Tỉnh Đắk Lắk cũ: 15 thành phố, thị xã, huyện trước 7/2025 và việc hợp với Phú Yên

Ngay trước ngày 1/7/2025, tỉnh Đắk Lắk có mười lăm đơn vị cấp huyện: thành phố Buôn Ma Thuột, thị xã Buôn Hồ và mười ba huyện Buôn Đôn, Cư Kuin, Cư M'gar, Ea H'Leo, Ea Kar, Ea Súp, Krông A Na, Krông Bông, Krông Búk, Krông Năng, Krông Pắc, Lắk, M'Đrắk. Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Đắk Lắk hợp với Phú Yên thành tỉnh Đắk Lắk mới; cấp huyện bị bỏ.

Đắk Lắk cũ là tỉnh nằm giữa cao nguyên Tây Nguyên, phía tây giáp Campuchia, phía bắc giáp Gia Lai, phía đông giáp Phú Yên và Khánh Hòa, phía nam giáp Đắk Nông và Lâm Đồng. Bài này đi qua các lớp tên gọi từ thời tỉnh Darlac, lần tách Đắk Nông năm 2004, những huyện được lập sau đó, bức tranh đất đai, con người, cây trồng, và cách đọc một địa chỉ Đắk Lắk cũ trên giấy tờ sau ngày sáp nhập.

Từ tỉnh Darlac đầu thế kỷ XX đến Đắk Lắk sau năm 1975

Trước khi có bộ máy hành chính kiểu tỉnh, cao nguyên quanh Buôn Ma Thuột là địa bàn của các buôn Ê Đê, M'nông, Gia Rai, mỗi buôn tự quản theo luật tục, đứng đầu là già làng và các chủ bến nước. Quan hệ với triều đình phía đông chủ yếu qua trao đổi hàng hoá và những chuyến đi của thương lái người Kinh, người Lào men theo sông Sêrêpôk.

Đầu thế kỷ XX, chính quyền thuộc địa lập tỉnh Darlac, thường được ghi là năm 1904, tỉnh lỵ đặt tại Buôn Ma Thuột, khi đó viết là Ban Mê Thuột. Tên tỉnh phiên từ tiếng Ê Đê chỉ vùng hồ Lắk ở phía nam. Những năm sau đó, đường sá được mở dần nối cao nguyên với duyên hải và với Lào, đồn điền cà phê, cao su của người Pháp xuất hiện quanh tỉnh lỵ.

Dưới thời Việt Nam Cộng hòa, tên tỉnh viết là Darlac, phía tây nam có tỉnh Quảng Đức lập năm 1959, vùng đất về sau gần tương ứng với Đắk Nông. Sau năm 1975, Darlac và Quảng Đức hợp lại thành tỉnh Đắk Lắk, tỉnh lỵ vẫn ở Buôn Ma Thuột. Trong đợt hợp nhất tỉnh năm 1976, Đắk Lắk không nhập với tỉnh nào khác, khác với Gia Lai và Kon Tum khi đó gộp làm một.

Từ cuối thập niên 1970, Đắk Lắk đón nhiều đợt di dân lớn từ đồng bằng Bắc Bộ, miền Trung và đồng bào các dân tộc phía Bắc vào lập nghiệp. Các nông trường, lâm trường quốc doanh được dựng lên, nhiều vùng rừng thưa và đất đỏ được khai hoang để trồng cà phê, cao su, lúa. Bản đồ dân cư của tỉnh thay đổi mạnh chỉ trong vài chục năm.

Năm 2004 tách Đắk Nông và những đơn vị lập sau đó

Từ ngày 1/1/2004, theo nghị quyết của Quốc hội khoá XI, tỉnh Đắk Lắk được chia thành hai tỉnh Đắk Lắk và Đắk Nông. Phần phía tây nam với Gia Nghĩa, Đắk Mil, Đắk Song, Đắk R'Lấp, Cư Jút, Krông Nô về Đắk Nông; phần còn lại giữ tên Đắk Lắk, tỉnh lỵ Buôn Ma Thuột. Người lớn tuổi ở Cư Jút, Krông Nô vì thế có thể có giấy tờ ghi tỉnh Đắk Lắk dù quê nay ở Lâm Đồng.

Trước đó, năm 1995, thị xã Buôn Ma Thuột được nâng lên thành phố thuộc tỉnh, và huyện Buôn Đôn được lập trên phần đất tách từ huyện Ea Súp. Hai huyện Krông Năng và Krông Búk vốn chung một gốc, Krông Năng được tách ra từ Krông Búk trong thập niên 1980 để quản lý vùng đất phía đông bắc.

