Huyện Bình Lục là đơn vị cấp huyện ở phía nam tỉnh Hà Nam cũ, giữa Phủ Lý, Lý Nhân, Thanh Liêm và vùng Nam Định cũ, giữ tên huyện đến khi bỏ cấp huyện ngày 1/7/2025. Đây là vùng đồng chiêm trũng điển hình, quê nội của nhà thơ Nguyễn Khuyến ở Yên Đổ, và là tên làng Ngọc Lũ gắn với chiếc trống đồng nổi tiếng. Nay đất Bình Lục cũ thuộc tỉnh Ninh Bình.
Bình Lục không có núi, không có khu công nghiệp lớn, không nằm trên quốc lộ 1. Nhưng đây là nơi giữ nhiều nhất dáng vẻ làng quê đồng trũng Bắc Bộ của Hà Nam: ruộng thấp, ao làng, lũy tre, đình cổ. Người ta biết Bình Lục nhiều hơn qua thơ và qua chiếc trống đồng hơn là qua những gì tận mắt thấy.
Vị trí: vùng trũng giữa hai tỉnh cũ
Bình Lục nằm ở phía nam tỉnh Hà Nam cũ. Phía bắc giáp Phủ Lý và Duy Tiên, ngăn bởi sông Châu; phía đông giáp Lý Nhân; phía tây giáp Thanh Liêm; phía nam giáp các huyện của Nam Định cũ. Trung tâm huyện là thị trấn Bình Mỹ, nằm trên trục đường từ Phủ Lý đi Nam Định.
Vì nằm giữa Phủ Lý và thành phố Nam Định, người Bình Lục đi lại với cả hai nơi. Vùng phía nam huyện gần Nam Định hơn, chợ búa, học hành, khám bệnh nhiều khi sang bên đó thay vì lên Phủ Lý. Sau sắp xếp năm 2025, Hà Nam và Nam Định về chung một tỉnh, nên chuyện qua lại ấy không còn là đi sang tỉnh khác.
Bình Lục là tên huyện có từ lâu trong phủ Lý Nhân xưa. Giai đoạn Nam Hà, Hà Nam Ninh, cấp huyện ở vùng này cũng có lúc gộp với huyện bên cạnh theo chủ trương chung, sau đó tách lại về tên Bình Lục. Từ khi tái lập tỉnh Hà Nam năm 1997 cho đến tháng 6/2025, Bình Lục giữ nguyên là huyện, chỉ có các đợt sắp xếp xã bên trong.
Đồng chiêm trũng và chuyện nước
Đặc trưng lớn nhất của Bình Lục là đất thấp. Xưa kia nhiều cánh đồng ngập nước gần nửa năm, chỉ cấy được một vụ chiêm, mùa mưa nước trắng đồng, người đi lại bằng thuyền nan. Câu chuyện "chiêm khê mùa thối" mà người lớn tuổi hay kể là chuyện của những vùng như thế: mùa khô thiếu nước, mùa mưa úng ngập, được mùa hay mất mùa phụ thuộc trời.
Sông Sắt chảy qua giữa huyện, cùng sông Châu ở phía bắc và hệ thống kênh mương, trạm bơm xây dựng từ nửa sau thế kỷ 20 đã thay đổi đồng ruộng. Nhiều nơi làm được hai vụ lúa, có vùng chuyển sang mô hình lúa – cá, đào ao nuôi cá, trồng cây ăn quả trên bờ. Việc tưới tiêu vẫn là chuyện của cả làng, các tổ dịch vụ nông nghiệp điều nước theo lịch thời vụ.
Đồng trũng cũng nuôi nhiều sản vật nước: cá rô, cá diếc, cua đồng, ốc, lươn. Ở những làng còn ruộng trũng, mùa nước vẫn có người đi đánh bắt bằng lưới, đơm, đó. Các món canh cua, cá kho, ốc luộc là bữa ăn quen của người Bình Lục, giống với vùng đồng trũng Nam Định, Thái Bình bên cạnh.
Yên Đổ và nhà thơ Nguyễn Khuyến
Bình Lục được nhắc nhiều nhất trong sách giáo khoa nhờ Nguyễn Khuyến, nhà thơ thế kỷ 19, đỗ đầu cả ba kỳ thi Hương, Hội, Đình nên được gọi là Tam nguyên Yên Đổ. Yên Đổ là quê nội của ông, thuộc vùng Bình Lục ngày nay. Sau nhiều năm làm quan, ông cáo quan về sống ở quê, viết nhiều bài thơ về cảnh và người làng quê.
