Ngay trước ngày 1/7/2025, tỉnh Gia Lai có mười bảy đơn vị cấp huyện: thành phố Pleiku, hai thị xã An Khê và Ayun Pa, cùng mười bốn huyện Chư Păh, Chư Prông, Chư Pưh, Chư Sê, Đăk Đoa, Đăk Pơ, Đức Cơ, Ia Grai, Ia Pa, Kbang, Kông Chro, Krông Pa, Mang Yang, Phú Thiện. Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Gia Lai hợp nhất với Bình Định thành tỉnh mới vẫn mang tên Gia Lai; cấp huyện không còn.
Chính vì tên tỉnh không đổi mà nhiều người dễ lẫn: "Gia Lai" trên giấy tờ trước 7/2025 chỉ vùng cao nguyên quanh Pleiku, còn "Gia Lai" hôm nay trải từ biên giới Campuchia xuống tận biển Quy Nhơn. Bài này đi qua các lớp tên gọi của vùng đất, những lần tách nhập huyện, danh sách mười bảy đơn vị cũ kèm nét nhận diện, và cách đọc địa chỉ Gia Lai cũ trên hồ sơ.
Từ tỉnh Pleiku, tỉnh Phú Bổn đến Gia Lai – Kon Tum
Vùng đất Gia Lai là địa bàn sinh sống lâu đời của người Jrai và người Bahnar, hai cộng đồng đông nhất ở bắc Tây Nguyên. Tên Gia Lai thường được giải thích là đọc theo tiếng Việt từ tên gọi của người Jrai, cũng là tên mà nhiều văn bản xưa dùng để chỉ cả vùng cao nguyên phía tây Bình Định và Phú Yên.
Thời Pháp thuộc, vùng này từng là đại lý hành chính rồi thành tỉnh Pleiku, tỉnh lỵ đặt ở thị xã Pleiku. Thời Việt Nam Cộng hòa, phần phía đông nam quanh Cheo Reo được tách ra lập tỉnh Phú Bổn, còn phần phía tây và trung tâm vẫn là tỉnh Pleiku. Hai cái tên Pleiku và Phú Bổn vì thế vẫn thấy trên giấy tờ của người lớn tuổi.
Sau năm 1975, Pleiku và Phú Bổn hợp lại thành tỉnh Gia Lai, rồi ngay đầu năm 1976 nhập với Kon Tum thành tỉnh Gia Lai – Kon Tum, tỉnh lỵ đặt ở Pleiku. Suốt mười lăm năm sau đó, người Kon Tum làm việc cấp tỉnh đều phải xuống Pleiku, và các huyện của Gia Lai hôm nay khi ấy là huyện của một tỉnh rất rộng.
Năm 1991, Quốc hội quyết định chia Gia Lai – Kon Tum thành hai tỉnh Gia Lai và Kon Tum. Từ đó Gia Lai có hình dạng gần như trước sáp nhập năm 2025: phía bắc giáp Kon Tum, phía nam giáp Đắk Lắk, phía đông giáp Quảng Ngãi, Bình Định và Phú Yên, phía tây là đường biên giới với Campuchia.
Ba mươi năm tách huyện: vì sao danh sách dài dần
Khi tái lập năm 1991, Gia Lai có ít đơn vị cấp huyện hơn nhiều so với năm 2025. Dân số tăng nhanh nhờ người từ miền xuôi lên lập nghiệp, cà phê, cao su, hồ tiêu mở rộng, nên nhiều huyện rộng được chia nhỏ để chính quyền gần dân hơn.
Thị xã Pleiku được nâng lên thành phố Pleiku năm 1999. Năm 2000, huyện Mang Yang cũ được chia thành hai huyện Đăk Đoa và Mang Yang. Năm 2003, huyện An Khê cũ chia thành thị xã An Khê và huyện Đăk Pơ; cũng năm đó huyện Ia Pa được lập từ một phần đất của huyện Ayun Pa.
Năm 2007, phần còn lại của huyện Ayun Pa được chia thành thị xã Ayun Pa và huyện Phú Thiện. Năm 2009, huyện Chư Sê được chia, phần phía nam lập thành huyện Chư Pưh. Đây là lần chia huyện cuối cùng; từ đó tới tháng 7/2025 Gia Lai giữ nguyên mười bảy đơn vị cấp huyện.