Sau khi tách Đắk Nông, Đắk Lắk tiếp tục chỉnh lại cấp huyện. Huyện Cư Kuin được lập năm 2007, chủ yếu từ đất huyện Krông A Na ở phía nam thành phố. Năm 2008, thị xã Buôn Hồ được lập từ phần trung tâm của huyện Krông Búk, gồm thị trấn Buôn Hồ cũ và một số xã quanh đó; huyện lỵ Krông Búk dời về vùng Pơng Drang.

Từ năm 2008 tới tháng 6/2025, danh sách mười lăm đơn vị cấp huyện giữ ổn định. Các đợt sắp xếp xã giai đoạn 2019–2025 ở Đắk Lắk diễn ra ít hơn so với các tỉnh đồng bằng, vì nhiều xã vùng cao vốn rộng, dân thưa. Những thay đổi lớn nhất của hệ thống hành chính chỉ đến cùng lúc vào ngày 1/7/2025.

Mười lăm đơn vị cấp huyện của Đắk Lắk trước 1/7/2025

Bảng dưới liệt kê đủ mười lăm đơn vị theo đúng tên ngay trước ngày sáp nhập, kèm vị trí và một điểm nhận diện chính. Tất cả nay thuộc tỉnh Đắk Lắk mới; tên xã, phường mới nên tra trong danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh.

Nhiều tên huyện mang gốc tiếng Ê Đê, M'nông: "ea" là nước, suối; "krông" là sông; "cư" là núi; "buôn" là làng. Nhớ bốn chữ này, người từ xa đến đọc tên huyện đã đoán được phần nào địa thế: Krông A Na là vùng sông, Cư M'gar là vùng đồi núi, Ea Súp là tên một dòng suối.

Cao nguyên đất đỏ, sông Sêrêpôk và hồ Lắk

Phần lớn Đắk Lắk cũ là cao nguyên đất đỏ bazan, cao vài trăm mét so với mặt biển, lượn sóng thoai thoải. Quanh Buôn Ma Thuột, Cư M'gar, Krông Pắc, Krông Năng, Buôn Hồ, lớp đất đỏ dày và tơi là nền của các vườn cà phê, hồ tiêu. Phía đông và đông nam địa hình cao dần, nhiều núi, có khối núi Chư Yang Sin ở Krông Bông.

Phía tây là vùng thấp và khô hơn của Ea Súp, Buôn Đôn với rừng khộp rụng lá mùa khô, đất xám bạc màu. Tổng diện tích tỉnh cũ sau khi tách Đắk Nông vào khoảng mười ba nghìn ki lô mét vuông, thuộc nhóm tỉnh rộng của cả nước.

Sông Sêrêpôk được tạo thành từ hai nhánh Krông Ana và Krông Nô gặp nhau ở vùng giáp Đắk Nông, rồi chảy về phía tây qua Buôn Đôn, Ea Súp sang Campuchia, đổ vào sông Mê Kông. Trên dòng sông có nhiều thác lớn như Dray Nur, Dray Sáp, Gia Long; về sau có thêm các nhà máy thuỷ điện bậc thang.

Hồ Lắk ở huyện Lắk là hồ nước ngọt tự nhiên lớn của Tây Nguyên, gắn với các buôn M'nông lâu đời. Ngoài ra, tỉnh có nhiều hồ thuỷ lợi như Ea Kao gần thành phố, Ea Súp Thượng ở phía tây. Khí hậu chia hai mùa rõ: mùa mưa khoảng tháng 5 đến tháng 10, mùa khô kéo dài, nắng gió, nhiều năm thiếu nước tưới cho cà phê.

Người Ê Đê, M'nông, Gia Rai và những người đến lập nghiệp

Người Ê Đê là cộng đồng bản địa đông nhất ở Đắk Lắk cũ, sống theo chế độ mẫu hệ, con theo họ mẹ, nhà dài là nơi ở của cả đại gia đình bên ngoại. Người M'nông tập trung ở Lắk, Buôn Đôn, Krông Bông và vùng giáp Đắk Nông; người Gia Rai có mặt ở phía bắc như Ea H'Leo, Ea Súp.

