Thị xã Kim Bảng là đơn vị cấp huyện ở phía tây bắc tỉnh Hà Nam cũ, nằm giữa sông Đáy và dãy núi đá vôi giáp Hòa Bình, lên thị xã đầu năm 2025 từ huyện Kim Bảng. Đây là vùng có chùa Bà Đanh, quần thể Tam Chúc, đền Trúc – Ngũ Động Sơn và các nhà máy xi măng, mỏ đá lớn. Từ 1/7/2025, đất Kim Bảng cũ chia thành một số phường, xã của tỉnh Ninh Bình.
Kim Bảng là nơi Hà Nam bắt đầu có núi. Đi từ Phủ Lý ngược sông Đáy lên phía bắc, đồng bằng thu hẹp dần, núi đá xanh hiện ra hai bên. Vùng này vừa có cảnh đẹp để đi chơi, vừa là nơi khai thác đá ồn ào. Bài dưới kể cả hai mặt ấy.
Vị trí và tên gọi
Kim Bảng giáp vùng Mỹ Đức của Hà Nội ở phía bắc, giáp Hòa Bình cũ ở phía tây, giáp Duy Tiên ở phía đông và Phủ Lý ở phía nam. Sông Đáy chảy qua giữa vùng, chia Kim Bảng thành hai phần khá rõ: bờ đông là đồng bằng, làng xóm nối với đồng Duy Tiên; bờ tây là núi đá vôi, thung lũng hẹp, hồ nước nằm giữa núi.
Kim Bảng là tên huyện lâu đời thuộc phủ Lý Nhân xưa. Trung tâm huyện là thị trấn Quế bên bờ sông Đáy; phía tây có thị trấn Ba Sao, mọc lên ở vùng núi gắn với khai thác đá và về sau là du lịch Tam Chúc. Trong giai đoạn cuối thập niên 1970, như nhiều nơi khác của Hà Nam Ninh, cấp huyện ở đây cũng có thay đổi do gộp tách, nên giấy tờ thời ấy cần đọc kỹ tên xã.
Đầu năm 2025, huyện Kim Bảng lên thị xã, các thị trấn và một số xã thành phường. Thị xã Kim Bảng chỉ tồn tại khoảng nửa năm trước khi cả nước bỏ cấp huyện. Vì thế phần lớn giấy tờ của người Kim Bảng ghi "huyện Kim Bảng"; chữ "thị xã" chỉ có trên giấy làm trong nửa đầu năm 2025.
Chùa Bà Đanh và câu "vắng như chùa Bà Đanh"
Chùa Bà Đanh, tên chữ là Bảo Sơn tự, nằm bên bờ sông Đáy ở vùng Ngọc Sơn. Cái tên Bà Đanh đi vào câu nói quen thuộc của người miền Bắc: "vắng như chùa Bà Đanh". Cách giải thích hay gặp là ngày xưa chùa nằm ở nơi khuất, xa làng, đường đi khó, nên ít người lui tới. Có thuyết khác cho rằng người ta kiêng, ít dám đến. Đây đều là cách hiểu dân gian, không có tài liệu nào chốt hẳn.
Ngày nay chùa không còn vắng như câu nói. Đường đến đã thuận, dịp đầu năm và ngày lễ có nhiều người ghé, nhất là khách đi theo tuyến Kim Bảng – Tam Chúc. Khung cảnh vẫn giữ được nét đẹp riêng: chùa nhìn ra sông Đáy, sau lưng là núi, sân rộng có cây cổ thụ, cổng tam quan cổ.
Người đến nên đi vào ngày thường nếu muốn cảm nhận đúng cái tĩnh của chùa. Giữ yên lặng, không xả rác ven sông, không mua bán lấn lối đi là những điều nên làm ở bất kỳ di tích nào, nhưng với một nơi gắn với chữ "vắng" thì càng đáng giữ hơn.
Tam Chúc: hồ giữa núi và quần thể mới
Phía tây Kim Bảng, quanh thị trấn Ba Sao, là vùng Tam Chúc với hồ nước lớn nằm giữa núi đá. Từ những năm 2010, một quần thể chùa quy mô lớn được xây dựng ở đây, kết hợp các công trình mới với cảnh hồ, núi sẵn có. Năm 2019, Tam Chúc là nơi tổ chức Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc, đưa cái tên này đến với nhiều người trong và ngoài nước.