Hệ quả cho người đọc giấy tờ: một người sinh ở vùng Đăk Pơ trước năm 2003 có thể có nơi sinh ghi huyện An Khê; một người ở Phú Thiện sinh trước 2007 có thể ghi huyện Ayun Pa; người Chư Pưh sinh trước 2009 thường ghi huyện Chư Sê. Đó là địa giới thay đổi, không phải giấy tờ ghi sai.
Mười bảy đơn vị cấp huyện của Gia Lai trước 1/7/2025
Bảng dưới liệt kê đủ mười bảy đơn vị theo đúng tên ngay trước ngày sáp nhập, kèm tên cũ hơn hoặc nguồn tách lập nếu có và nét nhận diện chính. Tất cả nay thuộc tỉnh Gia Lai mới; tên xã, phường mới nên tra trong nghị quyết sắp xếp của tỉnh.
| Đơn vị cũ | Ghi chú tên gọi, tách lập | Nét nhận diện |
|---|---|---|
| Thành phố Pleiku | Thị xã Pleiku lên thành phố năm 1999 | Tỉnh lỵ cũ, Biển Hồ, núi Hàm Rồng |
| Thị xã An Khê | Lập năm 2003 từ huyện An Khê cũ | Tây Sơn thượng đạo, đèo An Khê |
| Thị xã Ayun Pa | Lập năm 2007 từ huyện Ayun Pa cũ | Cheo Reo, hợp lưu sông Ayun – sông Ba |
| Huyện Chư Păh | Huyện lâu đời phía bắc Pleiku | Thủy điện Ia Ly, chè Biển Hồ, Chư Đăng Ya |
| Huyện Chư Prông | Huyện biên giới phía tây nam | Plei Me, Ia Drăng, hồ Ia Mơr |
| Huyện Chư Pưh | Lập năm 2009 từ huyện Chư Sê | Thị trấn Nhơn Hòa, quốc lộ 14 |
| Huyện Chư Sê | Bị tách phần phía nam năm 2009 | Hồ tiêu, ngã ba quốc lộ 14 – 25 |
| Huyện Đăk Đoa | Lập năm 2000 từ huyện Mang Yang cũ | Cà phê, làng Bahnar ven Pleiku |
| Huyện Đăk Pơ | Lập năm 2003 từ huyện An Khê cũ | Di tích chiến thắng Đak Pơ 1954 |
| Huyện Đức Cơ | Huyện biên giới phía tây | Cửa khẩu Lệ Thanh, cao su |
| Huyện Ia Grai | Huyện biên giới phía tây bắc | Thị trấn Ia Kha, sông Sê San |
| Huyện Ia Pa | Lập năm 2003 từ huyện Ayun Pa cũ | Đồng bằng ven sông Ba, mía, lúa |
| Huyện Kbang | Huyện cực bắc phía đông | Kon Ka Kinh, làng Stơr |
| Huyện Kông Chro | Huyện miền núi phía đông | Rừng núi, làng Bahnar ven sông Ba |
| Huyện Krông Pa | Huyện cực đông nam | Thị trấn Phú Túc, quốc lộ 25 đi Phú Yên |
| Huyện Mang Yang | Tên huyện cũ giữ lại sau khi tách năm 2000 | Đèo Mang Yang, thị trấn Kon Dơng |
| Huyện Phú Thiện | Lập năm 2007 từ huyện Ayun Pa cũ | Hồ Ayun Hạ, cánh đồng lúa lớn |
Năm tách lập ghi trong bảng là các mốc phổ biến trong tài liệu địa phương; nếu cần dẫn trong hồ sơ, nên đối chiếu thêm văn bản gốc của Chính phủ.
Cao nguyên đất đỏ, ba con sông và hai sườn núi
Phần lớn Gia Lai cũ là cao nguyên đất đỏ bazan, rộng nhất quanh Pleiku, Chư Păh, Ia Grai, Đức Cơ, Chư Prông, Chư Sê. Đất này hình thành từ núi lửa đã tắt từ rất lâu; nhiều hình nón núi lửa cũ như Hàm Rồng, Chư Đăng Ya vẫn nhận ra được giữa đồng cà phê.
Phía đông là dãy Trường Sơn với vùng núi Kbang, Kông Chro, Mang Yang, nơi rừng còn dày và địa hình dốc xuống thung lũng sông Ba. Phía đông nam là vùng trũng Cheo Reo – Phú Bổn, nơi thấp nhất, nóng nhất tỉnh, có những cánh đồng lúa lớn của Ayun Pa, Phú Thiện, Ia Pa.
