiều nhà vắng người trẻ, chỉ còn ông bà giữ nhà, giữ vườn; ngày giỗ, ngày Tết cả nhà mới đông đủ.
Khi đến đền thờ trạng nguyên, người đến nên ăn mặc chỉnh tề, giữ yên lặng, không viết vẽ lên tường, cột. Đây là di tích văn hóa của làng, không phải nơi xin điểm thi; tìm hiểu tiểu sử, đọc câu đối trong đền sẽ có ích hơn.
Đồng bãi ven sông Hồng
Bãi ngoài đê. Phía đông Nam Trực là bãi ven sông Hồng, đất phù sa màu mỡ, trồng ngô, đỗ, rau màu, cây ăn quả. Mùa nước lên, bãi ngập; mùa nước xuống lại thành ruộng.
Đê sông Hồng. Con đê lớn chạy dọc phía đông huyện, vừa giữ nước vừa là đường đi. Người địa phương quen đi trên mặt đê để sang các xã, nhìn sang bờ Thái Bình bên kia.
Đồng lúa trong đê. Phía trong đê là ruộng lúa hai vụ, làng xóm xen kẽ. Đất thấp, hệ thống trạm bơm, kênh mương quyết định mùa màng.
Nghề phụ. Ngoài phở và cây cảnh, nhiều làng Nam Trực có nghề mộc, may, buôn bán; nhiều người làm trong khu công nghiệp gần thành phố.
Đi trên đê ngắm sông. Chiều muộn, đoạn đê nhìn xuống bãi ngô, bãi chuối và dòng sông Hồng rộng là chỗ người trong vùng hay đi dạo. Người lạ đến nên đi chậm, nhường đường cho xe chở nông sản và để ý những đoạn dốc xuống bãi.
Sau 1/7/2025: Nam Trực trong tỉnh Ninh Bình
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Nam Định nhập vào tỉnh Ninh Bình; từ 1/7/2025 Nam Trực không còn là huyện. Đất huyện cũ chia thành một số xã mới, mỗi xã gồm đất của vài xã cũ. Thị trấn Nam Giang thôi là trung tâm huyện, các cơ quan cấp huyện ngừng hoạt động.
Vì Nam Trực sát thành phố, người dân nhiều nơi đã quen làm việc ở các phường của thành phố cũ; nay cả hai bên đều thuộc tỉnh Ninh Bình, chỉ khác tên xã, phường. Với các làng nghề như Vân Cù, Vị Khê, tên làng vẫn giữ nguyên, khách vẫn hỏi đường bằng tên làng.
Tên xã mới cụ thể của từng làng nên tra trong danh sách chính thức của tỉnh hoặc hỏi ủy ban xã. Người đi xa ghi quê quán nên ghi cả tên làng, xã cũ để người đọc hiểu, nhất là khi làm hồ sơ dòng họ, gia phả.
Ghi nhớ khi tra địa chỉ Nam Trực
Mấy điểm dưới đây giúp người quê Nam Trực đọc đúng giấy tờ cũ.
- Giấy tờ thời Nam Hà, Hà Nam Ninh có thể ghi huyện Nam Ninh; đọc tên xã để biết thuộc nửa Nam Trực hay Trực Ninh.
- Một số xã giáp sông Đào từng chuyển về thành phố Nam Định; giấy cũ ghi huyện Nam Trực có thể ứng với đất thành phố sau này.
- Thị trấn Nam Giang là trung tâm huyện cũ.
- Từ 1/7/2025, đất Nam Trực cũ thuộc tỉnh Ninh Bình, chia thành một số xã mới.
- Tên làng như Vân Cù, Giao Cù, Vị Khê, Dương A vẫn dùng trong đời thường dù tên xã đổi.
- Nhiều xã nhỏ đã nhập lại trong các đợt sắp xếp 2019–2025, trước cả khi bỏ cấp huyện; tên xã trên giấy năm 2018 có thể không còn trong danh sách năm 2024.
Cần chính xác cho hồ sơ đất đai, hộ tịch thì mang giấy cũ đến ủy ban xã mới. Giấy tờ cũ cấp hợp lệ vẫn còn giá trị, không phải đi đổi gấp; chỉ khi làm thủ tục mới, cơ quan mới ghi địa chỉ theo đơn vị hiện hành.
Nam Trực trong mắt người đi xa
Người Nam Trực đi làm ăn xa khá đông, nhiều nhất là ở Hà Nội và các tỉnh phía Nam. Không ít người mang nghề phở theo, mở quán, rồi đưa họ hàng lên làm cùng. Ở nhiều thành phố, quán phở gắn chữ Nam Định thực chất là quán của người Nam Trực, người Vân Cù.
Dịp Tết, giỗ họ, hội làng là lúc con cháu đi xa về đông nhất. Họ góp tiền tu sửa đình, nhà thờ họ, làm đường làng, lập quỹ khuyến học. Những việc ấy giữ cho làng quê vẫn đông vui dù phần lớn thanh niên đã đi làm nơi khác.
Khi về quê làm giấy tờ sau năm 2025, nhiều người bối rối vì tên xã đã đổi, cơ quan huyện ở Nam Giang không còn. Cách gọn nhất là gọi điện hỏi trước ủy ban xã mới, chuẩn bị đủ giấy cũ, và nhờ người nhà ở quê đi cùng. Tên làng, tên xóm thì vẫn vậy, ai hỏi đường cũng chỉ được.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Nam Trực cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, Nam Trực không còn là huyện. Đất huyện cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình, vì Nam Định đã nhập vào Ninh Bình theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Huyện Nam Ninh là huyện nào?
Nam Ninh là huyện gộp từ Nam Trực và Trực Ninh trong thời Nam Hà, Hà Nam Ninh, tách lại vào khoảng năm 1996–1997. Giấy tờ thời ấy có thể ghi Nam Ninh thay cho tên huyện bạn quen.
Làng phở Vân Cù ở đâu?
Làng Vân Cù và Giao Cù thuộc huyện Nam Trực cũ, gần thành phố Nam Định. Nhiều người làm phở nổi tiếng ở Hà Nội và các tỉnh có quê ở đây, nghề phở theo người đi xa.
Làng cây cảnh Vị Khê bán gì?
Vị Khê trồng và uốn cây thế, quất, đào, bonsai và nhiều loại cây cảnh, bán đông nhất dịp Tết. Giá phụ thuộc dáng, tuổi, loài cây, nên xem kỹ cây và hỏi cách chăm trước khi mua.
Trạng nguyên Nguyễn Hiền quê ở đâu?
Nguyễn Hiền quê làng Dương A, thuộc huyện Nam Trực cũ. Ông đỗ trạng nguyên thời Trần khi còn rất trẻ, quê ông còn đền thờ là di tích văn hóa của làng.
Trung tâm huyện Nam Trực cũ ở đâu?
Trung tâm huyện cũ là thị trấn Nam Giang, nơi đặt cơ quan huyện trước 7/2025. Sau khi bỏ cấp huyện, việc hành chính đưa về xã mới và tỉnh Ninh Bình.