Thị xã Duy Tiên là đơn vị cấp huyện ở cực bắc tỉnh Hà Nam cũ, giáp Hà Nội và sông Hồng, lên thị xã năm 2020 từ huyện Duy Tiên. Vùng này có núi Đọi với chùa Long Đọi thời Lý, hội tịch điền, làng trống Đọi Tam và các khu công nghiệp quanh Đồng Văn. Từ 1/7/2025, đất Duy Tiên cũ chia thành một số phường, xã của tỉnh Ninh Bình.
Người từ Hà Nội đi xuống phía nam, qua khỏi địa phận Phú Xuyên là tới Duy Tiên. Vì vậy vùng này thay đổi nhanh nhất tỉnh: nhà máy, khu dân cư mới mọc trên đất ruộng. Nhưng chỉ rẽ khỏi quốc lộ vài cây số là gặp lại làng nghề, chùa cổ và đồng chiêm.
Từ huyện Duy Tiên lên thị xã
Duy Tiên là tên huyện có từ lâu đời trong phủ Lý Nhân xưa. Huyện nằm giữa sông Hồng ở phía đông và sông Đáy, sông Nhuệ ở phía tây, đất phần lớn là đồng bằng thấp, rải rác vài gò đồi nhỏ như núi Đọi. Qua các thời Nam Hà, Hà Nam Ninh, tên huyện có lúc bị ghép chung với huyện bên cạnh theo chủ trương gộp huyện cuối thập niên 1970, rồi được tách lại.
Đầu năm 2020, huyện Duy Tiên lên thị xã. Các thị trấn cũ như Hòa Mạc và Đồng Văn cùng một số xã trở thành phường, phần còn lại giữ là xã. Hòa Mạc là trung tâm hành chính lâu năm của huyện, còn Đồng Văn là thị trấn mọc lên nhờ đường sắt, quốc lộ và khu công nghiệp.
Trước đó, một số xã phía tây nam của Duy Tiên giáp Phủ Lý đã được chuyển về thành phố trong các lần mở rộng tỉnh lỵ. Vì vậy ranh giới Duy Tiên năm 2000 rộng hơn năm 2024 ở phía giáp Phủ Lý. Người tra hồ sơ đất ở vùng này cần để ý năm cấp giấy để biết lúc ấy xã thuộc huyện nào.
Núi Đọi, chùa Long Đọi và hội tịch điền
Giữa đồng bằng phẳng của Duy Tiên nổi lên ngọn núi Đọi không cao, nhưng nhìn từ xa rất rõ. Trên đỉnh có chùa Long Đọi Sơn, dựng từ thời Lý. Tháp Sùng Thiện Diên Linh trên núi được dựng đầu thế kỷ 12, nay chỉ còn nền và một số bộ phận, cùng tấm bia lớn ghi lại việc dựng tháp, được coi là tư liệu quý về thời Lý. Các bậc đá đi lên núi khá dốc, nên đi chậm.
Gắn với chân núi Đọi là sự tích vua Lê Đại Hành về đây cày ruộng tịch điền vào cuối thế kỷ 10, được sử cũ ghi lại như lần đầu một nhà vua Việt xuống đồng làm lễ cày để khuyến khích nghề nông. Từ đó, vùng này có hội tịch điền, những năm gần đây được tổ chức lại vào dịp đầu xuân với nghi thức cày ruộng, rước kiệu, hội làng.
Với người địa phương, núi Đọi là chỗ leo lên ngắm cả vùng đồng chiêm trải ra bốn phía, thấy sông Châu uốn qua, xa xa là bóng núi đá Kim Bảng. Khách đi xa ghé lại nên đi buổi sáng hoặc chiều muộn, mang giày đế bám vì bậc đá có thể trơn sau mưa, và giữ yên lặng khi vào khu chùa.
Làng nghề quanh Duy Tiên
Trống Đọi Tam. Làng Đọi Tam dưới chân núi Đọi nổi tiếng với nghề bưng trống. Trống làng làm cho đình chùa, trường học, các đội múa lân và lễ hội ở nhiều nơi. Nghề cần chọn gỗ, thuộc da, căng mặt trống bằng tay và tai nghe; người trong làng hay nói tiếng trống tốt là nhờ chỗ căng da chứ không nhờ to.
Lụa Nha Xá. Làng Nha Xá ven sông Hồng có nghề dệt lụa từ lâu đời. Hiện nay làng dùng nhiều máy dệt hơn khung cửi tay, nhưng vẫn giữ tên lụa của làng. Khách ghé nên hỏi trực tiếp người dệt về loại sợi để biết đúng thứ mình mua.
