Thành phố Phủ Lý là tỉnh lỵ của Hà Nam từ năm 1890 đến hết tháng 6/2025, lên thành phố thuộc tỉnh năm 2008, nằm đúng nơi sông Đáy đón sông Nhuệ và sông Châu. Từ 1/7/2025, Phủ Lý không còn là đơn vị cấp huyện, đất thành phố cũ chia thành một số phường của tỉnh Ninh Bình mới.
Với người Hà Nam, Phủ Lý là nơi lên làm giấy, đi viện tỉnh, đưa con thi vào trường chuyên. Với người đi đường, đó là thành phố nhỏ mà quốc lộ 1 và đường tàu Bắc – Nam cắt ngang. Bài này kể tên gọi, những lần mở rộng, cảnh sống bên ba con sông và điều đổi khác khi thành phố thôi làm tỉnh lỵ.
Tên Phủ Lý và một thế kỷ làm tỉnh lỵ
Cái tên Phủ Lý có gốc từ lỵ sở của phủ Lý Nhân thời phong kiến. Nơi đặt phủ được người ta gọi tắt là Phủ Lý, dần thành tên của cả vùng chợ búa, bến bãi quanh đó. Khi tỉnh Hà Nam được lập năm 1890, chính quyền chọn chỗ này làm tỉnh lỵ, nhờ vị trí trên sông Đáy và trên con đường thiên lý từ bắc vào nam.
Suốt hơn một thế kỷ sau, Phủ Lý vẫn mang dáng một thị xã nhỏ. Qua các thời chiến tranh, thị xã chịu tàn phá nặng, nhiều công trình phải dựng lại. Giai đoạn Hà Nam nhập vào Nam Hà rồi Hà Nam Ninh, tỉnh lỵ đặt ở Nam Định, Phủ Lý chỉ còn là một thị xã thuộc tỉnh, ít được đầu tư. Người lớn tuổi nhớ một Phủ Lý vắng, phố ngắn, chợ họp ven sông.
Khi Hà Nam tái lập năm 1997, Phủ Lý trở lại làm tỉnh lỵ và bắt đầu lớn lên. Năm 2008, thị xã được nâng lên thành phố thuộc tỉnh. Trong lần này và các đợt điều chỉnh sau, thành phố nhận thêm một số xã giáp ranh của Thanh Liêm, Kim Bảng và Duy Tiên, nên diện mạo vùng ven đổi rất nhanh trong khoảng mười lăm năm cuối.
Ba dòng sông gặp nhau giữa phố
Đặc điểm dễ nhận ra nhất của Phủ Lý là nước. Sông Đáy chảy từ phía bắc xuống, ôm phía tây thành phố. Sông Nhuệ mang nước từ vùng Hà Nội về, đổ vào sông Đáy ngay trong nội thị. Sông Châu, còn gọi là Châu Giang, chảy từ phía đông, qua Duy Tiên, Lý Nhân, Bình Lục rồi cũng gặp sông Đáy ở đây. Người địa phương quen gọi chỗ này là ngã ba sông, dù tính kỹ là ba dòng.
Ngày xưa sông là đường chở hàng chính. Thuyền từ vùng đồng trũng phía đông chở thóc, rau lên chợ Phủ Lý; thuyền đá, thuyền vôi từ vùng núi phía tây xuôi về. Ngày nay sông chủ yếu là cảnh quan, dọc bờ có đường dạo, công viên nhỏ, cầu nối các khu phố. Chiều tối, bờ kè là chỗ người dân đi bộ, trẻ con chơi đùa, người già ngồi hóng gió.
Mặt trái của vị trí ấy là chất lượng nước. Sông Nhuệ đi qua vùng đông dân phía trên nên nhiều năm mang theo nước thải, có lúc đổi màu, bốc mùi khi về tới Phủ Lý. Chuyện ô nhiễm sông Nhuệ – Đáy được nhắc nhiều trên báo chí. Người mua nhà sát bờ sông nên hỏi thêm về mùi nước vào mùa khô, vì khác nhau theo từng đoạn và từng năm.
Thành phố cũ gồm những vùng nào
Khu phố cũ quanh sông. Phần lõi nằm sát ngã ba sông, có chợ, các con phố buôn bán lâu đời, trụ sở cơ quan tỉnh và nhà ở san sát. Đây là chỗ người Phủ Lý gốc hay nhắc khi nói về thị xã thời trước.
Vùng đô thị mới phía bắc và phía đông. Các khu đô thị, đường lớn, quảng trường, trụ sở mới mọc lên từ sau 2008, trên đất ruộng cũ. Nhiều người từ các huyện chuyển lên đây ở để gần trường, gần viện, gần nơi làm việc.
