Huyện Ia Grai nằm ở phía tây bắc tỉnh Gia Lai cũ, giữa thành phố Pleiku và biên giới Campuchia, phía bắc giáp sông Sê San và tỉnh Kon Tum cũ. Huyện lỵ là thị trấn Ia Kha. Trên sông Sê San ở vùng này có nhiều bậc thủy điện. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Ia Grai cũ thuộc các xã mới của tỉnh Gia Lai mới.
Ia Grai là huyện có tên đặc trưng Jrai nhất: chữ "ia" chỉ nước, sông suối, xuất hiện trong tên huyện và trong tên phần lớn các xã. Đây cũng là vùng có nhiều hồ thủy điện, nhiều vườn cà phê, cao su và một đoạn biên giới dài. Bài này đi qua tên gọi, vị trí, sông Sê San, nông nghiệp, làng Jrai và cách ghi địa chỉ sau sáp nhập.
Chữ "ia" và tên Ia Grai
Trong tiếng Jrai, "ia" có nghĩa là nước, và thường đứng đầu tên sông, suối. Vì nhiều làng, xã đặt tên theo dòng suối gần đó, nên bản đồ hành chính Ia Grai trước 2025 dày đặc những tên Ia: Ia Kha, Ia Sao, Ia Hrung, Ia Dêr, Ia O, Ia Chía, Ia Grăng và nhiều tên khác.
Tên huyện Ia Grai cũng theo cách ấy, lấy từ tên một dòng suối trong vùng. Cách giải nghĩa phần "grai" có nhiều thuyết, nên ở đây chỉ dừng ở điều chắc chắn: đây là tên một dòng nước của người Jrai.
Với người mới đến, những tên Ia nghe giống nhau dễ nhầm. Khi tìm đường hay ghi địa chỉ, nên ghi đủ tên xã và tên thôn, làng; hỏi lại cho chắc khi gặp hai tên gần giống.
Huyện lỵ là thị trấn Ia Kha, nằm trên đường từ Pleiku đi về phía tây bắc. Thị trấn có chợ, trường học, trung tâm y tế và các cơ quan huyện cũ.
Giữa Pleiku, sông Sê San và biên giới
Nhờ nằm sát Pleiku, các xã phía đông Ia Grai có đời sống gần thành phố: người dân đi làm, đi chợ ở Pleiku hằng ngày. Càng đi về phía tây và bắc, khoảng cách tới đô thị càng xa, đường càng vắng, làng Jrai càng giữ nhiều nét cũ.
Ia Grai giáp thành phố Pleiku ở phía đông nam, huyện Chư Păh ở phía đông, huyện Đức Cơ ở phía nam, nước Campuchia ở phía tây, và tỉnh Kon Tum cũ ở phía bắc qua sông Sê San.
Phần phía đông và trung tâm huyện là cao nguyên đất đỏ, độ cao giảm dần về phía tây và bắc. Gần sông Sê San, địa hình đồi dốc xuống thung lũng sông, nhiều nơi là mặt hồ thủy điện.
Khí hậu gần giống Pleiku, mát hơn vùng trũng phía đông nam tỉnh. Mùa khô có gió mạnh, mùa mưa dài; mặt hồ lớn khiến một số vùng ven sông có sương mù sáng sớm.
Vùng biên giới phía tây có các đồn biên phòng, đường tuần tra biên giới. Như ở mọi huyện biên giới, việc đi lại khu vực sát biên có quy định riêng.
Sông Sê San và những hồ thủy điện
Sông Sê San chảy từ vùng núi Kon Tum, làm thành một đoạn ranh giới giữa Gia Lai và Kon Tum, rồi chảy sang Campuchia nhập vào hệ sông Mê Kông. Đoạn qua phía bắc Ia Grai và Chư Păh, sông được làm nhiều bậc thủy điện liên tiếp.
Sau thủy điện Ia Ly ở thượng nguồn, các bậc thủy điện khác trên sông Sê San được xây ở phía hạ lưu, một số nằm trên địa bàn hoặc sát địa bàn Ia Grai. Mỗi công trình tạo một hồ chứa, làm thay đổi cảnh quan và đời sống ven sông.
Những làng Jrai ven sông trước đây sống nhờ ruộng bãi, đánh cá trên sông. Khi có hồ thủy điện, một số làng phải di dời, một số chuyển sang đánh bắt cá trên hồ, nuôi cá lồng, trồng cây trên đất mới.
Hồ thủy điện có cảnh đẹp vào mùa khô, nước xanh giữa đồi. Nhưng đây là khu vực công trình, mực nước thay đổi khi nhà máy vận hành; không bơi lội, không đi thuyền khi chưa rõ quy định.
