Huyện Ia Pa nằm ở phía đông nam tỉnh Gia Lai cũ, trong vùng trũng Cheo Reo – Phú Bổn, có sông Ba chảy qua. Huyện được lập năm 2003 từ một phần huyện Ayun Pa cũ. Khác hầu hết các huyện khác của Gia Lai, Ia Pa không có thị trấn, chỉ gồm các xã. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Ia Pa cũ thuộc các xã mới của tỉnh Gia Lai mới.
Ia Pa là một huyện thuần nông, nắng nóng, đất bằng ven sông, đời sống chủ yếu của người Jrai và người Kinh lên khai hoang. Ít người ngoài tỉnh biết tới, nhưng đây là một trong những vựa lúa, vựa mía của vùng phía đông nam. Bài này nói về chuyện tách huyện, vị trí, sông Ba, ruộng đồng, làng Jrai, và cách ghi địa chỉ sau sáp nhập.
Năm 2003: tách khỏi huyện Ayun Pa
Trước năm 2003, vùng đất Ia Pa thuộc huyện Ayun Pa, một huyện rộng có trung tâm là thị trấn Ayun Pa, vùng Cheo Reo cũ. Nhiều xã của vùng này cách trung tâm huyện không xa về đường chim bay nhưng phải qua sông, đi lại khó khăn, nhất là mùa nước lớn.
Năm 2003, Chính phủ lập huyện Ia Pa trên một phần đất của huyện Ayun Pa. Tên huyện lấy theo tiếng Jrai, với chữ "ia" chỉ nước, sông suối, như nhiều địa danh khác trong vùng. Phần giải nghĩa sau đó mỗi tài liệu nói một khác, nên ở đây chỉ nói chắc phần chữ "ia".
Bốn năm sau, năm 2007, phần còn lại của huyện Ayun Pa tiếp tục được chia thành thị xã Ayun Pa và huyện Phú Thiện. Như vậy huyện Ayun Pa thời trước 2003 nay tương ứng với ba đơn vị: Ia Pa, thị xã Ayun Pa và Phú Thiện, chưa kể Krông Pa đã tách từ trước nữa.
Vì những lần tách này, người Ia Pa sinh trước 2003 thường có giấy tờ ghi huyện Ayun Pa. Khi làm hồ sơ, xem tên xã trên giấy gốc là cách đối chiếu chắc nhất, thay vì nhìn tên huyện.
Một huyện chỉ có xã: trụ sở đặt ở đâu
Trước tháng 7/2025, Ia Pa là một trong rất ít huyện của Gia Lai cũ không có thị trấn. Trụ sở các cơ quan huyện đặt ở một xã trung tâm, nơi có đường lớn đi qua, gần Ayun Pa. Chợ, trường trung học phổ thông, trung tâm y tế huyện cũng đặt quanh khu này.
Việc không có thị trấn phản ánh đúng tính chất của huyện: dân cư sống rải theo làng, thôn ven sông và ven đồng ruộng, không có khu phố tập trung lớn. Hàng hóa, dịch vụ nhiều thứ vẫn phải sang Ayun Pa, vốn chỉ cách một quãng ngắn.
Người dân Ia Pa quen đi chợ Cheo Reo, khám bệnh ở Ayun Pa, cho con học cấp ba ở trường gần nhất dù thuộc huyện nào. Ranh giới hành chính trên giấy nhiều khi không trùng với ranh giới đời sống hằng ngày.
Khi tìm địa chỉ ở Ia Pa, đừng tìm "thị trấn Ia Pa" vì không có. Hãy hỏi theo tên xã và tên làng, thôn; người trong vùng sẽ chỉ đường theo các mốc như cầu, chợ, trường.
Sông Ba và vùng trũng nắng nóng
Sông Ba chảy qua Ia Pa theo hướng bắc nam trước khi tới Ayun Pa, gặp sông Ayun rồi chảy tiếp về Krông Pa và Phú Yên. Hai bên sông là những bãi bồi, cánh đồng bằng phẳng, đất phù sa màu mỡ hơn hẳn đồi núi xung quanh.
Ia Pa nằm trong vùng trũng thấp nhất tỉnh, mùa khô nắng nóng gay gắt, ít mưa. Những tháng cuối mùa khô, ruộng nứt nẻ, sông cạn trơ đáy cát ở nhiều đoạn, nước tưới là nỗi lo lớn nhất của nông dân.