Ba bài thơ thu nổi tiếng của ông, thường được gọi là Thu điếu, Thu vịnh, Thu ẩm, được nhiều người đọc như hình ảnh làng quê đồng trũng Bắc Bộ: ao thu lạnh, thuyền câu bé, ngõ trúc quanh co, trời xanh ngắt. Không ai dám khẳng định từng chi tiết là cảnh một cái ao cụ thể, nhưng người Bình Lục quen nhận cảnh ấy là cảnh quê mình, và điều đó không có gì sai khi nhìn ao làng nơi đây.
Ở quê ông có khu lưu niệm Nguyễn Khuyến, nơi học sinh, thầy cô và người yêu thơ tìm về. Khách ghé nên tìm hiểu trước thời gian mở cửa, đi nhẹ nhàng trong khuôn viên và dành thời gian đi bộ quanh làng, nhìn ao, nhìn ngõ, vì đó mới là phần gần nhất với thơ ông.
Ngọc Lũ: tên làng trên chiếc trống đồng
Trống đồng Ngọc Lũ là một trong những trống đồng Đông Sơn đẹp và nổi tiếng nhất, hình ảnh mặt trống với ngôi sao ở giữa, chim bay, người, nhà sàn được dùng rộng rãi làm biểu tượng văn hóa Việt. Tên trống lấy từ làng Ngọc Lũ của Bình Lục, nơi trống được cất giữ ở ngôi chùa làng trong một thời gian sau khi được tìm thấy vào cuối thế kỷ 19.
Theo các tài liệu phổ biến, trống được phát hiện khi người dân đắp đê ở một vùng ven sông Hồng của Lý Nhân, rồi được đưa về làng Ngọc Lũ. Sau đó trống được chuyển về bảo tàng và hiện là hiện vật quý của bảo tàng lịch sử ở Hà Nội. Ở làng, trống không còn, nhưng tên làng thì đã đi cùng chiếc trống vào sách sử.
Người về Ngọc Lũ hôm nay sẽ gặp một làng quê đồng trũng bình thường, không có trống để xem. Giá trị của chuyến đi là đặt tên làng vào đúng chỗ của nó trên mặt đất, hiểu vì sao trong rất nhiều trống đồng, chiếc trống mang tên một làng nhỏ của Hà Nam lại được nhắc nhiều đến vậy.
Đời sống Bình Lục hôm nay
Làm ruộng và làm thuê. Phần lớn hộ gia đình vẫn giữ ruộng, nhưng thu nhập chính nhiều nhà đến từ người đi làm xa hoặc làm ở khu công nghiệp trong và ngoài tỉnh. Người già và phụ nữ trung niên lo đồng áng, người trẻ đi làm ca.
Chăn nuôi. Vùng đồng trũng thuận cho nuôi vịt, nuôi cá. Một số nơi có trang trại chăn nuôi quy mô vừa; người ở gần nên hỏi về mùi và nước thải trước khi mua đất làm nhà.
Đi lại. Bình Lục không có quốc lộ 1 chạy qua, nhưng có đường nối Phủ Lý với Nam Định và cao tốc ở phía tây không xa. Xe buýt, xe khách đi Phủ Lý, Nam Định, Hà Nội đều có, lịch thay đổi theo từng tuyến.
Làng và hội. Mỗi làng có đình, có hội đầu năm hoặc mùa thu. Người Bình Lục đi xa thường về quê dịp hội làng và ngày giỗ họ, đây cũng là dịp làm giấy tờ, thăm ruộng, xem lại nhà cửa.
Một ngày về Bình Lục cho người quê đi xa
Nhiều người quê Bình Lục sống ở Hà Nội, miền Nam hay nước ngoài, mỗi năm về một hai lần. Danh sách dưới đây là gợi ý để một ngày về quê vừa đủ việc giấy tờ, vừa đủ thời gian cho làng xóm, sau khi đơn vị hành chính đã đổi.
- Trước khi về, gọi cho người nhà hỏi tên xã mới của làng mình và chỗ đặt trụ sở ủy ban xã mới, vì có thể không còn ở trụ sở cũ.