Khách đến Tam Chúc thường đi thuyền trên hồ, đi xe điện giữa các công trình, ngắm núi đá từ xa. Diện tích khu rất rộng, đi bộ hết mất nhiều giờ; nên tính trước thời gian, mang nước uống, mũ nón, giày đi bộ. Vào mùa lễ, khu này đông, đường vào Ba Sao có thể tắc vào giờ cao điểm.
Với người dân Ba Sao, khu du lịch mang lại việc làm mới: chèo thuyền, bán hàng, dịch vụ ăn uống, chở khách. Cùng lúc, đời sống của một thị trấn núi vốn gắn với đá vôi và xi măng cũng đổi khác. Có người trước làm ở mỏ đá nay chuyển sang làm dịch vụ; có người vẫn giữ cả hai nghề tùy mùa.
Đền Trúc, Ngũ Động Sơn và hát dặm Quyển Sơn
Đền Trúc. Ở vùng Thi Sơn, đền Trúc thờ Lý Thường Kiệt, vị tướng thời Lý. Theo truyền thuyết địa phương, ông từng dừng quân ở vùng này. Đền nằm dưới chân núi, giữa rừng trúc, cạnh sông Đáy, là di tích quen thuộc của người Kim Bảng.
Ngũ Động Sơn. Ngọn núi đá gần đền có năm hang động thông nhau nên gọi là Ngũ Động Sơn. Khách đi thăm thường vào động bằng lối dẫn sẵn, nên mang đèn, giày bám, không chạm tay vào nhũ đá.
Hội đền Trúc. Hội diễn ra vào đầu năm âm lịch với rước kiệu, các trò vui dân gian và đặc biệt là hát dặm. Đây là dịp đông nhất của vùng Thi Sơn, khách từ nhiều nơi trong tỉnh về dự.
Hát dặm Quyển Sơn. Hát dặm là lối hát dân gian riêng của làng Quyển Sơn, gắn với hội đền Trúc. Lời hát, điệu hát được truyền miệng qua nhiều đời, có thời gian suy giảm rồi được phục hồi, dạy lại cho lớp trẻ trong làng.
Đá vôi, xi măng và mặt trái của núi
Núi đá vôi Kim Bảng là nguồn nguyên liệu lớn cho ngành vật liệu xây dựng. Nhà máy xi măng Bút Sơn ở vùng Thanh Sơn là một trong những nhà máy xi măng lớn của miền Bắc. Quanh đó là nhiều mỏ đá, lò vôi, xưởng nghiền đá. Nghề đá nuôi sống nhiều gia đình và là nguồn thu đáng kể của địa phương trong mấy chục năm.
Mặt trái cũng rõ: bụi đá, tiếng nổ mìn, xe tải chở đá chạy suốt ngày đêm trên các tuyến đường hẹp. Những núi bị khai thác lâu năm bị khoét nham nhở, không còn giữ được dáng cũ. Báo chí và người dân nhiều lần lên tiếng về bụi, về đường hỏng, về an toàn lao động ở mỏ đá. Chính quyền đã đóng cửa hoặc siết một số mỏ, nhưng câu chuyện cân bằng giữa đá và cảnh vẫn còn nhiều tranh luận.
Người định mua đất, thuê nhà ở vùng núi Kim Bảng nên đi xem vào giờ làm việc của mỏ để nghe tiếng ồn, xem bụi thật, và hỏi về các tuyến xe tải chạy qua. Người làm ở mỏ đá cần được trang bị bảo hộ, khẩu trang, kính, và chỉ làm ở nơi có giấy phép khai thác rõ ràng.
Đồng bằng bờ đông và đời sống ven sông Đáy
Bờ đông sông Đáy của Kim Bảng là đồng bằng, giống nhiều vùng quê Hà Nam khác: ruộng lúa, ao cá, làng có lũy tre, đình làng. Thị trấn Quế là nơi họp chợ, có trường học, trụ sở huyện cũ. Người dân vừa làm ruộng vừa làm thêm nghề phụ, nhiều người trẻ đi làm ở khu công nghiệp Đồng Văn hoặc lên Hà Nội.
Sông Đáy với Kim Bảng vừa là đường nước vừa là nỗi lo. Mùa mưa nước dâng, các xã ven sông phải theo dõi đê, kè. Ngày trước sông là đường chở đá, vôi, xi măng đi các nơi; nay đường bộ thuận hơn nhưng vẫn có thuyền, sà lan chạy trên sông. Một số đoạn sông được kè, làm đường ven, thành chỗ đi dạo buổi chiều.