Mùa mưa, nước sông Ba có thể lên nhanh khi thượng nguồn mưa lớn hoặc các hồ thủy điện xả nước. Một số làng ven sông, ruộng bãi bị ngập vài ngày; người dân quen theo dõi thông báo xả lũ, di chuyển trâu bò, lúa gạo lên chỗ cao.
Cầu qua sông Ba là những công trình quan trọng với người Ia Pa; trước khi có cầu, nhiều nơi phải qua sông bằng đò, mùa nước lớn gần như bị cô lập. Ngày nay đi lại thuận hơn, nhưng người lớn tuổi vẫn nhớ thời đò ngang.
Lúa, mía, thuốc lá trên đất bãi
Ruộng lúa nước là nền nông nghiệp chính của Ia Pa, được tưới từ hệ thống thủy lợi và từ sông Ba. Nơi đủ nước làm hai vụ một năm; nơi thiếu nước chỉ làm được một vụ, còn lại trồng màu.
Mía là cây trồng thu nhập lớn, bán cho nhà máy đường ở Ayun Pa. Vào mùa ép, xe chở mía chạy liên tục trên đường liên xã, người làm thuê chặt mía từ sáng sớm đến chiều.
Thuốc lá được trồng ở một số xã trên đất bãi, phơi sấy theo cách truyền thống hoặc bán lá tươi cho cơ sở thu mua. Ngoài ra có ngô, đậu, sắn, dưa, bí trên bãi bồi mùa khô.
Chăn nuôi bò thả trên đồng cỏ ven sông, bãi đất trống khá phổ biến. Đàn bò là tài sản tích lũy của nhiều gia đình Jrai, được bán khi cần tiền lớn như làm nhà, cưới hỏi.
Đất bằng, có nước, giao thông thuận: đó là lý do Ia Pa được tính là một vùng nông nghiệp quan trọng của phía đông nam tỉnh cũ, dù diện tích không lớn bằng các huyện núi.
Làng Jrai và những thôn khai hoang
Người Jrai chiếm phần lớn dân số Ia Pa, sống trong các làng ven sông và ven đồng. Nhà sàn, nhà mồ, bến nước vẫn còn ở nhiều làng; lễ bỏ mả, mừng lúa mới có cồng chiêng, rượu ghè.
Người Kinh lên Ia Pa theo các đợt khai hoang sau 1975, lập thôn mới quanh các khu ruộng, dọc đường lớn. Nhiều thôn mang tên gợi quê gốc miền Trung, nơi phần đông người đi khai hoang ra đi.
Hai cộng đồng sống cạnh nhau, trao đổi công lao động mùa vụ: người Jrai làm thuê chặt mía, gặt lúa cho người Kinh, người Kinh thuê đất, mua bò của người Jrai. Quan hệ ấy có lúc thuận, có lúc căng thẳng về chuyện đất đai.
Khi đến làng Jrai, nên chào hỏi, xin phép trước khi chụp ảnh, không vào nhà mồ hay leo lên tượng gỗ. Nhà mồ là nơi người Jrai rất coi trọng.
Đi lại, học hành và khám chữa bệnh
Từ Ayun Pa sang Ia Pa chỉ một quãng ngắn, có cầu qua sông. Từ Pleiku đi Ia Pa theo quốc lộ 25 qua Chư Sê, Phú Thiện tới Ayun Pa rồi rẽ sang, hoặc theo các đường liên huyện khác tùy xã cần tới.
Học sinh trung học phổ thông của Ia Pa học ở trường trong huyện hoặc sang Ayun Pa. Mùa mưa, đi học xa vất vả hơn, nhiều em ở trọ hoặc ở ký túc xá trường dân tộc nội trú.
Trạm y tế xã, trung tâm y tế huyện lo khám chữa bệnh thường ngày; ca nặng chuyển sang Ayun Pa hoặc lên Pleiku. Mùa khô nắng nóng, các bệnh say nắng, tiêu chảy hay gặp; mùa mưa có sốt rét, sốt xuất huyết ở một số vùng.
Đường liên xã đã được làm cứng nhiều đoạn, nhưng đường vào ruộng, vào làng xa vẫn là đường đất, mùa mưa lầy. Người đi xe máy nên mang áo mưa, áo chống nắng tùy mùa.