Mây giang đan Ngọc Động. Vùng Ngọc Động có nghề đan mây, giang thành đồ gia dụng và hàng mỹ nghệ. Một phần hàng làm theo đơn đặt, đi xa; người làm nhiều là phụ nữ, đan tại nhà ngoài giờ đồng áng.
Nghề phụ theo mùa. Bên cạnh các làng nghề có tên, nhiều làng ở Duy Tiên làm thêm nghề phụ lúc nông nhàn như làm bún, làm đậu, nuôi cá ao. Khi khu công nghiệp lớn lên, không ít người trẻ chuyển sang làm ca ở nhà máy.
Đồng Văn: khu công nghiệp ở cửa ngõ
Đồng Văn là cái tên người ngoài tỉnh hay nghe nhất khi nói tới Duy Tiên. Khu vực quanh thị trấn Đồng Văn cũ có các khu công nghiệp lớn của Hà Nam, đón nhà máy từ những năm 2000. Vị trí rất thuận: sát quốc lộ 1, sát đường sắt, gần nút giao cao tốc nối Hà Nội với Ninh Bình, chỉ cách Hà Nội một quãng ngắn.
Khu công nghiệp kéo theo cả một lớp dân cư mới. Công nhân từ các huyện trong tỉnh và từ tỉnh khác đến thuê trọ, mở quán ăn, tạp hóa, dịch vụ. Những dãy nhà trọ, khu tập thể mọc lên quanh khu công nghiệp. Đất ruộng hai bên đường chuyển thành khu dân cư, khu dịch vụ trong vòng một hai thập kỷ.
Người tìm việc ở đây nên hỏi rõ điều kiện ca kíp, đường đi lại và chỗ ở trước khi nhận việc. Người thuê nhà trọ nên xem kỹ đường thoát nạn, ổ điện, chỗ để xe. Những điều này không riêng gì Đồng Văn, nhưng ở vùng công nghiệp mọc nhanh thì đáng hỏi kỹ hơn.
Sông Hồng, cầu Yên Lệnh và đền Lảnh Giang
Phía đông Duy Tiên chạy dọc sông Hồng. Bên kia sông là đất Hưng Yên. Cầu Yên Lệnh nối hai bờ, đưa quốc lộ từ Hà Nam sang Hưng Yên, rút ngắn đường đi sang vùng phía đông. Trước khi có cầu, người hai bờ đi lại bằng phà, mất nhiều thời gian chờ, nhất là mùa nước lớn.
Ven sông Hồng thuộc Duy Tiên có đền Lảnh Giang, một di tích nổi tiếng của vùng, gắn với truyền thuyết thờ các vị thần sông nước thời Hùng Vương. Đền đông khách vào dịp đầu năm và dịp lễ hội của đền. Người đến nên ăn mặc kín đáo, giữ vệ sinh chung, không mua bán lấn chiếm lối đi.
Bãi ngoài đê sông Hồng phía Duy Tiên có đất phù sa, trồng ngô, chuối, rau màu. Mùa lũ nước lên ngập bãi, mùa cạn người dân xuống làm màu. Con đê là đường đi chính của nhiều làng ven sông; lái xe trên đê cần chậm vì đường hẹp, có đoạn dốc lên xuống các dốc đê.
Mùa mưa bão, đê sông Hồng đoạn qua Duy Tiên là nơi chính quyền và người dân cùng canh. Các làng ven đê có lệ phân người trực, chuẩn bị vật tư hộ đê khi nước lên cao. Người mới về sống ở các khu ven sông nên hỏi tổ dân phố, thôn xóm về cách nhận tin báo lũ và nơi tập trung khi cần sơ tán, vì đây là việc chung của cả vùng chứ không riêng ai.
Hòa Mạc và đồng chiêm phía nam huyện
Nếu Đồng Văn là bộ mặt công nghiệp thì Hòa Mạc là trung tâm hành chính, chợ búa lâu đời của Duy Tiên. Thị trấn cũ nằm bên sông Châu, có chợ, trường, trụ sở huyện. Người các xã quanh đó quen gọi đi Hòa Mạc là đi huyện, kể cả sau khi thị trấn đã thành phường, huyện đã thành thị xã.