Thay đổi dòng chảy trên sông Sê San cũng ảnh hưởng tới các cộng đồng phía Campuchia ở hạ lưu. Chuyện này được bàn trong nhiều nghiên cứu và hội thảo về quản lý nước sông Mê Kông.
Cà phê, cao su và lúa nước
Ia Grai là một trong những huyện trồng cà phê lớn của Gia Lai cũ. Vườn cà phê phủ phần lớn vùng đất đỏ phía đông và trung tâm; mùa thu hoạch cuối năm, các sân phơi đầy hạt cà phê.
Cao su có nhiều ở phía tây và vùng giáp biên, phần lớn do các công ty, nông trường quản lý, trong đó có doanh nghiệp quân đội. Công nhân cao su là người Kinh từ nhiều tỉnh và người Jrai địa phương.
Ở một số thung lũng có nguồn nước, người dân trồng lúa nước. Hồ tiêu, cây ăn quả, sắn, ngô cũng có mặt. Những năm gần đây nhiều hộ trồng thêm sầu riêng, bơ xen trong vườn cà phê.
Giá cà phê, cao su lên xuống tác động mạnh tới thu nhập. Người làm vườn ở Ia Grai cũng như các huyện lân cận ngày càng chú ý đa dạng cây trồng, tiết kiệm nước tưới mùa khô.
Làng Jrai và lớp người lên lập nghiệp
Ở nhiều xã, người Jrai và người Kinh học chung trường, mua bán chung chợ, đổi công cho nhau trong mùa thu hoạch. Trẻ em Jrai lớn lên nói được cả tiếng mẹ đẻ lẫn tiếng Việt, một số người Kinh sống lâu năm cũng nói được tiếng Jrai.
Người Jrai là cư dân đông nhất ở nhiều xã Ia Grai, sống trong các làng có nhà sàn, nhà rông, bến nước, nhà mồ. Cồng chiêng, lễ mừng lúa mới, lễ bỏ mả vẫn được giữ ở nhiều làng.
Người Kinh lên lập nghiệp sau 1975, ở thị trấn, dọc đường lớn và trong các khu nông trường. Một số thôn mang tên theo quê gốc hoặc theo số đội sản xuất cũ.
Chợ Ia Kha là chợ lớn nhất huyện, đông nhất vào buổi sáng. Hàng hóa ở chợ gồm nông sản địa phương, cá từ hồ thủy điện, đồ dùng sinh hoạt và vật tư nông nghiệp.
Khi đến làng, nên hỏi trước già làng hoặc trưởng thôn, không vào nhà mồ hay nhà rông khi chưa được mời, không chụp ảnh lễ cúng nếu chưa được phép.
Đi lại từ Pleiku sang Ia Grai
Vì gần Pleiku, nhiều người chọn đi Ia Grai trong ngày: buổi sáng lên vùng hồ Sê San, buổi chiều về lại thành phố. Mùa khô là lúc đường dễ đi và mặt hồ đẹp nhất; mùa mưa nên tránh các đoạn đường đất ven hồ, dễ trượt và lầy.
Từ Pleiku đi thị trấn Ia Kha theo đường về phía tây bắc, không xa, đường khá tốt. Từ thị trấn có đường tỏa đi các xã, lên vùng sông Sê San và ra vùng biên giới.
Xe khách, xe buýt nội tỉnh có tuyến đi Ia Grai; người dân chủ yếu đi xe máy. Đường vào các làng xa, vùng ven hồ có đoạn đất, mùa mưa lầy.
Đi vào vùng ven sông Sê San nên hỏi đường người địa phương, vì đường mới làm sau khi có hồ thủy điện có khi khác bản đồ cũ. Không đi một mình vào vùng xa lúc chiều tối.
Khu vực biên giới phía tây có quy định riêng; người không có việc không vào sát biên, luôn mang giấy tờ tùy thân.
Ia Grai cũ nay thuộc đâu và ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Gia Lai hợp nhất với Bình Định thành tỉnh Gia Lai mới, cấp huyện bị bỏ. Thị trấn Ia Kha và các xã của Ia Grai cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh.
Địa chỉ cũ thường ghi làng hoặc thôn, xã hoặc thị trấn, huyện Ia Grai, tỉnh Gia Lai. Nay ghi làng, thôn, xã mới, tỉnh Gia Lai. Vì nhiều xã cũ cùng bắt đầu bằng chữ Ia, nên ghi đúng chính tả và tra kỹ tên xã mới trên danh sách chính thức.
Người sinh trước 1991 có giấy ghi tỉnh Gia Lai – Kon Tum. Những người ở các làng ven sông đã di dời do thủy điện có thể có giấy tờ ghi tên làng, xã cũ không còn; cần giấy xác nhận của địa phương khi đối chiếu.
