Huyện Đức Cơ nằm ở phía tây tỉnh Gia Lai cũ, giáp nước Campuchia, ở cuối quốc lộ 19 tính từ Quy Nhơn. Huyện lỵ là thị trấn Chư Ty. Ở đây có cửa khẩu quốc tế Lệ Thanh thông sang tỉnh Ratanakiri. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Đức Cơ cũ thuộc các xã mới của tỉnh Gia Lai mới.
Quốc lộ 19 bắt đầu từ biển Quy Nhơn, vượt hai con đèo lên cao nguyên, qua Pleiku rồi chạy thẳng về phía tây tới Đức Cơ. Từ 1/7/2025, cả hai đầu con đường cùng nằm trong một tỉnh Gia Lai mới: một đầu là cảng biển, một đầu là cửa khẩu đất liền. Bài này nói về tên gọi, vị trí, cửa khẩu Lệ Thanh, nông trường cao su, làng Jrai và cách ghi địa chỉ sau sáp nhập.
Tên Đức Cơ và thị trấn Chư Ty
Khác với nhiều huyện Gia Lai cũ mang tên tiếng Jrai, Đức Cơ là tên Hán Việt. Tên này đã xuất hiện trong tài liệu thời chiến tranh, gắn với một căn cứ quân sự ở vùng biên phía tây Pleiku, rồi được dùng làm tên huyện sau 1975.
Huyện lỵ của Đức Cơ là thị trấn Chư Ty, mang tên theo tiếng Jrai. Đây là nơi đặt các cơ quan huyện, chợ, trường học, trung tâm y tế. Người ngoài hay nhầm, gọi thị trấn là "thị trấn Đức Cơ", nhưng tên chính thức là Chư Ty.
Đức Cơ có từ thời tỉnh Gia Lai – Kon Tum, ranh giới có điều chỉnh qua các thời kỳ ở phần giáp Ia Grai, Chư Prông. Tên huyện giữ nguyên tới năm 2025.
Khi đọc giấy tờ, cần phân biệt: "huyện Đức Cơ" là cả huyện, "thị trấn Chư Ty" là huyện lỵ. Địa chỉ ở trung tâm thường ghi tổ dân phố, thị trấn Chư Ty, huyện Đức Cơ.
Vị trí cuối quốc lộ 19 và đường biên giới
Đức Cơ giáp huyện Ia Grai ở phía bắc, huyện Chư Prông ở phía nam và đông nam, và nước Campuchia ở phía tây. Quốc lộ 19 chạy từ Pleiku về phía tây, qua thị trấn Chư Ty rồi tới cửa khẩu Lệ Thanh.
Địa hình là cao nguyên đất đỏ thoải dần về phía tây, nhiều đồi lượn sóng. Đây là vùng đất bazan màu mỡ, phù hợp cao su, cà phê, tiêu. Phía biên giới có những suối nhỏ chảy sang Campuchia.
Đường biên giới qua Đức Cơ được cắm mốc theo các hiệp định giữa hai nước. Khu vực sát biên có các đồn biên phòng và quy định riêng về đi lại, cư trú, chụp ảnh.
Khí hậu Đức Cơ giống Pleiku nhưng ấm hơn một chút vì thấp hơn. Mùa khô gió mạnh, đất khô, bụi đỏ; mùa mưa dài, đường đất trong vườn cao su lầy.
Cửa khẩu Lệ Thanh: đường sang Ratanakiri
Cửa khẩu quốc tế Lệ Thanh nằm ở cuối quốc lộ 19, đối diện cửa khẩu của Campuchia bên phía tỉnh Ratanakiri. Đây là cửa khẩu đường bộ chính của Gia Lai cũ với nước láng giềng.
Qua Lệ Thanh, hàng nông sản, vật tư, hàng tiêu dùng được trao đổi giữa hai bên; người dân hai bên biên giới đi lại thăm thân, buôn bán theo quy định. Khu kinh tế cửa khẩu được quy hoạch quanh đây với mong muốn phát triển thương mại.
Người đi qua cửa khẩu cần hộ chiếu hoặc giấy tờ hợp lệ theo quy định của hai nước. Thủ tục, giờ mở cửa có thể thay đổi, nên kiểm tra thông tin chính thức trước khi đi, không dựa vào lời truyền miệng.
Với người không đi qua biên giới, khu vực cửa khẩu vẫn có thể ghé xem trong phạm vi cho phép. Chụp ảnh ở khu vực này cần chú ý biển báo, không chụp các công trình quân sự, biên phòng.
Nông trường cao su và đời sống công nhân
Đức Cơ có nhiều nông trường cao su lớn, phần lớn do các công ty của nhà nước và doanh nghiệp quân đội quản lý. Những hàng cao su thẳng tắp, trải dài hàng chục cây số là cảnh quen thuộc hai bên quốc lộ.