Ba hệ sông chính chia nước của tỉnh: sông Sê San ở phía tây bắc chảy sang Campuchia, sông Ba bắt nguồn từ vùng núi Kbang chảy về phía nam rồi xuống Phú Yên, và sông Ayun nhập vào sông Ba ở vùng Ayun Pa. Các bậc thủy điện Ia Ly, Sê San, An Khê – Ka Nak đều gắn với những con sông này.
Khí hậu chia hai mùa rõ: mùa mưa khoảng từ tháng 5 đến tháng 10, mùa khô từ tháng 11 tới tháng 4 năm sau. Pleiku cao nên mát quanh năm, còn vùng Cheo Reo thấp, khô và nóng hơn hẳn; đi từ Pleiku xuống Ayun Pa trong một buổi là cảm nhận được hai kiểu thời tiết.
Người Jrai, người Bahnar và lớp người lên lập nghiệp
Người Jrai sống chủ yếu ở phía tây và phía nam tỉnh: Ia Grai, Đức Cơ, Chư Prông, Chư Sê, Chư Pưh, Ayun Pa, Phú Thiện, Ia Pa, Krông Pa. Người Bahnar đông ở phía đông và đông bắc: Kbang, Kông Chro, Mang Yang, Đăk Đoa, Đăk Pơ, An Khê. Ranh giới này chỉ là tương đối, nhiều huyện có làng của cả hai.
Làng Jrai, Bahnar có nhà rông hoặc nhà chung, nhà dài, bến nước, nghĩa địa với nhà mồ. Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, trong đó có cồng chiêng của người Jrai và Bahnar Gia Lai, được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Từ sau năm 1975, rất nhiều người Kinh từ Bình Định, Quảng Ngãi, Quảng Nam, miền Bắc và miền Trung lên Gia Lai làm kinh tế mới, vào nông trường cao su, cà phê. Cùng với đó là người Tày, Nùng, Mường, Thái từ miền núi phía bắc di cư vào trong các thập niên sau. Vì vậy nhiều xã Gia Lai cũ có tới hàng chục dân tộc cùng sống.
Sự pha trộn này để lại dấu trên tiếng nói và món ăn: giọng Bình Định, Quảng Ngãi nghe thấy nhiều ở Pleiku và An Khê; phở khô, bún cá, cơm lam, gà nướng, muối kiến vàng nằm cạnh nhau ở chợ. Người Gia Lai đi xa nhắc quê thường nhắc cả hai thứ đó: buôn làng và phố núi.
Cà phê, cao su, hồ tiêu và đường biên giới
Kinh tế Gia Lai cũ dựa lớn vào cây công nghiệp dài ngày. Cà phê trồng nhiều ở Pleiku, Đăk Đoa, Chư Păh, Ia Grai, Chư Prông, Chư Sê; cao su ở các huyện phía tây và nam; hồ tiêu tập trung ở Chư Sê, Chư Pưh, Chư Prông. Giá nông sản lên xuống từng năm ảnh hưởng thẳng tới đời sống của hàng chục nghìn hộ.
Vùng trũng phía đông nam trồng lúa nước, mía và thuốc lá; mía cung cấp cho các nhà máy đường ở An Khê và Ayun Pa. Vùng núi phía đông còn rừng tự nhiên, rừng trồng và các khu bảo tồn như Kon Ka Kinh, Kon Chư Răng.
Gia Lai có đường biên giới với Campuchia ở các huyện Ia Grai, Đức Cơ, Chư Prông. Cửa khẩu quốc tế Lệ Thanh ở Đức Cơ, cuối quốc lộ 19, là cửa ngõ đi tỉnh Ratanakiri. Vùng biên có nhiều nông trường cao su của các doanh nghiệp, trong đó có doanh nghiệp quân đội.
Thủy điện là một nguồn lực khác: Ia Ly trên sông Sê San là công trình lớn của Tây Nguyên, nằm giữa Gia Lai và Kon Tum. Trên sông Ba có thủy điện An Khê – Ka Nak; nhiều nhà máy nhỏ hơn rải ở các suối vùng núi.
