Tỉnh Hà Nam ngay trước ngày 1/7/2025 gồm sáu đơn vị cấp huyện: thành phố Phủ Lý, thị xã Duy Tiên, thị xã Kim Bảng và ba huyện Bình Lục, Lý Nhân, Thanh Liêm. Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Hà Nam cùng Nam Định nhập vào tỉnh Ninh Bình; cả nước bỏ cấp huyện, nên sáu đơn vị trên nay chỉ còn là tên gọi của những vùng đất cũ.
Hà Nam là tỉnh nhỏ, nằm gọn giữa Hà Nội và vùng biển Nam Định, nhưng tên gọi của nó lại đổi chủ nhiều lần trong sáu mươi năm: Nam Hà, Hà Nam Ninh, rồi Nam Hà lần nữa, đến năm 1997 mới tái lập. Phần dưới đi lần lượt qua các lớp tên, bảng sáu đơn vị, những lần đổi cấp gần đây và cách đọc một địa chỉ cũ của người Hà Nam.
Tên Hà Nam và vùng Sơn Nam xưa
Trước khi có tỉnh Hà Nam, vùng đất này thuộc trấn Sơn Nam thời Lê, một xứ rộng ở phía nam kinh thành Thăng Long. Bên trong trấn có phủ Lý Nhân, đơn vị hành chính bao trùm phần lớn đất Hà Nam bây giờ. Đến cuộc cải cách hành chính đời Minh Mạng năm 1831, phủ Lý Nhân được đặt vào tỉnh Hà Nội mới lập, nên trong gần sáu mươi năm người ở đây vẫn là dân tỉnh Hà Nội.
Năm 1890, chính quyền thuộc địa tách vùng phía nam ra khỏi tỉnh Hà Nội để lập một tỉnh riêng, chọn lỵ sở ở Phủ Lý, và tỉnh mới mang tên Hà Nam. Cách hiểu thông dụng là chữ Hà Nam nghĩa là phía nam Hà Nội, khớp với chuyện tỉnh vốn được cắt ra từ Hà Nội. Đây là lối giải thích phổ biến, ai cũng nghe, nhưng nên coi là cách hiểu chứ chưa phải một văn bản đặt tên ghi rõ lý do.
Còn tên Phủ Lý thì gắn với lỵ sở của phủ Lý Nhân ngày trước: dân gọi tắt nơi đặt phủ là Phủ Lý, lâu dần thành tên một thị trấn, rồi thị xã, rồi thành phố. Vì cùng gốc như vậy, người đọc sách cũ dễ lẫn giữa phủ Lý Nhân (đơn vị lớn thời phong kiến), huyện Lý Nhân (một huyện ở phía đông tỉnh) và thị xã Phủ Lý (tỉnh lỵ). Ba khái niệm này khác nhau về phạm vi.
Nam Hà, Hà Nam Ninh và lần tái lập năm 1997
Năm 1965, Hà Nam hợp với Nam Định thành tỉnh Nam Hà. Mười năm sau, trong đợt gộp tỉnh lớn sau thống nhất, Nam Hà lại hợp với Ninh Bình thành tỉnh Hà Nam Ninh, tỉnh lỵ đặt ở thành phố Nam Định. Đến năm 1991, Hà Nam Ninh chia đôi: Ninh Bình đứng riêng, phần còn lại trở về tên Nam Hà. Phải đến ngày 1/1/1997, Nam Hà mới tách thành hai tỉnh Hà Nam và Nam Định như trước năm 1965.
Cùng thời các tỉnh lớn, cấp huyện cũng có giai đoạn bị gộp đôi theo chủ trương chung của cả nước cuối thập niên 1970, rồi được tách lại về tên quen thuộc trong những năm sau. Vì vậy một tờ khai sinh, học bạ hay giấy tờ ruộng đất làm trong giai đoạn đó có thể ghi tên huyện ghép hoặc ghi tỉnh Hà Nam Ninh, Nam Hà. Muốn chắc huyện ghép ấy nay ứng với vùng nào, cách đáng tin nhất là đọc tên xã, tên làng trên giấy rồi đối chiếu.
Có một điều thú vị: cuộc sắp xếp năm 2025 gần như ghép lại đúng khung của tỉnh Hà Nam Ninh xưa. Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình lại về chung một tỉnh, chỉ khác là lần này mang tên Ninh Bình. Người lớn tuổi từng sống qua thời Hà Nam Ninh hay nói đùa rằng tỉnh cũ đã trở về, chỉ đổi biển tên. Lời nói đùa ấy giúp người trẻ nhớ được quan hệ lâu đời giữa ba vùng.