Công nhân cao su gồm người Kinh từ nhiều tỉnh lên và người Jrai địa phương. Họ cạo mủ từ lúc trời còn tối, khi mủ chảy nhiều nhất, rồi gom mủ về điểm thu vào buổi sáng. Khu dân cư nông trường có trường học, trạm y tế, chợ nhỏ riêng.
Mô hình doanh nghiệp quân đội làm kinh tế gắn với giữ biên ở Đức Cơ và các huyện biên giới khác được nói tới nhiều. Các đơn vị vừa trồng cao su, vừa xây khu dân cư, đường, trường, giúp dân cư vùng biên ổn định hơn.
Giá mủ cao su lên xuống ảnh hưởng trực tiếp tới thu nhập công nhân và người dân trồng cao su tiểu điền. Những năm giá thấp, một số hộ chuyển sang cây khác; những năm giá cao, nông trường tuyển thêm người.
Làng Jrai vùng biên, cà phê và tiêu
Làng Jrai ở Đức Cơ có quan hệ họ hàng, thông gia với các làng cùng tộc người ở phía bên kia biên giới từ trước khi có đường biên hiện đại. Những mối quan hệ ấy vẫn còn trong ký ức và trong các dịp lễ, dù việc qua lại nay phải theo quy định của hai nước.
Người Jrai là cư dân lâu đời của Đức Cơ, sống trong các làng gần biên giới và quanh thị trấn. Làng Jrai còn giữ nhà sàn, nhà rông, bến nước, nhà mồ, và các lễ của chu kỳ nông nghiệp.
Ngoài cao su, người dân trồng cà phê, hồ tiêu, sắn, lúa rẫy. Một số làng nhận khoán chăm sóc cao su cho nông trường, có thu nhập ổn định hơn trước.
Chợ Chư Ty là chợ trung tâm của huyện, đông vào buổi sáng. Hàng hóa từ phía Campuchia, như một số loại nông sản, đồ gia dụng, cũng có mặt ở chợ theo đường cửa khẩu.
Trường nội trú, bán trú cho học sinh dân tộc thiểu số giúp trẻ em các làng xa đến lớp. Các đồn biên phòng tham gia nhiều việc cùng dân làng: dạy chữ, khám bệnh, làm đường, giúp nhà nghèo.
Đi lại và những điều nên biết ở vùng biên
Thị trấn Chư Ty có nhà nghỉ, quán ăn phục vụ người đi đường và người làm ăn qua cửa khẩu. Muốn ở lại vùng biên qua đêm, nên chọn chỗ ở trong thị trấn và khai báo lưu trú theo quy định.
Từ Pleiku đi thị trấn Chư Ty theo quốc lộ 19 về phía tây là đường thẳng, không có đèo lớn. Từ thị trấn đi tiếp về phía tây là tới cửa khẩu Lệ Thanh.
Xe khách tuyến Pleiku – Đức Cơ chạy thường xuyên; có các xe đi sang Campuchia qua cửa khẩu theo tuyến quốc tế. Giờ xe, giá vé thay đổi, nên hỏi trước nhà xe.
Vùng biên có quy định riêng: người không có việc không nên đi vào khu vực sát biên; nếu cần đến, liên hệ đồn biên phòng hoặc chính quyền xã trước. Luôn mang giấy tờ tùy thân.
Đường trong vườn cao su lúc sáng sớm và chiều tối có thể có công nhân đi lại, xe chở mủ. Lái xe chậm, bật đèn khi trời mù, chú ý người đi bộ.
Đức Cơ cũ nay thuộc đâu và ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Gia Lai hợp nhất với Bình Định thành tỉnh Gia Lai mới, cấp huyện bị bỏ. Thị trấn Chư Ty và các xã của Đức Cơ cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh.
Địa chỉ cũ thường ghi làng hoặc thôn, xã hoặc thị trấn, huyện Đức Cơ, tỉnh Gia Lai. Nay ghi làng, thôn, xã mới, tỉnh Gia Lai. Tên xã mới cần tra danh sách chính thức; các xã biên giới có thể có tên giữ lại từ một xã cũ.
Người làm ở nông trường có lúc ghi địa chỉ theo tên nông trường, đội; khi làm giấy tờ mới cần đối chiếu sang tên xã. Người sinh trước 1991 có giấy ghi tỉnh Gia Lai – Kon Tum.
Cửa khẩu Lệ Thanh giữ nguyên tên; từ nay đây là cửa khẩu đường bộ của tỉnh Gia Lai mới, nối với cảng Quy Nhơn trong cùng một tỉnh qua quốc lộ 19.
Quốc lộ 19 nối biển với biên giới trong cùng một tỉnh
Trước tháng 7/2025, hàng hóa từ cửa khẩu Lệ Thanh muốn ra cảng Quy Nhơn phải đi qua hai tỉnh, Gia Lai và Bình Định. Từ khi hợp nhất, toàn tuyến quốc lộ 19 từ biên giới tới biển nằm trong một tỉnh Gia Lai mới.