Gia Lai mới từ 1/7/2025 và cách đọc địa chỉ cũ
Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025 hợp nhất tỉnh Gia Lai và tỉnh Bình Định thành tỉnh Gia Lai, có hiệu lực từ 1/7/2025. Trung tâm hành chính của tỉnh mới đặt ở phía Bình Định cũ, tại Quy Nhơn, chứ không phải Pleiku. Đồng thời cả nước bỏ cấp huyện, chỉ còn tỉnh và xã, phường, đặc khu.
Như vậy mười bảy đơn vị cấp huyện của Gia Lai cũ không còn là cấp hành chính. Các phường của Pleiku, An Khê, Ayun Pa và các xã, thị trấn của mười bốn huyện được sắp xếp lại thành phường, xã mới trực thuộc tỉnh Gia Lai mới; tên mới có nơi giữ tên cũ, có nơi lấy tên khác.
Khi đọc giấy tờ, cần phân biệt ba tầng: "tỉnh Gia Lai – Kon Tum" trước 1991, "tỉnh Gia Lai" từ 1991 tới hết tháng 6/2025, và "tỉnh Gia Lai" mới từ 1/7/2025 gồm cả Bình Định cũ. Một địa chỉ ghi Pleiku, Gia Lai trên giấy năm 2010 vẫn đúng với nơi ấy hôm nay, chỉ thiếu tên phường mới.
Với hồ sơ cần ghi rõ, có thể viết: "xã cũ, huyện cũ, tỉnh Gia Lai (trước 1/7/2025), nay là xã mới, tỉnh Gia Lai". Tên xã mới nên tra trong danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh hoặc hỏi ủy ban xã, phường nơi cư trú, không nên đoán theo tên thị trấn cũ.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Gia Lai cũ có bao nhiêu huyện?
Ngay trước 1/7/2025, Gia Lai có mười bảy đơn vị cấp huyện: thành phố Pleiku, thị xã An Khê, thị xã Ayun Pa và mười bốn huyện Chư Păh, Chư Prông, Chư Pưh, Chư Sê, Đăk Đoa, Đăk Pơ, Đức Cơ, Ia Grai, Ia Pa, Kbang, Kông Chro, Krông Pa, Mang Yang, Phú Thiện.
Gia Lai sáp nhập với tỉnh nào?
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, từ 1/7/2025 tỉnh Gia Lai hợp nhất với tỉnh Bình Định, tỉnh mới giữ tên Gia Lai. Trung tâm hành chính đặt ở Quy Nhơn, phía Bình Định cũ. Kon Tum, tỉnh từng chung với Gia Lai trước 1991, nay nhập vào Quảng Ngãi.
Gia Lai – Kon Tum tồn tại từ năm nào đến năm nào?
Tỉnh Gia Lai – Kon Tum được lập đầu năm 1976 từ tỉnh Gia Lai và tỉnh Kon Tum, tỉnh lỵ ở Pleiku. Năm 1991, Quốc hội chia lại thành hai tỉnh Gia Lai và Kon Tum. Giấy tờ của người sinh trong giai đoạn này thường ghi Gia Lai – Kon Tum.
Tỉnh Phú Bổn ngày trước là vùng nào?
Phú Bổn là tỉnh thời Việt Nam Cộng hòa, tỉnh lỵ ở vùng Cheo Reo, bao gồm khu vực mà sau này là Ayun Pa, Phú Thiện, Ia Pa, Krông Pa và lân cận. Sau năm 1975 Phú Bổn nhập vào Gia Lai, tên tỉnh cũ chỉ còn trên giấy tờ và trong trí nhớ người lớn tuổi.
Địa chỉ ghi Pleiku, Gia Lai trước 2025 có phải đổi không?
Giấy tờ cũ vẫn có giá trị theo thông tin tại thời điểm cấp; khi làm thủ tục mới thì ghi theo địa giới mới, gồm tên phường hoặc xã mới và tỉnh Gia Lai. Có thể ghi kèm tên cũ trong ngoặc để cán bộ và người giao hàng dễ đối chiếu.
Huyện nào của Gia Lai cũ giáp Campuchia?
Ba huyện có đường biên giới với Campuchia là Ia Grai, Đức Cơ và Chư Prông. Cửa khẩu quốc tế Lệ Thanh nằm ở huyện Đức Cơ cũ, cuối quốc lộ 19, thông sang tỉnh Ratanakiri. Việc đi lại vùng biên phải theo quy định của bộ đội biên phòng.