Huyện Đăk Pơ nằm ở phía đông tỉnh Gia Lai cũ, trên quốc lộ 19 giữa thị xã An Khê và huyện Mang Yang. Huyện được lập năm 2003, khi huyện An Khê cũ được chia thành thị xã An Khê và huyện Đăk Pơ. Ở đây có di tích chiến thắng Đak Pơ, nơi diễn ra trận phục kích tháng 6/1954. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Đăk Pơ cũ thuộc các xã mới của tỉnh Gia Lai mới.
Đăk Pơ là một huyện nhỏ, ít được nhắc khi người ta kể về Gia Lai. Nhưng với người học sử, đây là nơi kết thúc một đơn vị cơ động nổi tiếng của quân đội Pháp ở Đông Dương, chỉ ít tuần trước Hiệp định Genève. Bài này đi qua chuyện tách huyện, vị trí, trận Đak Pơ, làng Bahnar, đồng mía và cách ghi địa chỉ sau sáp nhập.
Năm 2003: huyện An Khê cũ chia làm hai
Trước năm 2003, Đăk Pơ là phần phía tây của huyện An Khê, một huyện rộng trải từ đầu đèo An Khê ở phía đông tới chân đèo Mang Yang ở phía tây. Trung tâm của huyện khi đó là thị trấn An Khê.
Năm 2003, Chính phủ chia huyện An Khê: phần trung tâm và vùng phụ cận lập thành thị xã An Khê, phần phía tây với nhiều xã có làng Bahnar lập thành huyện Đăk Pơ. Huyện lỵ đặt ở khu vực Đak Pơ trên quốc lộ 19, nay là thị trấn Đak Pơ.
Tên huyện lấy theo tên vùng Đak Pơ đã có từ lâu, xuất hiện trong tài liệu thời Pháp và trong sử kháng chiến. Cách viết có lúc là Đak Pơ, có lúc Đăk Pơ; cả hai chỉ cùng một nơi. Chữ "đăk" chỉ nước, suối trong tiếng Bahnar.
Vì lần chia này, người Đăk Pơ sinh trước 2003 thường có giấy tờ ghi huyện An Khê; người sinh trước 1991 có giấy ghi tỉnh Gia Lai – Kon Tum. Khi đối chiếu hồ sơ, tên xã trên giấy gốc là thông tin giúp xác định chính xác.
Vị trí giữa hai con đèo trên quốc lộ 19
Đăk Pơ giáp thị xã An Khê ở phía đông, huyện Mang Yang ở phía tây, huyện Kbang ở phía bắc và huyện Kông Chro ở phía nam. Quốc lộ 19 chạy ngang huyện, nối đoạn sau đèo An Khê với đoạn trước đèo Mang Yang.
Địa hình là đồi núi thấp xen thung lũng, cao dần về phía tây khi tới gần đèo Mang Yang. Một số suối nhánh chảy về sông Ba ở phía đông. Thung lũng ven suối là nơi có ruộng lúa và nương mía.
Khí hậu Đăk Pơ nằm giữa hai kiểu: không mát như Pleiku, không nóng như Ayun Pa. Mùa mưa ở đây có phần muộn hơn vùng Pleiku, chịu ảnh hưởng của sườn đông Trường Sơn.
Với người lái xe đường dài, Đăk Pơ là đoạn đường thẳng, dễ chịu, kẹp giữa hai con đèo. Nhiều xe dừng nghỉ ở thị trấn để ăn uống, kiểm tra phanh trước khi lên đèo Mang Yang hoặc xuống đèo An Khê.
Trận Đak Pơ tháng 6/1954
Cuối tháng 6 năm 1954, khi chiến dịch Điện Biên Phủ đã kết thúc ở phía bắc, trên chiến trường Tây Nguyên vẫn diễn ra những trận đánh lớn. Binh đoàn cơ động 100 của quân đội Pháp, một đơn vị nổi tiếng từng chiến đấu ở Triều Tiên, được lệnh rút khỏi An Khê về Pleiku theo quốc lộ 19.
Ngày 24/6/1954, khi đoàn xe đi qua khu vực Đak Pơ, các đơn vị Việt Minh, trong đó có Trung đoàn 803, đã phục kích, gây thiệt hại nặng cho binh đoàn này. Những ngày sau, phần còn lại của binh đoàn tiếp tục bị đánh trên đường lên đèo Mang Yang.