Vì gần Hà Nội, Kim Bảng cũng là nơi nhiều người thành phố về mua đất làm nhà vườn cuối tuần, nhất là các vùng có núi, có hồ. Người mua cần kiểm tra kỹ loại đất, quy hoạch, và nhất là đất có nằm trong vùng bảo vệ di tích, vùng cảnh quan hay không, vì nhiều khu quanh Tam Chúc, Ngũ Động Sơn có quy định riêng.
Cũng nên nhớ rằng vùng ven núi phía tây có đường nhỏ, dốc, ít đèn, mùa mưa dễ trơn và có nơi đá lăn sau mưa lớn. Người mới về ở hoặc chỉ ghé chơi nên tránh đi đêm trên các đường vào mỏ, đường vòng quanh núi, và hỏi người địa phương về những đoạn từng sạt.
Từ 1/7/2025: Kim Bảng cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, thị xã Kim Bảng không còn là đơn vị hành chính. Đất Kim Bảng cũ được chia thành một số phường, xã thuộc tỉnh Ninh Bình mới. Vùng Tam Chúc, Ba Sao, Ngọc Sơn, Thi Sơn vẫn giữ tên trong lời ăn tiếng nói, nhưng tên đơn vị hành chính chính thức nên tra theo danh sách công bố để tránh nhầm.
Kim Bảng là ví dụ cho chuyện một đơn vị vừa đổi cấp đã đổi tiếp: huyện lên thị xã đầu năm, giữa năm bỏ cấp huyện. Người dân không phải đổi giấy tờ ngay, nhưng khi làm thủ tục mới cần nhớ cả ba lớp tên: huyện Kim Bảng, thị xã Kim Bảng và phường, xã mới. Tên thôn, xóm, xã cũ trên giấy là căn cứ quan trọng nhất để tra.
Điều đáng chú ý là sau sắp xếp, vùng núi Kim Bảng và vùng núi Ninh Bình cũ như Hoa Lư, Gia Viễn về chung một tỉnh. Hai vùng có địa hình, cảnh quan khá giống nhau: núi đá vôi, hồ, hang động. Nhiều người kỳ vọng tuyến du lịch nối Tam Chúc với các điểm của Ninh Bình cũ sẽ thuận hơn khi cùng một tỉnh quản lý.
Câu hỏi thường gặp
Kim Bảng lên thị xã năm nào?
Huyện Kim Bảng lên thị xã vào đầu năm 2025. Thị xã này chỉ tồn tại khoảng nửa năm, vì từ ngày 1/7/2025 cả nước bỏ cấp huyện và Hà Nam nhập vào tỉnh Ninh Bình mới.
Chùa Tam Chúc thuộc huyện nào cũ?
Quần thể Tam Chúc nằm ở vùng Ba Sao, phía tây Kim Bảng cũ của tỉnh Hà Nam. Từ 1/7/2025 vùng này thuộc tỉnh Ninh Bình, không còn cấp huyện; tên xã, phường mới nên tra theo danh sách chính thức.
Vì sao có câu "vắng như chùa Bà Đanh"?
Cách giải thích phổ biến là ngày xưa chùa Bà Đanh ở nơi khuất bên sông Đáy, xa làng, đường đi khó nên ít người lui tới. Đây là cách hiểu dân gian; ngày nay chùa đã có nhiều khách vào dịp lễ và đầu năm.
Đền Trúc thờ ai?
Đền Trúc ở vùng Thi Sơn thờ Lý Thường Kiệt, vị tướng thời Lý, theo truyền thuyết từng dừng quân ở đây. Gần đền là núi Ngũ Động Sơn có năm hang thông nhau, và hội đền đầu năm có hát dặm Quyển Sơn.
Nhà máy xi măng Bút Sơn ở đâu?
Nhà máy xi măng Bút Sơn nằm ở vùng Thanh Sơn của Kim Bảng cũ, gần dãy núi đá vôi phía tây. Quanh đó có nhiều mỏ đá, nên người ở gần nên tìm hiểu về bụi, tiếng ồn và tuyến xe tải trước khi mua đất.
Từ Hà Nội đi Tam Chúc thế nào?
Có thể đi cao tốc hoặc quốc lộ xuống Phủ Lý rồi rẽ sang phía tây, hoặc đi theo các đường phía Hà Nội qua vùng Mỹ Đức. Nên kiểm tra đường trước khi đi, vì dịp lễ đường vào Ba Sao có thể đông.