Với địa phương, đây là cơ hội để tính chuyện hành lang kinh tế đông tây: hàng nông sản của cao nguyên và của các tỉnh phía đông bắc Campuchia đi thẳng ra biển, hàng nhập khẩu đi ngược lên. Tuy nhiên lượng hàng qua cửa khẩu còn phụ thuộc nhiều vào chính sách của hai nước và hạ tầng phía bên kia biên giới.
Với người dân Đức Cơ, thay đổi trước mắt dễ thấy là chuyện giấy tờ cấp tỉnh: trước lên Pleiku, nay có những việc phải liên hệ cơ quan đặt ở Quy Nhơn, xa hơn nhiều. Nhiều việc thường ngày vẫn làm ở xã mới, nên người dân ít bị ảnh hưởng nếu biết hỏi đúng nơi.
Đường cao tốc Quy Nhơn – Pleiku khi xong sẽ rút ngắn đoạn đường từ cao nguyên xuống biển; đoạn từ Pleiku ra Đức Cơ vẫn đi theo quốc lộ 19 hiện có. Quy hoạch các đoạn nối tiếp ra cửa khẩu là chuyện địa phương còn bàn trong những năm tới.
Người làm nghề vận tải ở Đức Cơ vì thế theo dõi sát mọi thay đổi trên tuyến đường này: một đoạn đường mới, một trạm thu phí, một quy định mới ở cửa khẩu đều ảnh hưởng tới chi phí và thời gian chở hàng.
Ký ức chiến tranh và vùng đất mới khai hoang
Vùng Đức Cơ từng là chiến trường trong chiến tranh, nằm trên tuyến đường từ Campuchia vào Pleiku. Những trận đánh ở vùng biên phía tây Pleiku được ghi trong sử của cả hai phía; ở địa phương có một số điểm ghi dấu.
Sau 1975, vùng đất này gần như được khai hoang lại từ đầu. Bom mìn còn sót phải rà phá trước khi trồng cao su, cà phê. Những người đi khai hoang đầu tiên, nhiều người là bộ đội chuyển ngành, kể lại thời ở lán tạm, uống nước suối, đi bộ hàng giờ ra đường lớn.
Ngày nay, nông trường, khu dân cư, trường học đã dày lên, nhưng thỉnh thoảng người dân vẫn phát hiện vật liệu nổ khi làm đất. Gặp vật lạ thì không tự xử lý, báo ngay chính quyền xã hoặc đồn biên phòng.
Những câu chuyện khai hoang ấy là một phần quan trọng của lịch sử địa phương, ít khi được ghi chép đầy đủ. Người con Đức Cơ đi xa nếu còn ông bà, cha mẹ thời đó, nên ghi lại những câu chuyện này.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Đức Cơ cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Đức Cơ cũ thuộc tỉnh Gia Lai mới, hợp nhất từ Gia Lai và Bình Định theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là cấp hành chính; thị trấn Chư Ty và các xã cũ được sắp xếp thành xã mới.
Huyện lỵ Đức Cơ tên là gì?
Huyện lỵ Đức Cơ là thị trấn Chư Ty, nằm trên quốc lộ 19 phía tây Pleiku. Nhiều người gọi nhầm là thị trấn Đức Cơ, nhưng tên chính thức trước 2025 là Chư Ty, mang gốc tiếng Jrai.
Cửa khẩu Lệ Thanh thông sang đâu?
Cửa khẩu quốc tế Lệ Thanh ở cuối quốc lộ 19, huyện Đức Cơ cũ, thông sang tỉnh Ratanakiri của Campuchia. Người qua cửa khẩu cần giấy tờ hợp lệ theo quy định hai nước; nên kiểm tra thông tin chính thức trước khi đi.
Quốc lộ 19 bắt đầu và kết thúc ở đâu?
Quốc lộ 19 bắt đầu từ vùng Quy Nhơn ven biển, qua An Khê, Pleiku rồi kết thúc ở cửa khẩu Lệ Thanh, huyện Đức Cơ cũ. Từ 1/7/2025, cả hai đầu con đường cùng nằm trong tỉnh Gia Lai mới.
Đức Cơ trồng cây gì nhiều nhất?
Cao su là cây nổi bật nhất, với nhiều nông trường lớn của các công ty và doanh nghiệp quân đội. Ngoài ra có cà phê, hồ tiêu, sắn, lúa rẫy. Giá mủ cao su ảnh hưởng mạnh tới đời sống công nhân và người trồng.
Đi vào khu vực biên giới ở Đức Cơ cần gì?
Cần mang giấy tờ tùy thân và tuân theo quy định khu vực biên giới. Người không có việc không nên vào sát biên; nếu cần đến, liên hệ đồn biên phòng hoặc chính quyền xã trước. Không chụp ảnh công trình quân sự, biên phòng.