Trong sử Việt Nam, trận này được gọi là chiến thắng Đak Pơ; trong sách của các tác giả phương Tây, đây là đoạn kết của Binh đoàn cơ động 100, thường được nhắc như một bài học về hành quân trên đường núi. Khu vực trận đánh nay là di tích lịch sử, có bia, đài tưởng niệm bên quốc lộ.
Khi ghé di tích, nên giữ trật tự, không leo trèo lên bia, đài. Nếu muốn tìm hiểu kỹ, có thể đọc thêm sử liệu về chiến trường Tây Nguyên năm 1954 và hỏi cán bộ văn hóa địa phương.
Đối với người dân Đăk Pơ, trận đánh này là niềm tự hào được nhắc trong các dịp kỷ niệm, các buổi sinh hoạt truyền thống ở trường học. Nhiều gia đình Bahnar trong vùng có người thân từng tham gia dẫn đường, tải lương cho bộ đội thời ấy.
Dấu tích Tây Sơn thượng đạo phía tây An Khê
Vùng đất Đăk Pơ nằm trong phạm vi rộng của Tây Sơn thượng đạo, căn cứ của anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ trên cao nguyên An Khê từ thập niên 1770. Sau khi tách huyện, một số điểm gắn với Tây Sơn thượng đạo nằm trên địa giới Đăk Pơ.
Những điểm này được nhắc trong tài liệu địa phương và có nơi đã được xếp hạng di tích. Câu chuyện về việc anh em Tây Sơn kết thân với người Bahnar, nhờ họ cung cấp voi, lương thực, người, là phần quan trọng trong ký ức của các làng ở đây.
Nhiều chuyện kể dân gian quanh các địa danh này mang tính truyền thuyết, không phải lúc nào cũng có sử liệu xác nhận. Khi tìm hiểu, nên phân biệt giữa điều có trong chính sử và điều do dân gian truyền miệng.
Một chuyến đi theo dấu Tây Sơn có thể bắt đầu từ An Khê, qua Đăk Pơ, rồi xuống đèo về Phú Phong phía Bình Định cũ. Từ 1/7/2025, cả hành trình ấy nằm trọn trong một tỉnh Gia Lai mới.
Làng Bahnar và đồng mía thung lũng
Người Bahnar là cư dân lâu đời của Đăk Pơ, sống trong các làng có nhà rông, nhà sàn, bến nước. Lễ mừng lúa mới, lễ cúng bến nước, cồng chiêng vẫn được giữ ở nhiều làng.
Người Kinh ở Đăk Pơ phần lớn có gốc Bình Định, Quảng Ngãi, sống dọc quốc lộ và ở thị trấn. Họ trồng mía, sắn, lúa, mở cửa hàng, đại lý. Giọng nói, món ăn của người Kinh ở đây gần với An Khê và đồng bằng phía đông.
Mía là cây trồng chính của nhiều xã, bán cho nhà máy đường ở An Khê. Mùa thu hoạch mía là mùa khô, xe chở mía nối nhau trên quốc lộ và đường liên xã. Ngoài ra có sắn, ngô, lúa nước trong thung lũng, và rừng trồng trên đồi.
Một số làng Bahnar còn nghề đan lát, dệt vải. Sản phẩm chủ yếu dùng trong làng hoặc bán ở chợ, đôi khi được mang đi giới thiệu ở các hội chợ của tỉnh.
Đi lại và những lưu ý trên đoạn quốc lộ qua Đăk Pơ
Thị trấn Đak Pơ nằm ngay trên quốc lộ 19, cách An Khê không xa. Xe khách tuyến Quy Nhơn – Pleiku đều đi qua, đón trả khách dọc đường. Từ thị trấn có đường đi các xã phía bắc, phía nam.
Quốc lộ 19 qua Đăk Pơ có nhiều xe tải, xe container chạy giữa Pleiku và cảng Quy Nhơn. Đoạn qua thị trấn và các khu dân cư nên giảm tốc, chú ý trẻ em, xe máy ra vào đường.
Mùa mưa, các đoạn đường liên xã đi qua vùng đồi có thể trơn, sạt nhỏ. Mùa khô, bụi từ xe chở mía nhiều. Đi xe máy nên mang khẩu trang, kính.
Khi tuyến cao tốc Quy Nhơn – Pleiku hoàn thành, một phần lưu lượng xe sẽ chuyển sang cao tốc, quốc lộ 19 qua Đăk Pơ có thể bớt xe tải. Đây là thay đổi người dân hai bên đường đang chờ.
