Huyện Hải Hậu là huyện ven biển nằm giữa dải bờ biển của tỉnh Nam Định cũ, giữa Giao Thủy ở phía đông và Nghĩa Hưng ở phía tây, bên kia sông Ninh Cơ. Hải Hậu nổi tiếng với lúa tám xoan, bánh nhãn, bãi biển Thịnh Long và một bờ biển bị sóng ăn mòn nhiều thập niên. Huyện giữ tên qua các thời gộp tách; từ 1/7/2025, đất huyện cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình.
Hải Hậu là nơi người ta thấy rõ nhất cuộc giằng co giữa đồng ruộng và biển. Bài dưới kể tên gọi, cách làng ven biển hình thành, hạt gạo làm nên tên huyện, chuyện bờ biển lùi, và những điều người quê Hải Hậu đi xa cần nhớ khi làm giấy tờ.
Vị trí, tên gọi và ba thị trấn
Hải Hậu trải dài theo bờ biển, phía bắc giáp Trực Ninh và Xuân Trường, phía đông giáp Giao Thủy, phía tây ngăn với Nghĩa Hưng bởi sông Ninh Cơ, phía nam là biển. Đất phẳng, ruộng vuông, kênh mương chạy thẳng, làng nằm dọc các trục đường hướng ra biển. Nhìn từ trên cao, Hải Hậu giống một tấm bàn cờ lớn kẻ ô.
Hải Hậu là tên huyện có từ thời phong kiến và được giữ nguyên qua các thời Nam Hà, Hà Nam Ninh, không bị gộp với huyện nào. Trước 7/2025, huyện có ba thị trấn: Yên Định là trung tâm huyện, Cồn là nơi họp chợ lớn, Thịnh Long ở phía tây nam sát cửa sông Ninh Cơ, gắn với bãi biển và nghề cá.
Từ 1/7/2025, cả nước bỏ cấp huyện; đất Hải Hậu cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Ninh Bình. Các xã mới lớn hơn xã cũ, ranh giới không trùng hẳn. Người cần ghi chính xác cho giấy tờ nên tra danh sách chính thức hoặc hỏi ủy ban xã nơi mình ở, đừng suy đoán theo tên thị trấn cũ.
Làng ven biển lớn lên từ bãi bồi
Phần lớn đất Hải Hậu hiện nay là đất bồi. Qua nhiều thế kỷ, người dân từ các vùng phía trong kéo xuống, đắp đê, lập ấp, cấy lúa trên đất thau chua rửa mặn. Mỗi lớp đê là một mốc mở đất; tên làng, tên xóm nhiều nơi còn gợi nhớ thứ tự khai hoang. Vì vậy làng Hải Hậu thường ngay ngắn, đường xóm thẳng, khác những làng cổ quanh co ở phía trong tỉnh.
Người mở đất mang theo nhiều nếp sống khác nhau. Trên đất Hải Hậu có đình làng, chùa, nhà thờ họ đạo đứng gần nhau, nhiều công trình có kiến trúc đẹp, tháp chuông cao nhìn thấy từ xa trên cánh đồng phẳng. Khách đến thường dừng lại chụp ảnh những công trình này như một phần cảnh quan, nên giữ trật tự và không vào khi đang có sinh hoạt nếu không được mời.
Nếp quai đê, giữ đê ăn sâu vào đời sống. Ở nhiều xã, chuyện canh đê mùa bão, đóng góp gia cố đê là việc chung của cả làng. Người già kể lại những năm vỡ đê, nước mặn tràn đồng, cả làng phải đi làm thuê một vụ, như một bài học truyền đời.
Lúa tám xoan và bánh nhãn
Tám xoan là giống lúa thơm cổ truyền gắn với tên Hải Hậu. Hạt gạo nhỏ, dài, cơm dẻo, thơm nhẹ; người miền Bắc lâu nay coi gạo tám xoan Hải Hậu là thứ gạo ngon để biếu, để nấu cơm ngày Tết. Giống lúa này kén đất, kén nước, năng suất không cao như giống mới, nên diện tích trồng lên xuống theo giá bán và công sức người làm.