Không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO ghi danh năm 2005, trong đó có các buôn Ê Đê, M'nông của Đắk Lắk. Sử thi Đam San của người Ê Đê là một trong những trường ca dân gian quen thuộc nhất của vùng. Lễ cúng bến nước, lễ mừng lúa mới, lễ bỏ mả vẫn được giữ ở nhiều buôn.

Người Kinh đến Đắk Lắk qua nhiều đợt, từ thời đồn điền đến các đợt di dân sau năm 1975. Đồng bào Tày, Nùng, Thái, Dao, H'Mông từ các tỉnh phía Bắc vào lập nghiệp khá đông, nhất là ở Krông Bông, Ea Kar, Krông Năng, Ea Súp, M'Đrắk. Vì thế ở một xã Đắk Lắk có thể nghe nhiều thứ tiếng, ăn nhiều kiểu cỗ trong cùng một ngày chợ.

Dân số tỉnh cũ vào khoảng gần 1,9 triệu người theo Tổng điều tra dân số năm 2019, đông nhất trong các tỉnh Tây Nguyên. Phần lớn sống ở nông thôn, nhiều gia đình vừa làm vườn cà phê vừa có người đi làm ăn xa ở Bình Dương, Thành phố Hồ Chí Minh.

Cà phê, hồ tiêu, sầu riêng và nhịp mùa vụ

Đắk Lắk là tỉnh trồng cà phê lớn nhất nước, chủ yếu là cà phê vối. Mùa thu hoạch thường rơi vào khoảng tháng 10 đến tháng 12, khi đường làng phủ sân phơi, xe chở quả tươi chạy suốt ngày. Mùa này người làm thuê từ nhiều nơi đổ về các huyện, giá thuê nhà trọ, công hái quả biến động theo từng năm.

Hồ tiêu được trồng nhiều ở Cư M'gar, Krông Năng, Ea H'Leo, Buôn Hồ; cao su ở phía bắc và phía tây. Những năm gần đây, sầu riêng, bơ, mắc ca được trồng xen hoặc thay một phần cà phê già, nhất là ở Krông Pắc, Cư Kuin, Krông Năng. Các huyện vùng trũng như Krông A Na, Lắk vẫn là vựa lúa của tỉnh.

Phía đông, M'Đrắk và Ea Kar có thêm mía, sắn, chăn nuôi bò. Phía tây khô, Ea Súp, Buôn Đôn trồng lúa nhờ hồ thuỷ lợi, trồng điều, sắn và giữ rừng. Mỗi vùng một nhịp mùa vụ khác nhau, nên khi nói chuyện làm ăn ở Đắk Lắk, câu hỏi đầu tiên thường là "nhà trồng gì, ở huyện nào".

Mùa khô là thử thách lớn nhất của nông nghiệp tỉnh cũ. Những năm hạn nặng, giếng khoan cạn, hồ đập xuống thấp, nhiều vườn cà phê phải tưới cầm chừng. Người dân quen đào ao, trữ nước, chia lịch tưới với hàng xóm, và theo dõi thông báo cấp nước của địa phương.

Đọc giấy tờ có địa danh Đắk Lắk qua các thời kỳ

Một gia đình sống ở Đắk Lắk từ trước năm 1975 có thể có giấy tờ ghi nhiều kiểu địa danh. Nhận ra mỗi kiểu thuộc thời kỳ nào giúp đối chiếu hồ sơ nhanh hơn:

• Trước năm 1975: tỉnh Darlac hoặc tỉnh Quảng Đức; tỉnh lỵ ghi Ban Mê Thuột; tên quận, xã khác hẳn hiện nay.
• Từ 1975 đến hết 2003: tỉnh Đắk Lắk gồm cả vùng nay là Đắk Nông; thị xã Buôn Ma Thuột tới năm 1995, sau đó là thành phố.
• Từ 2004 đến 30/6/2025: tỉnh Đắk Lắk không còn phần Đắk Nông; có thêm huyện Cư Kuin từ 2007, thị xã Buôn Hồ từ 2008.
• Từ 1/7/2025: tỉnh Đắk Lắk mới gồm cả Phú Yên cũ; địa chỉ chỉ còn hai cấp là xã hoặc phường và tỉnh, không còn tên huyện.

Điểm dễ nhầm nhất là tên tỉnh giữ nguyên chữ Đắk Lắk ở cả hai giai đoạn trước và sau năm 2025, trong khi phạm vi đã khác. Khi cần chính xác, nên ghi thêm "tỉnh Đắk Lắk (cũ)" cho địa chỉ trước 7/2025 và nêu rõ tên xã, phường mới cho địa chỉ hiện tại.