Sáu đơn vị cấp huyện ngay trước 1/7/2025
Bảng ghi đúng tên và loại đơn vị như trước ngày bỏ cấp huyện, kèm mốc đổi cấp gần nhất và nét địa lý để dễ hình dung. Bảng cố ý không có cột dân số, diện tích, vì các con số này đổi theo từng đợt điều chỉnh địa giới.
| Đơn vị | Loại | Mốc cần nhớ | Nét địa lý |
|---|---|---|---|
| Phủ Lý | Thành phố (từ 2008) | Tỉnh lỵ Hà Nam từ năm 1890, trước là thị xã | Nơi sông Đáy gặp sông Châu, sông Nhuệ |
| Duy Tiên | Thị xã (từ 2020) | Trước là huyện Duy Tiên | Cửa ngõ phía bắc, giáp Hà Nội và sông Hồng |
| Kim Bảng | Thị xã (từ đầu 2025) | Trước là huyện Kim Bảng | Núi đá vôi phía tây bắc, ven sông Đáy |
| Bình Lục | Huyện | Giữ tên huyện đến 7/2025 | Đồng chiêm trũng phía nam, giáp Nam Định cũ |
| Lý Nhân | Huyện | Đất Nam Xương xưa | Phía đông, ôm theo sông Hồng |
| Thanh Liêm | Huyện | Giữ tên huyện đến 7/2025 | Phía nam Phủ Lý, nửa núi đá nửa đồng bằng |
Sáu đơn vị là con số ổn định nhất của Hà Nam kể từ năm 1997: tỉnh không tách thêm huyện mới, chỉ đổi cấp từ huyện lên thị xã, từ thị xã lên thành phố và chuyển qua lại một số xã giáp ranh.
Đổi cấp và đổi ranh trong những năm gần đây
Mốc lớn đầu tiên là năm 2008, khi thị xã Phủ Lý lên thành phố thuộc tỉnh. Trong lần này và các lần điều chỉnh sau, Phủ Lý nhận thêm một số xã giáp ranh của Thanh Liêm, Kim Bảng và Duy Tiên, nên ranh giới các huyện quanh tỉnh lỵ trước và sau năm 2008 không giống nhau. Ai tra hồ sơ đất cũ ở vùng ven Phủ Lý cần để ý năm cấp giấy.
Mốc thứ hai là năm 2020: huyện Duy Tiên lên thị xã, các thị trấn cũ thành phường. Mốc thứ ba rơi vào đầu năm 2025, khi huyện Kim Bảng cũng lên thị xã. Như vậy trong nửa đầu năm 2025, Hà Nam có một thành phố, hai thị xã và ba huyện, đúng sáu đơn vị như bảng ở trên.
Song song là các đợt sắp xếp xã, phường nhỏ theo chương trình chung của cả nước trong giai đoạn 2019–2025. Nhiều xã nhỏ nhập lại thành xã lớn hơn, có nơi đặt tên mới ghép từ chữ của các xã cũ. Những đợt này không đổi tên huyện, nhưng làm cho tên xã trên giấy tờ năm 2018 có thể không còn trong danh sách năm 2024. Đây là lý do khi tra quê quán nên nhớ cả tên xã cũ lẫn năm làm giấy.
Sau 1/7/2025: một phần của tỉnh Ninh Bình
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025 về sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, cả nước còn 34 tỉnh, thành phố. Ba tỉnh Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình hợp thành tỉnh Ninh Bình mới. Cùng thời điểm, chính quyền địa phương chỉ còn hai cấp là tỉnh và xã, phường; thành phố Phủ Lý, hai thị xã và ba huyện của Hà Nam không còn là đơn vị hành chính.
Đất của từng huyện cũ được chia thành một số xã, phường mới thuộc tỉnh Ninh Bình. Nhiều đơn vị mới gồm đất của vài xã cũ, có nơi ranh giới mới không trùng ranh huyện cũ. Vì vậy loạt bài về Hà Nam cũ trên trang này không liệt kê từng xã, phường mới cho từng huyện; khi cần chính xác cho thủ tục, hãy tra danh sách chính thức hoặc hỏi ủy ban xã, phường nơi mình ở.
Với Phủ Lý, đây là thay đổi lớn nhất trong hơn một thế kỷ: thành phố thôi làm tỉnh lỵ. Các cơ quan cấp tỉnh tập trung về trung tâm hành chính của tỉnh Ninh Bình mới, nhiều cán bộ phải đi lại hoặc chuyển chỗ ở. Với người dân, giấy tờ cũ ghi tỉnh Hà Nam vẫn có giá trị, không phải đổi gấp; chỉ khi làm thủ tục mới thì địa chỉ được ghi theo đơn vị hiện hành.
Đọc địa hình Hà Nam cũ từ tây sang đông
Dải núi đá vôi phía tây. Kim Bảng và phần tây Thanh Liêm nằm trên rìa dãy núi đá vôi chạy từ Hòa Bình xuống Ninh Bình. Đây là vùng có hang động, chùa núi, hồ nước giữa núi và cũng là vùng khai thác đá, sản xuất xi măng, vật liệu xây dựng.