Người mua nên biết rằng tên tám xoan trên bao gạo có khi chỉ là tên giống, không đảm bảo trồng ở Hải Hậu, và cũng có khi bị pha. Mua ở người quen, ở hợp tác xã địa phương, nhìn hạt, ngửi mùi, nấu thử một ít là cách chắc hơn đọc nhãn. Gạo mới vụ thường thơm hơn gạo để lâu.
Bánh nhãn là món quà quê của Hải Hậu: bột nếp viên tròn nhỏ như quả nhãn, chiên giòn rồi áo một lớp đường. Bánh làm thủ công ở nhiều nhà, bán quanh năm, nhiều nhất dịp Tết. Bánh ngon thì giòn, không ngấy, không có mùi dầu cũ; để lâu dễ ỉu nên mua vừa đủ, cất kín.
Bờ biển lùi và nhà thờ đổ Hải Lý
Khác với Giao Thủy và Nghĩa Hưng được phù sa bồi ra, bờ biển Hải Hậu nhiều đoạn lại bị sóng ăn vào. Trong nhiều thập niên, đường bờ lùi dần, đê phải đắp lùi vào trong, có làng phải dời đi. Các nhà nghiên cứu lý giải bằng sự thay đổi dòng chảy, hướng sóng và lượng phù sa ở các cửa sông; người dân thì thấy bằng mắt: nơi ông bà từng cấy lúa nay là biển.
Dấu vết rõ nhất là nhà thờ đổ ở vùng Hải Lý: một công trình xưa nằm sâu trong làng, nay chỉ còn phần tháp và tường đổ sát mép nước, phía trước là biển. Nơi này trở thành điểm dừng chân của khách chụp ảnh, nhất là lúc bình minh. Đứng ở đó, người ta hiểu ngay vì sao người Hải Hậu coi đê biển là chuyện sống còn.
Hiện nay nhiều đoạn đê đã được kè đá, đổ bê tông, xây mỏ hàn chắn sóng. Đi dọc đê Hải Hậu thấy rõ các lớp công trình chồng nhau qua từng thời. Khi đến tham quan, không trèo lên phần tường đổ, không ra sát mép sóng lúc biển động, và luôn để ý giờ nước lên.
Thịnh Long và nghề biển
Bãi biển Thịnh Long. Ở phía tây nam huyện, gần cửa sông Ninh Cơ, Thịnh Long là bãi tắm quen thuộc của người Nam Định, đông vào mùa hè. Nước gần cửa sông không trong như biển miền Trung, nhưng sóng vừa phải, có nhiều quán hải sản và nhà nghỉ bình dân.
Cửa sông và bến cá. Thuyền đánh cá về bến theo con nước, chợ cá họp ngay ven bến. Hải sản mua tại bến tươi hơn, nhưng giờ chợ không cố định; hỏi người địa phương trước khi ra.
Muối và đầm nuôi. Một số xã ven biển có đồng muối và đầm nuôi tôm, cá nước lợ. Những nghề này phụ thuộc nhiều vào thời tiết và giá cả, thu nhập lên xuống theo năm.
Đi làm xa. Nhiều người Hải Hậu đi làm ở thành phố, khu công nghiệp hoặc ra nước ngoài. Tiền gửi về dựng nhà, mở cửa hàng, cho con đi học; Tết là lúc làng đông vui nhất.
Chợ Cồn và nhịp sống huyện lỵ
Chợ Cồn là chợ lớn của Hải Hậu, nơi gom hàng hóa từ khắp các xã: gạo, cá khô, hải sản, đồ gia dụng, quần áo. Phiên chợ đông nhất vào buổi sáng; dịp cận Tết, chợ kéo dài ra các con phố quanh đó. Người Hải Hậu đi xa về thường ghé chợ Cồn mua quà mang đi.
Thị trấn Yên Định là nơi đặt cơ quan huyện trước 7/2025, có trường học, bệnh viện, cửa hàng. Sau khi bỏ cấp huyện, các cơ quan cấp huyện thôi hoạt động, việc hành chính đưa về xã mới và tỉnh. Nhịp sống ở đây đổi chậm hơn người ta nghĩ: chợ vẫn họp, trường vẫn mở, người ta vẫn gọi nơi này là Yên Định, là huyện.
Đường từ thành phố Nam Định xuống Hải Hậu đi qua Nam Trực, Trực Ninh theo đường tỉnh, mất khoảng một buổi đi về nếu tính cả thời gian ghé chợ, ra biển. Xe khách từ Hà Nội về Hải Hậu chạy hằng ngày; giờ xe, giá vé nên hỏi trực tiếp nhà xe trước.