Từ 1/7/2025: Đắk Lắk hợp với Phú Yên thành tỉnh Đắk Lắk mới

Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025 của Quốc hội sắp xếp 63 tỉnh, thành thành 34 đơn vị cấp tỉnh. Đắk Lắk và Phú Yên hợp lại thành tỉnh Đắk Lắk, trung tâm hành chính đặt tại Buôn Ma Thuột. Tỉnh mới trải từ biên giới Campuchia ở phía tây tới bờ biển Phú Yên ở phía đông, lần đầu tiên tỉnh mang tên Đắk Lắk có biển.

Cùng lúc, cấp huyện không còn. Thành phố Buôn Ma Thuột, thị xã Buôn Hồ và mười ba huyện cũ không còn là đơn vị hành chính; các xã, phường, thị trấn cũ được nhập lại thành những xã, phường mới lớn hơn, trực thuộc thẳng tỉnh. Ranh giới xã mới nhiều nơi không trùng với xã cũ, một thôn, buôn có thể chuyển sang xã bên cạnh.

Với người làm giấy tờ, cách ghi rõ nhất là kèm cả tên cũ lẫn tên mới, ví dụ "xã X, huyện Krông Pắc, tỉnh Đắk Lắk (cũ), nay là xã Y, tỉnh Đắk Lắk". Tên xã mới cần tra trên danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh hoặc hỏi trực tiếp ủy ban xã nơi đăng ký thường trú.

Người Phú Yên cũ nay đi làm thủ tục cấp tỉnh phải lên Buôn Ma Thuột, đường vượt dải núi phía tây Phú Yên lên cao nguyên, mất nhiều giờ xe. Ngược lại, người Đắk Lắk cũ có thêm vùng biển Tuy Hòa, Sông Cầu trong cùng một tỉnh. Phần lớn việc thường ngày được giải quyết ở cấp xã, nên nên hỏi ủy ban xã trước khi đi xa.

Câu hỏi thường gặp

Tỉnh Đắk Lắk cũ nay thuộc tỉnh nào?

Từ 1/7/2025, Đắk Lắk cũ hợp với Phú Yên thành tỉnh Đắk Lắk mới theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Tỉnh mới giữ tên Đắk Lắk, trung tâm hành chính đặt tại Buôn Ma Thuột, và không còn cấp huyện như trước.

Đắk Lắk trước sáp nhập có bao nhiêu huyện?

Ngay trước 1/7/2025, Đắk Lắk có mười lăm đơn vị cấp huyện gồm thành phố Buôn Ma Thuột, thị xã Buôn Hồ và mười ba huyện. Danh sách này ổn định từ năm 2008, khi thị xã Buôn Hồ được lập từ huyện Krông Búk.

Đắk Nông tách khỏi Đắk Lắk năm nào?

Tỉnh Đắk Nông được lập từ ngày 1/1/2004, trên phần đất phía tây nam của tỉnh Đắk Lắk khi đó. Từ 1/7/2025, Đắk Nông lại nhập vào tỉnh Lâm Đồng, nên hai tỉnh từng chung một gốc nay thuộc hai tỉnh mới khác nhau.

Darlac và Ban Mê Thuột có phải là Đắk Lắk và Buôn Ma Thuột không?

Đúng vậy. Darlac là cách viết tên tỉnh thời Pháp và thời Việt Nam Cộng hòa, Ban Mê Thuột là cách gọi tỉnh lỵ thời đó. Sau năm 1975, tên chính thức là tỉnh Đắk Lắk và thị xã, rồi thành phố Buôn Ma Thuột.

Giấy tờ ghi tỉnh Đắk Lắk cũ có cần đổi không?

Giấy tờ đã cấp trước đây vẫn có giá trị, không bắt buộc đổi chỉ vì địa danh thay đổi. Khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi theo tên xã, phường mới của tỉnh Đắk Lắk. Nếu cần chứng minh hai địa chỉ là một, có thể hỏi ủy ban xã nơi cư trú để được hướng dẫn.

Huyện nào của Đắk Lắk được lập muộn nhất?

Đơn vị cấp huyện lập muộn nhất là thị xã Buôn Hồ năm 2008, tách từ huyện Krông Búk. Trước đó một năm, huyện Cư Kuin được lập năm 2007, chủ yếu từ đất huyện Krông A Na ở phía nam thành phố Buôn Ma Thuột.