- Mang theo giấy tờ gốc có ghi tên xã, huyện cũ: căn cước, sổ đỏ, giấy khai sinh của con nếu cần đăng ký, để cán bộ đối chiếu.
- Làm việc giấy tờ vào buổi sáng ngày làm việc, nhiều việc có thể nộp trước trên cổng dịch vụ công để rút ngắn thời gian chờ.
- Buổi chiều dành cho họ hàng, thăm mộ, thăm ruộng; nếu có ý định chuyển nhượng hay cho thuê ruộng thì hỏi kỹ quy định hiện hành ở xã.
- Nếu muốn ghé khu lưu niệm Nguyễn Khuyến hay làng Ngọc Lũ, tính quãng đường trước vì đường làng hẹp, xe lớn khó vào.
Những ngày giáp Tết và ngày hội làng thường đông người về, ủy ban xã cũng bận hơn; nếu không gấp, nên chọn ngày thường để làm giấy tờ.
Ai ở xa không về được có thể ủy quyền cho người thân làm thay một số thủ tục; trước khi ủy quyền, nên hỏi cán bộ xã loại giấy ủy quyền cần có và nơi chứng thực.
Từ 1/7/2025: Bình Lục cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, huyện Bình Lục không còn là đơn vị hành chính. Đất Bình Lục cũ được chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình mới. Vì Bình Lục vốn là huyện nông thôn, phần lớn đơn vị mới là xã; thị trấn Bình Mỹ cũ và các xã quanh đó được gộp lại theo phương án sắp xếp. Tên xã mới cụ thể nên tra theo danh sách chính thức.
Với người Bình Lục, việc Hà Nam và Nam Định về chung một tỉnh làm cho mối quan hệ với vùng Nam Định cũ ở phía nam gần gũi hơn về mặt hành chính, dù trong đời sống thì hai bên vốn đã qua lại từ lâu. Người có ruộng, có họ hàng ở cả hai phía nay làm giấy tờ trong cùng một tỉnh.
Khi cần tra quê quán, nhớ ghi lại tên làng, tên xã cũ của mình, ví dụ Ngọc Lũ, Trung Lương hay bất kỳ xã nào trước đợt sắp xếp. Sau 7/2025, tên xã cũ là chìa khóa để tìm ra xã mới; tên huyện Bình Lục chỉ còn giúp khoanh vùng, không dùng để ghi địa chỉ hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Bình Lục nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, đất huyện Bình Lục cũ thuộc tỉnh Ninh Bình mới, hợp từ Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Không còn cấp huyện; đất Bình Lục cũ chia thành một số xã của tỉnh này.
Nguyễn Khuyến quê ở đâu?
Nguyễn Khuyến có quê nội ở Yên Đổ, thuộc vùng Bình Lục của Hà Nam cũ, nên được gọi là Tam nguyên Yên Đổ. Ông về sống ở quê sau khi cáo quan và để lại nhiều bài thơ về cảnh làng quê đồng trũng.
Trống đồng Ngọc Lũ được tìm thấy ở đâu?
Theo tài liệu phổ biến, trống được phát hiện cuối thế kỷ 19 khi đắp đê ở một vùng ven sông Hồng thuộc Lý Nhân, sau đó được đưa về làng Ngọc Lũ của Bình Lục cất giữ, nên mang tên Ngọc Lũ. Nay trống ở bảo tàng tại Hà Nội.
Thị trấn Bình Mỹ là gì của Bình Lục?
Bình Mỹ là thị trấn huyện lỵ của Bình Lục trước 7/2025, nơi đặt trụ sở huyện, chợ, trường học. Sau khi bỏ cấp huyện, vùng thị trấn cũ được sắp xếp vào một đơn vị cấp xã mới của tỉnh Ninh Bình.
Vì sao gọi Bình Lục là vùng chiêm trũng?
Vì đất Bình Lục thấp, xưa nhiều cánh đồng ngập nước dài ngày, chỉ cấy được vụ chiêm. Nhờ hệ thống kênh mương và trạm bơm, nhiều nơi nay làm được hai vụ lúa hoặc chuyển sang mô hình lúa – cá.
Từ Bình Lục đi Nam Định có xa không?
Bình Lục giáp vùng Nam Định cũ ở phía nam và có đường nối Phủ Lý với thành phố Nam Định đi qua. Thời gian đi tùy điểm xuất phát và phương tiện; vùng phía nam huyện thường gần Nam Định hơn gần Phủ Lý.