Phía bên kia sông Sê San là Kon Tum cũ, từ 1/7/2025 thuộc tỉnh Quảng Ngãi mới. Như vậy sông Sê San đoạn này nay là ranh giới giữa tỉnh Gia Lai mới và tỉnh Quảng Ngãi mới.
Ia Grai trong mắt người đi làm thủy điện
Từ thập niên 1990 tới những năm 2010, vùng ven sông Sê San ở Ia Grai và lân cận là công trường lớn. Hàng nghìn công nhân, kỹ sư từ khắp nơi đổ về, ở lán trại, rồi chuyển đi khi công trình xong, để lại đường sá, khu dân cư, và những gia đình chọn ở lại.
Một số khu tái định cư được dựng cho các làng Jrai phải rời khỏi vùng lòng hồ. Nhà cửa mới, đường mới, nhưng đất canh tác có nơi kém hơn đất cũ ven sông; cuộc sống những năm đầu ở nơi mới không dễ dàng.
Đổi lại, các công trình mang điện lưới về nhiều làng, mở đường tới những vùng trước đó rất khó vào. Đường dây điện cao thế từ các nhà máy chạy ngang huyện, nối vào lưới điện quốc gia.
Người con Ia Grai lớn lên trong giai đoạn đó thường có ký ức về tiếng máy nổ suốt đêm, đoàn xe chở vật liệu, và những người lạ đến rồi đi. Với nhiều người, sông Sê San trước và sau thủy điện là hai con sông khác hẳn.
Ngày mùa cà phê ở các xã đất đỏ
Cuối năm, khi mưa ngớt, cả vùng đất đỏ phía đông Ia Grai bước vào mùa hái cà phê. Người trong nhà, họ hàng, người làm thuê từ các tỉnh khác về, chia nhau từng hàng cây. Hạt chín đỏ được tuốt xuống bạt, gom vào bao, chở về sân phơi.
Sân phơi của các hộ, của các đại lý trải kín hạt, người phơi phải đảo đều mỗi ngày để hạt khô đều. Gặp mưa trái mùa, cả nhà vội vàng gom hạt, phủ bạt; một trận mưa bất ngờ có thể làm hỏng cả mẻ phơi.
Những năm gần đây, một số hộ đầu tư máy sấy, nhà phơi có mái che, hoặc bán quả tươi cho cơ sở chế biến để khỏi phơi. Một số nhóm nông dân làm cà phê hái chín, sơ chế kỹ để bán giá cao hơn cho các xưởng rang.
Với trẻ em trong vùng, mùa cà phê là mùa bận rộn mà vui: ra rẫy cùng bố mẹ sau giờ học, ăn cơm trưa giữa vườn. Với người đi xa, mùi cà phê phơi trên sân đất đỏ là thứ gợi nhớ quê rõ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Ia Grai cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Ia Grai cũ thuộc tỉnh Gia Lai mới, hợp nhất từ Gia Lai và Bình Định theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là cấp hành chính; thị trấn Ia Kha và các xã cũ được sắp xếp thành xã mới.
Chữ "ia" trong tên Ia Grai nghĩa là gì?
Trong tiếng Jrai, "ia" nghĩa là nước, thường đứng đầu tên sông, suối. Vì nhiều làng, xã đặt tên theo dòng suối gần đó, nên rất nhiều địa danh ở Ia Grai và các huyện Jrai khác bắt đầu bằng chữ Ia.
Huyện lỵ Ia Grai ở đâu?
Huyện lỵ Ia Grai là thị trấn Ia Kha, nằm trên đường từ Pleiku đi về phía tây bắc. Thị trấn có chợ, trường học, trung tâm y tế và các cơ quan của huyện cũ.
Ia Grai có giáp Campuchia không?
Có. Ia Grai là một trong ba huyện biên giới của Gia Lai cũ, cùng Đức Cơ và Chư Prông. Phía bắc huyện giáp sông Sê San và Kon Tum cũ. Khu vực sát biên có quy định riêng về đi lại.
Sông Sê San đoạn qua Ia Grai có gì?
Sông Sê San đoạn qua phía bắc Ia Grai và Chư Păh có nhiều bậc thủy điện, tạo các hồ chứa lớn. Một số làng ven sông đã di dời khi làm hồ. Đây là khu vực công trình, không nên bơi lội hay đi thuyền khi chưa rõ quy định.
Sau sáp nhập, bên kia sông Sê San thuộc tỉnh nào?
Phía bên kia sông Sê San là vùng thuộc Kon Tum cũ, từ 1/7/2025 nhập vào tỉnh Quảng Ngãi mới. Như vậy đoạn sông này nay là ranh giới giữa tỉnh Gia Lai mới và tỉnh Quảng Ngãi mới.