Đăk Pơ cũ nay thuộc đâu và ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Gia Lai hợp nhất với Bình Định thành tỉnh Gia Lai mới, cấp huyện bị bỏ. Thị trấn Đak Pơ và các xã của huyện cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh.
Địa chỉ cũ thường ghi làng hoặc thôn, xã hoặc thị trấn, huyện Đăk Pơ, tỉnh Gia Lai. Nay ghi làng, thôn, xã mới, tỉnh Gia Lai. Tên xã mới cần tra trên danh sách chính thức của tỉnh.
Người Đăk Pơ có thể gặp ba cách ghi trên giấy tờ: huyện An Khê trước 2003, huyện Đăk Pơ từ 2003 tới tháng 6/2025, và xã mới từ 7/2025. Ghi kèm tên cũ trong ngoặc sẽ giúp cán bộ, người giao hàng hiểu nhanh.
Di tích chiến thắng Đak Pơ vẫn giữ tên gọi như cũ; chỉ đơn vị hành chính quản lý thay đổi theo xã mới. Các hoạt động kỷ niệm có thể do xã mới hoặc cơ quan văn hóa của tỉnh tổ chức.
Một huyện nhỏ sống nhờ đường lớn
So với các huyện láng giềng, Đăk Pơ có diện tích và dân số khiêm tốn. Phần lớn sinh hoạt kinh tế bám theo quốc lộ 19: cửa hàng vật tư, quán ăn, tiệm sửa xe, điểm thu mua nông sản xếp dọc hai bên đường qua thị trấn.
Người các xã phía bắc giáp Kbang và phía nam giáp Kông Chro đều ra quốc lộ để đi chợ, đi học, đi khám bệnh. Với ca bệnh nặng, người Đăk Pơ thường xuống An Khê vì gần hơn Pleiku; khi cần tuyến cao hơn, Quy Nhơn và Pleiku đều là lựa chọn tùy đường nào thuận.
Học sinh trung học phổ thông của huyện học ở thị trấn hoặc xuống An Khê. Nhiều gia đình có con học đại học ở Quy Nhơn hơn là ở các thành phố khác, vì đường gần và có họ hàng dưới đó.
Sự gắn bó với Bình Định cũ ấy giải thích vì sao việc hai tỉnh hợp nhất năm 2025 không làm người Đăk Pơ thấy lạ: từ lâu, đời sống của họ đã chảy theo con đường xuống biển nhiều hơn là lên cao nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Đăk Pơ cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Đăk Pơ cũ thuộc tỉnh Gia Lai mới, hợp nhất từ Gia Lai và Bình Định theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là cấp hành chính; thị trấn Đak Pơ và các xã cũ được sắp xếp thành xã mới.
Huyện Đăk Pơ được lập năm nào?
Huyện Đăk Pơ được lập năm 2003, khi huyện An Khê cũ được chia thành thị xã An Khê và huyện Đăk Pơ. Trước đó vùng này là phần phía tây của huyện An Khê, tỉnh Gia Lai.
Trận Đak Pơ năm 1954 là trận gì?
Ngày 24/6/1954, các đơn vị Việt Minh phục kích Binh đoàn cơ động 100 của quân đội Pháp trên quốc lộ 19 đoạn qua Đak Pơ, khi binh đoàn rút từ An Khê về Pleiku. Trận đánh gây thiệt hại nặng cho binh đoàn, khu vực nay là di tích lịch sử.
Đăk Pơ và Đak Pơ có phải một nơi?
Đúng. Đó là hai cách viết của cùng một địa danh, xuất hiện trong các văn bản khác nhau. Tên huyện thường viết Đăk Pơ, tên thị trấn và tên trận đánh thường viết Đak Pơ. Chữ "đăk" chỉ nước, suối trong tiếng Bahnar.
Đăk Pơ nằm giữa những huyện nào?
Trước 2025, Đăk Pơ giáp thị xã An Khê ở phía đông, Mang Yang ở phía tây, Kbang ở phía bắc và Kông Chro ở phía nam. Quốc lộ 19 chạy ngang huyện giữa đèo An Khê và đèo Mang Yang.
Người Đăk Pơ sinh trước 2003 ghi nơi sinh là gì?
Thường ghi huyện An Khê, tỉnh Gia Lai, vì khi đó chưa có huyện Đăk Pơ. Người sinh trước 1991 có thể ghi tỉnh Gia Lai – Kon Tum. Khi làm hồ sơ mới, có thể ghi tên xã mới kèm tên cũ trong ngoặc.