Phía nam và phía đông Hòa Mạc là vùng đồng trũng nối sang Lý Nhân, Bình Lục. Xưa ruộng ở đây ngập sâu, cấy một vụ chiêm là chính, mùa mưa nước trắng đồng. Từ khi có hệ thống trạm bơm, kênh tiêu, nhiều cánh đồng làm được hai vụ lúa, có nơi chuyển một phần sang ao nuôi cá, trồng màu. Ở những vùng còn trũng, người dân vẫn đánh bắt cá đồng, cua, ốc vào mùa nước.
Đời sống làng quê ở đây cũng đổi theo nhịp công nghiệp: người già và phụ nữ trung niên giữ ruộng, người trẻ đi làm ca ở khu công nghiệp gần nhà hoặc lên Hà Nội. Nhiều nhà xây mới, đường làng đổ bê tông, nhưng các đình làng, ao làng vẫn giữ, hội làng đầu năm vẫn đông.
Người mua đất ở vùng ven Hòa Mạc và Đồng Văn nên hỏi kỹ quy hoạch, vì nhiều khu ruộng đã nằm trong quy hoạch khu công nghiệp, khu đô thị từ trước khi bỏ cấp huyện. Quy hoạch cũ có thể được điều chỉnh khi tỉnh mới lập lại quy hoạch chung, nên cần hỏi cơ quan có thẩm quyền chứ đừng chỉ nghe môi giới.
Từ 1/7/2025: Duy Tiên cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, thị xã Duy Tiên không còn là đơn vị hành chính. Đất Duy Tiên cũ được chia thành một số phường, xã thuộc tỉnh Ninh Bình mới, hợp từ Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình. Các phường mới phần lớn gom theo các phường, xã cũ liền kề; tên gọi cụ thể nên tra trên danh sách chính thức để tránh nhầm.
Vì Duy Tiên nằm ở cực bắc tỉnh mới, sát Hà Nội, khoảng cách tới trung tâm hành chính của tỉnh Ninh Bình xa hơn so với khi còn thuộc Hà Nam. Những thủ tục cấp xã giải quyết tại phường, xã mới; chỉ việc cần lên tỉnh mới phải đi xa. Nhiều thủ tục nay làm được trên cổng dịch vụ công trực tuyến.
Người Duy Tiên đi làm ăn xa khi về quê làm giấy tờ nên nhớ ba lớp tên: huyện Duy Tiên (trước 2020), thị xã Duy Tiên (2020–6/2025) và tên phường, xã mới (từ 7/2025). Tên phường, xã cũ ghi trên giấy là thông tin quyết định để tra ra đơn vị hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Duy Tiên lên thị xã năm nào?
Huyện Duy Tiên lên thị xã vào đầu năm 2020. Các thị trấn Hòa Mạc, Đồng Văn và một số xã thành phường, phần còn lại giữ là xã. Thị xã Duy Tiên tồn tại đến hết tháng 6/2025.
Chùa Long Đọi ở đâu?
Chùa Long Đọi Sơn nằm trên núi Đọi, thuộc vùng Duy Tiên cũ của Hà Nam. Chùa dựng từ thời Lý, trên núi có dấu tích tháp Sùng Thiện Diên Linh và tấm bia lớn thời Lý, là di tích được nhiều người tìm đến.
Hội tịch điền Đọi Sơn có ý nghĩa gì?
Hội gắn với sự tích vua Lê Đại Hành xuống cày ruộng tịch điền ở chân núi Đọi cuối thế kỷ 10 để khuyến khích nghề nông. Ngày nay hội được tổ chức vào dịp đầu xuân với lễ cày ruộng, rước kiệu và các sinh hoạt hội làng.
Khu công nghiệp Đồng Văn thuộc huyện nào cũ?
Các khu công nghiệp Đồng Văn nằm ở vùng Duy Tiên cũ, quanh thị trấn Đồng Văn trước đây, sát quốc lộ 1 và nút giao cao tốc. Từ 7/2025 vùng này thuộc tỉnh Ninh Bình mới, không còn cấp huyện.
Duy Tiên cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, Duy Tiên cũ thuộc tỉnh Ninh Bình, hợp từ ba tỉnh Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Đất thị xã cũ chia thành một số phường, xã của tỉnh này.
Mua trống Đọi Tam ở đâu?
Trống được làm tại các hộ trong làng Đọi Tam, dưới chân núi Đọi. Nên đến tận làng, hỏi người làm về loại gỗ, loại da và cỡ trống, đặt trước nếu cần trống lớn, vì nhiều chiếc làm theo đơn chứ không có sẵn.