Xã ven chuyển từ huyện về. Một số xã, phường phía nam và phía bắc vốn thuộc Thanh Liêm, Kim Bảng, Duy Tiên trước khi về Phủ Lý. Ở đây vẫn còn làng, đình, ao, ruộng xen với nhà phố mới, dáng vẻ nửa quê nửa phố.
Khu công nghiệp và trục quốc lộ. Dọc quốc lộ 1 và các trục ra cao tốc có khu công nghiệp, kho bãi, xưởng sản xuất. Đây là nơi nhiều lao động từ các huyện trong tỉnh và tỉnh lân cận đến làm ca.
Đường thiên lý, đường tàu và cao tốc
Phủ Lý nằm trên trục giao thông Bắc – Nam quan trọng nhất của miền Bắc. Quốc lộ 1 chạy xuyên thành phố; đường sắt Bắc – Nam có ga Phủ Lý, nơi các chuyến tàu thường dừng ngắn; cao tốc nối Hà Nội với Ninh Bình chạy ở phía đông, có nút giao đưa xe vào thành phố. Từ Phủ Lý có đường đi Nam Định, đi Hưng Yên và sang vùng núi phía tây.
Vị trí ấy làm Phủ Lý vừa được lợi vừa chịu thiệt. Được lợi vì đi Hà Nội chỉ hơn một giờ xe, hàng hóa ra vào dễ, khu công nghiệp có chỗ đứng. Chịu thiệt vì nhiều người chỉ đi qua chứ ít dừng; trước khi có cao tốc, quốc lộ qua thành phố thường xuyên đông xe tải, bụi, ồn.
Với người Hà Nam đi làm xa, ga Phủ Lý và các bến xe khách quanh thành phố là cửa ra vào quen thuộc. Người các huyện phía đông như Lý Nhân, Bình Lục thường đi xe về Phủ Lý rồi mới bắt xe đi Hà Nội hoặc vào nam. Từ khi có cao tốc, nhiều tuyến xe đi thẳng từ huyện, không cần vào tỉnh lỵ nữa.
Bánh cuốn chả và cái ăn của tỉnh lỵ
Món được nhắc nhiều nhất khi nói tới Phủ Lý là bánh cuốn chả. Bánh tráng mỏng, không nhân, cuộn hoặc gấp, ăn với chả nướng hoặc chả rán, nước chấm pha chua ngọt. Món này bán nhiều vào buổi sáng ở các quán nhỏ quanh chợ và ven đường. Người Phủ Lý đi xa hay nhắc bánh cuốn như một mùi vị quê nhà.
Là nơi họp chợ của cả tỉnh, Phủ Lý cũng có món của các huyện mang lên: cá kho từ vùng Lý Nhân, chuối từ bãi sông Hồng, các món bún, bánh, rau từ vùng đồng trũng. Đặc sản của các vùng quê quanh tỉnh có thể tìm được ở chợ Phủ Lý, tiện cho người đi đường mua làm quà mà không phải vào tận làng.
Nhịp ăn uống ở đây là nhịp của một thành phố nhỏ: sáng quán đông, trưa vắng, tối có hàng quà ven sông, quán nhậu ở các khu mới. Không có khu phố ăn uống nổi tiếng như các đô thị lớn, nhưng người ở lâu biết chỗ nào bánh cuốn còn tráng tay, chỗ nào chả còn nướng than. Khách lạ cứ hỏi người bán nước ven đường là được chỉ.
Đi học, đi viện, làm giấy: Phủ Lý trong đời người các huyện
Trong gần ba mươi năm từ khi tái lập tỉnh, Phủ Lý là nơi mọi việc lớn của người Hà Nam phải tìm đến. Học sinh giỏi ở các huyện thi vào trường chuyên của tỉnh đặt ở đây, nhiều em ở trọ từ năm mười lăm tuổi. Bệnh viện đa khoa tỉnh và các bệnh viện chuyên khoa cũng tập trung ở Phủ Lý, nên những chuyến xe sáng sớm từ Lý Nhân, Bình Lục lên tỉnh lỵ thường có người nhà đưa bệnh nhân đi khám.
Các thủ tục cần lên tỉnh như cấp đổi một số loại giấy tờ, giải quyết hồ sơ đất phức tạp, nộp hồ sơ dự án, thi tuyển công chức đều diễn ra ở Phủ Lý. Vì thế quanh khu cơ quan tỉnh có nhiều quán nước, hàng photo, dịch vụ đánh máy, chỗ gửi xe; người từ huyện lên thường ngồi chờ ở đó cả buổi. Lớp dịch vụ ấy là một phần đời sống của tỉnh lỵ nhỏ.