Sông Đáy và trục tỉnh lỵ. Sông Đáy chảy dọc phía tây, đón sông Nhuệ từ Hà Nội xuống và sông Châu từ phía đông sang ngay tại Phủ Lý. Tỉnh lỵ mọc lên đúng chỗ ba dòng nước gặp nhau, cũng là nơi quốc lộ 1 và đường sắt Bắc – Nam đi qua.
Đồng trũng ở giữa. Bình Lục và phần đông Thanh Liêm, Duy Tiên là đồng bằng thấp, xưa là vùng chiêm trũng, ruộng ngập nước nhiều tháng. Hệ thống đê, trạm bơm, kênh mương là thứ quyết định mùa màng ở đây.
Sông Hồng phía đông. Lý Nhân và phía đông Duy Tiên nằm sát sông Hồng, có đê lớn và bãi bồi ngoài đê trồng chuối, ngô, rau màu. Bên kia sông là Hưng Yên và Thái Bình cũ.
Đường xuyên Bắc – Nam. Quốc lộ 1, đường sắt và cao tốc nối Hà Nội với Ninh Bình đều chạy qua tỉnh. Nhờ đó Hà Nam có các khu công nghiệp lớn ở phía bắc, gần Hà Nội, trong khi vùng phía đông vẫn giữ dáng làng quê ven đê.
Tra một địa chỉ cũ ở Hà Nam cho đúng
Khi cầm một giấy tờ ghi địa chỉ ở Hà Nam, có thể đi lần lượt các câu hỏi sau để biết nơi đó nay thuộc đâu, tránh nhầm giữa các tên trùng hay tên đã đổi.
- Giấy làm năm nào: trước 1965 ghi tỉnh Hà Nam; 1965–1975 ghi Nam Hà; giai đoạn Hà Nam Ninh đến 1991; 1991–1996 lại là Nam Hà; từ 1997 là Hà Nam.
- Tên huyện có phải tên ghép thời cuối thập niên 1970 không; nếu có, đọc tên xã để biết thuộc huyện nào sau khi tách lại.
- Đơn vị có đổi cấp không: Phủ Lý là thị xã trước 2008, Duy Tiên là huyện trước 2020, Kim Bảng là huyện trước 2025.
- Tên xã cũ là gì: sau 7/2025 người ta tra theo xã, phường; tên xã cũ trên giấy là chìa khóa để tìm ra đơn vị mới.
- Có trùng tên nơi khác không: Lý Nhân, Thanh Liêm, Bình Lục đều là tên riêng của Hà Nam, nhưng tên xã như Thanh Hà, An Lão thì nhiều tỉnh có.
Cần chính xác cho sổ đỏ, hộ tịch, hồ sơ thừa kế thì hỏi thẳng ủy ban xã, phường mới, nơi giữ danh sách sắp xếp đã công bố.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Hà Nam cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Hà Nam cùng Nam Định nhập vào tỉnh Ninh Bình. Tỉnh mới mang tên Ninh Bình, không còn cấp huyện, đất Hà Nam cũ chia thành một số xã, phường của tỉnh này.
Trước 1/7/2025 Hà Nam có mấy huyện?
Hà Nam có sáu đơn vị cấp huyện: thành phố Phủ Lý, thị xã Duy Tiên, thị xã Kim Bảng và ba huyện Bình Lục, Lý Nhân, Thanh Liêm. Con số sáu ổn định từ khi tái lập tỉnh năm 1997, chỉ đổi cấp một số đơn vị.
Nam Hà là tỉnh nào?
Nam Hà là tỉnh hợp nhất Hà Nam và Nam Định, có hai giai đoạn: từ 1965 đến khi gộp tiếp vào Hà Nam Ninh, và từ 1991 đến hết năm 1996. Từ 1/1/1997, Nam Hà tách lại thành Hà Nam và Nam Định.
Giấy tờ ghi tỉnh Hà Nam Ninh có còn dùng được không?
Giấy tờ cấp hợp lệ theo tên đơn vị hành chính thời đó vẫn có giá trị. Khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi theo địa chỉ hiện hành; nên mang theo giấy cũ để đối chiếu tên xã, huyện.
Phủ Lý còn là tỉnh lỵ không?
Không. Từ 1/7/2025 Phủ Lý không còn là đơn vị hành chính cấp huyện và cũng không còn là tỉnh lỵ, vì Hà Nam đã nhập vào Ninh Bình. Đất thành phố cũ nay là một số phường của tỉnh Ninh Bình.
Làm sao biết xã cũ của mình nay thuộc xã, phường mới nào?
Cách chắc nhất là tra danh sách sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Ninh Bình đã công bố chính thức, hoặc hỏi ủy ban xã, phường nơi đang ở. Nhớ mang tên xã cũ và tên huyện cũ ghi trên giấy tờ.