Một ngày đi Hải Hậu: nên xem gì
Người có một ngày ở Hải Hậu có thể đi theo trục từ bắc xuống nam. Buổi sáng ghé chợ Cồn xem nhịp buôn bán, mua bánh nhãn, gạo mới. Sau đó đi dọc các trục đường làng hướng ra biển, nhìn những cánh đồng vuông vức và các công trình kiến trúc có tháp chuông cao nổi lên giữa đồng, đặc trưng của vùng đất mở từ bãi bồi.
Buổi chiều ra đê biển, đi dọc đoạn kè để thấy rõ bờ biển lùi và những lớp công trình chống sóng chồng lên nhau. Nếu đi sớm hôm sau, có thể đến nhà thờ đổ ở vùng Hải Lý lúc bình minh, khi ánh sáng đẹp và chưa đông người. Kết thúc ở Thịnh Long, xem bến cá, ăn hải sản tại các quán ven biển.
Mùa lúa chín, thường vào khoảng tháng năm, tháng sáu và tháng mười theo hai vụ, là lúc cánh đồng Hải Hậu đẹp nhất. Mùa đông gió lạnh từ biển thổi vào, đi đê nên mặc ấm. Không có mùa nào bắt buộc phải tránh, chỉ cần để ý tin bão vào cuối hè, đầu thu.
Người quê Hải Hậu tra lại địa chỉ
Hải Hậu giữ tên huyện suốt từ thời phong kiến đến 2025, nên tra cứu dễ hơn nhiều huyện khác. Vẫn có vài điểm cần để ý.
- Giấy tờ thời Nam Hà, Hà Nam Ninh vẫn ghi huyện Hải Hậu, chỉ đổi tên tỉnh.
- Nhiều xã đã nhập lại trong các đợt sắp xếp 2019–2025, tên xã trên giấy cũ có thể không còn ngay trước 7/2025.
- Ba thị trấn Yên Định, Cồn, Thịnh Long là ba khu khác nhau, đừng ghi lẫn.
- Từ 1/7/2025 đất Hải Hậu cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình; tra danh sách chính thức trước khi khai.
- Đất ven biển bị xói lở hoặc dời làng có thể có hồ sơ phức tạp; hỏi cán bộ địa chính xã.
Giấy tờ cũ cấp hợp lệ vẫn có giá trị; chỉ khi làm thủ tục mới thì ghi theo địa chỉ hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Hải Hậu cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, Hải Hậu không còn là huyện. Đất huyện cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình, vì Nam Định đã nhập vào Ninh Bình theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Hải Hậu có bị gộp với huyện nào trước đây không?
Không. Khác với Xuân Trường, Giao Thủy hay Nam Trực, Trực Ninh, huyện Hải Hậu giữ tên qua các thời Nam Hà, Hà Nam Ninh cho đến khi bỏ cấp huyện năm 2025.
Gạo tám xoan Hải Hậu khác gạo thường thế nào?
Tám xoan là giống lúa thơm cổ truyền, hạt nhỏ dài, cơm dẻo, thơm nhẹ. Giống này năng suất thấp, kén đất nên ít hơn gạo thường; mua ở nguồn quen và nấu thử là cách chắc nhất.
Nhà thờ đổ Hải Lý là gì?
Đó là phần còn lại của một công trình xưa ở vùng Hải Lý, bị sóng biển ăn mòn khi bờ biển lùi vào. Nay chỉ còn tháp và tường đổ sát mép nước, là điểm khách hay đến chụp ảnh lúc bình minh.
Bãi biển Thịnh Long ở đâu?
Thịnh Long ở phía tây nam huyện Hải Hậu cũ, gần cửa sông Ninh Cơ. Đây là bãi tắm quen của người Nam Định, đông vào mùa hè, có nhiều quán hải sản và nhà nghỉ bình dân.
Trung tâm huyện Hải Hậu cũ ở đâu?
Trung tâm huyện cũ là thị trấn Yên Định, nơi đặt cơ quan huyện trước 7/2025. Ngoài ra huyện còn thị trấn Cồn với chợ lớn và thị trấn Thịnh Long gắn với biển.