Từ sau 2008, nhiều gia đình ở các huyện mua đất, làm nhà ở Phủ Lý để con đi học gần, hoặc để ông bà gần viện. Một số khu đô thị mới vì thế có phần lớn cư dân là người trong tỉnh chuyển lên, nhà cửa mới nhưng quan hệ họ hàng, làng xóm vẫn nối về quê. Cuối tuần, những gia đình ấy lại chạy xe về làng, ăn giỗ, thăm ruộng.
Khi Phủ Lý thôi làm tỉnh lỵ, nhiều thói quen này phải điều chỉnh: một số việc trước đây làm ở Phủ Lý nay phải đi xa hơn, một số việc làm ngay ở phường, xã. Trường học, bệnh viện vẫn hoạt động tại chỗ, nên phần lớn sinh hoạt hằng ngày của người dân quanh vùng ít bị xáo trộn.
Từ 1/7/2025: Phủ Lý cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, Hà Nam nhập vào tỉnh Ninh Bình, cấp huyện bị bỏ. Thành phố Phủ Lý không còn là đơn vị hành chính; đất thành phố cũ được chia thành một số phường thuộc tỉnh Ninh Bình. Một số phường mới vẫn dùng tên quen thuộc của vùng, nhưng phạm vi rộng hơn phường cũ do gộp nhiều đơn vị lại với nhau.
Thay đổi lớn nhất với Phủ Lý là thôi làm tỉnh lỵ sau hơn một trăm năm. Trụ sở các sở, ngành cấp tỉnh dồn về trung tâm hành chính của tỉnh Ninh Bình mới; nhiều cán bộ, công chức từng làm ở Phủ Lý phải đi lại xa hơn hoặc chuyển chỗ ở. Các trụ sở cũ được tính chuyện dùng vào việc khác, việc này tiến hành theo từng đợt.
Với người dân, giấy tờ ghi thành phố Phủ Lý, tỉnh Hà Nam không mất giá trị. Khi cần làm thủ tục, hãy mang theo tên phường, xã cũ để cán bộ tra ra đơn vị mới. Người có nhà ở các xã vừa chuyển về Phủ Lý trong những năm gần đây nên nhớ cả tên huyện cũ hơn nữa, vì hồ sơ đất cũ có thể vẫn ghi tên huyện ấy.
Câu hỏi thường gặp
Phủ Lý làm tỉnh lỵ Hà Nam từ khi nào?
Phủ Lý được chọn làm tỉnh lỵ khi tỉnh Hà Nam được lập năm 1890. Trong các giai đoạn Hà Nam nhập vào Nam Hà và Hà Nam Ninh, tỉnh lỵ chung đặt ở Nam Định; từ năm 1997 Phủ Lý trở lại làm tỉnh lỵ cho đến tháng 6/2025.
Phủ Lý lên thành phố năm nào?
Thị xã Phủ Lý được nâng lên thành phố thuộc tỉnh Hà Nam năm 2008. Cùng đợt này và các lần điều chỉnh sau, thành phố nhận thêm một số xã giáp ranh của các huyện Thanh Liêm, Kim Bảng, Duy Tiên.
Ba con sông gặp nhau ở Phủ Lý là sông nào?
Đó là sông Đáy, sông Nhuệ và sông Châu. Sông Nhuệ từ phía bắc và sông Châu từ phía đông cùng đổ vào sông Đáy ngay trong thành phố, nên người địa phương quen gọi chỗ này là ngã ba sông.
Sau 7/2025 Phủ Lý thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, Phủ Lý thuộc tỉnh Ninh Bình mới, hợp từ Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình. Thành phố không còn là đơn vị hành chính, đất cũ chia thành một số phường của tỉnh Ninh Bình.
Bánh cuốn Phủ Lý khác bánh cuốn Hà Nội thế nào?
Bánh cuốn Phủ Lý thường là bánh tráng mỏng không nhân, ăn kèm chả nướng hoặc chả rán và nước chấm chua ngọt. Bánh cuốn Hà Nội quen thuộc hơn với loại có nhân thịt, mộc nhĩ. Mỗi quán làm một kiểu, nên ăn thử vài nơi.
Đi từ Hà Nội về Phủ Lý bằng cách nào?
Có thể đi cao tốc hoặc quốc lộ 1 bằng xe khách, xe riêng, hoặc đi tàu Bắc – Nam dừng ở ga Phủ Lý. Thời gian đi phụ thuộc phương tiện và giờ xuất phát; nên kiểm lịch tàu, lịch xe trước khi đi.