Ia Pa cũ nay thuộc đâu và ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Gia Lai hợp nhất với Bình Định thành tỉnh Gia Lai mới, cấp huyện bị bỏ. Các xã của Ia Pa cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh.
Địa chỉ cũ thường ghi làng hoặc thôn, xã, huyện Ia Pa, tỉnh Gia Lai. Nay ghi làng, thôn, xã mới, tỉnh Gia Lai. Tên xã mới cần tra danh sách chính thức; có xã mới có thể gồm cả phần đất từ huyện lân cận.
Người Ia Pa có thể gặp nhiều cách ghi trên giấy tờ cũ: tỉnh Phú Bổn với người sinh trước 1975, huyện Ayun Pa tỉnh Gia Lai – Kon Tum hay tỉnh Gia Lai trước 2003, huyện Ia Pa từ 2003. Ghi kèm tên cũ giúp cán bộ đối chiếu dễ hơn.
Với việc hằng ngày, người dân làm ở ủy ban xã mới. Việc cấp tỉnh nay có những cơ quan đặt ở Quy Nhơn; nên hỏi trước để không phải đi xa vô ích.
Ia Pa giữa ba nơi: Ayun Pa, Phú Thiện và Krông Pa
Trên bản đồ trước 2025, Ia Pa nằm kề thị xã Ayun Pa, huyện Phú Thiện, huyện Kông Chro và huyện Krông Pa. Ba nơi Ayun Pa, Phú Thiện, Ia Pa thực ra là ba mảnh của cùng một vùng trũng Cheo Reo.
Vì chung một vùng đất, chung con sông, chung hệ thủy lợi, nên đời sống ba nơi giống nhau hơn là khác: cùng lúa, cùng mía, cùng nắng nóng, cùng chợ Cheo Reo. Người ngoài nhiều khi không phân biệt được đâu là Ia Pa, đâu là Phú Thiện.
Khi làm giấy tờ, chính sự giống nhau ấy lại dễ gây nhầm. Một làng nằm ven ranh giới có thể đã đổi huyện qua các lần tách, nên tên huyện trên giấy tờ của ông bà, cha mẹ, con cái có khi khác nhau dù cả nhà chưa từng dọn đi đâu.
Từ 1/7/2025, cả ba nơi đều không còn là cấp huyện, các xã mới trực thuộc tỉnh Gia Lai mới. Với người dân, có lẽ đây là lần đầu tiên ranh giới hành chính trùng hơn với ranh giới đời sống: chỉ còn xã và tỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Ia Pa cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Ia Pa cũ thuộc tỉnh Gia Lai mới, hợp nhất từ Gia Lai và Bình Định theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là cấp hành chính; các xã cũ được sắp xếp lại thành xã mới.
Huyện Ia Pa được lập năm nào?
Huyện Ia Pa được lập năm 2003 trên một phần đất của huyện Ayun Pa cũ. Năm 2007 phần còn lại của Ayun Pa tiếp tục chia thành thị xã Ayun Pa và huyện Phú Thiện.
Ia Pa có thị trấn không?
Không. Trước 2025, Ia Pa là một trong rất ít huyện của Gia Lai cũ chỉ gồm các xã, không có thị trấn. Trụ sở huyện đặt ở một xã trung tâm gần Ayun Pa; nhiều dịch vụ người dân vẫn sang Ayun Pa sử dụng.
Người Ia Pa sinh trước 2003 ghi huyện gì?
Thường ghi huyện Ayun Pa, tỉnh Gia Lai, hoặc tỉnh Gia Lai – Kon Tum nếu sinh trước 1991. Người sinh trước 1975 có thể có giấy ghi tỉnh Phú Bổn. Đó đều là cùng vùng đất qua các thời kỳ.
Ia Pa trồng gì nhiều?
Ia Pa trồng lúa nước trên đất bằng ven sông Ba, mía bán cho nhà máy đường ở Ayun Pa, thuốc lá trên đất bãi, cùng ngô, đậu, sắn, dưa. Chăn nuôi bò thả đồng cũng phổ biến.
Mùa nào ở Ia Pa khó khăn nhất?
Cuối mùa khô, khoảng tháng 3 tới tháng 5, nắng nóng và thiếu nước tưới, ruộng nứt nẻ. Mùa mưa thì có lúc nước sông Ba lên nhanh, ngập ruộng bãi ven sông. Người dân quen theo dõi thời tiết và thông báo xả lũ.