Huyện Buôn Đôn là đơn vị cấp huyện của Đắk Lắk cũ ở phía tây bắc Buôn Ma Thuột, ven sông Sêrêpôk, lập năm 1995 trên phần đất tách từ huyện Ea Súp. Đây là quê của Bản Đôn, nơi nổi tiếng với nghề săn bắt và thuần dưỡng voi. Từ 1/7/2025, huyện không còn là cấp hành chính; địa bàn được sắp xếp thành các xã của tỉnh Đắk Lắk mới.
Buôn Đôn khác hẳn vùng cà phê quanh Buôn Ma Thuột: đất thấp hơn, khô hơn, rừng khộp rụng lá mùa khô, dòng Sêrêpôk nhiều ghềnh đá. Bài này đi qua lịch sử Bản Đôn, việc lập huyện, rừng Yok Đôn, đời sống ven sông và những điều cần biết khi tra địa chỉ Buôn Đôn cũ.
Bản Đôn, ngã ba của người M'nông, Lào và Ê Đê
Bản Đôn, hay Buôn Đôn, là vùng định cư lâu đời bên sông Sêrêpôk. Tên Bản Đôn thường được giải thích theo tiếng Lào là làng đảo, do khu dân cư cũ nằm gần các cù lao giữa sông. Nơi đây là điểm gặp của người M'nông, Ê Đê, Lào, và về sau có thêm người Kinh, người các dân tộc phía Bắc.
Từ lâu, Bản Đôn là đầu mối buôn bán voi của cả vùng. Thương nhân từ Lào, Campuchia, Thái Lan theo đường sông và đường rừng tới đây đổi voi lấy hàng hoá. Người Lào ở Bản Đôn mang theo nhà sàn kiểu Lào, chùa, cách ăn uống, khiến làng có dáng vẻ khác các buôn Ê Đê ở phía đông.
Người nổi tiếng nhất trong nghề săn voi ở Bản Đôn là Y Thu Knul, thường gọi là Khunjunob, được xem như vua săn voi của vùng. Theo các câu chuyện được kể lại, ông đã bắt và thuần dưỡng hàng trăm con voi rừng. Mộ ông nằm ở khu vực Bản Đôn, nay là một điểm tham quan gắn với lịch sử nghề voi.
Ngôi nhà sàn cổ của các dòng họ săn voi, những bộ dây thòng lọng bằng da trâu, các nghi lễ trước và sau khi đi săn là phần di sản mà người Bản Đôn còn giữ, dù việc săn bắt voi rừng đã chấm dứt từ lâu theo quy định bảo vệ động vật hoang dã.
Lập huyện Buôn Đôn năm 1995 từ đất Ea Súp
Trước năm 1995, vùng Bản Đôn thuộc huyện Ea Súp, một huyện rất rộng trải dọc biên giới phía tây tỉnh. Việc quản lý từ trung tâm Ea Súp tới các xã ven sông Sêrêpôk ở phía nam rất xa, đường sá khó đi, nhất là mùa mưa.
Năm 1995, huyện Buôn Đôn được lập trên phần đất phía nam và đông nam của Ea Súp, giáp thành phố Buôn Ma Thuột và huyện Cư M'gar. Huyện mới gồm các xã ven sông Sêrêpôk như Krông Na, nơi có Bản Đôn, cùng các xã có nhiều vùng đất trồng trọt, khai hoang sau năm 1975.
Từ khi lập huyện tới tháng 6/2025, Buôn Đôn không có thị trấn. Trung tâm huyện là một xã có các cơ quan, chợ, trường học, phát triển dần thành khu dân cư tập trung. Điều này khiến địa chỉ ở Buôn Đôn luôn có dạng xã, thôn hoặc buôn, ít khi có số nhà theo tên đường.
Ranh giới với Buôn Ma Thuột và Cư M'gar chủ yếu là đất trồng trọt, nên nhiều gia đình ở các xã giáp ranh làm việc ở thành phố, đi về trong ngày. Phía tây và tây bắc là rừng, càng xa trung tâm dân cư càng thưa.
Vườn quốc gia Yok Đôn và rừng khộp
Phần lớn đất rừng của Buôn Đôn nằm trong Vườn quốc gia Yok Đôn, khu rừng trải sang cả huyện Ea Súp và một phần Đắk Nông cũ. Đây là vườn quốc gia rộng nhất Việt Nam, được biết đến với hệ sinh thái rừng khộp, kiểu rừng thưa cây họ dầu rụng lá trong mùa khô.
Mùa khô ở Yok Đôn, lá cây vàng rồi rụng, mặt đất khô nứt, các vũng nước nhỏ trở thành nơi thú rừng tìm đến uống. Mùa mưa, rừng xanh trở lại rất nhanh, cỏ mọc cao, đường đất lầy lội. Hai mùa khiến cảnh rừng thay đổi gần như hoàn toàn trong một năm.
Yok Đôn là nơi sinh sống của nhiều loài thú lớn, trong đó có voi rừng và các loài bò rừng, nai, cùng nhiều loài chim quý. Nhiều chương trình bảo tồn đã được triển khai, trong đó có các hoạt động chăm sóc voi nhà theo hướng thân thiện, hạn chế cho voi chở khách.
Người muốn vào rừng Yok Đôn nên đi theo các tuyến do vườn quốc gia tổ chức, có người dẫn đường. Tự đi vào rừng sâu rất dễ lạc, thiếu nước trong mùa khô, và vi phạm quy định bảo vệ rừng. Lửa rừng mùa khô cũng là mối nguy, tuyệt đối không đốt lửa khi chưa được phép.
Sông Sêrêpôk, cầu treo và đời sống ven sông
Sông Sêrêpôk chảy qua Buôn Đôn với lòng rộng, nhiều ghềnh đá và cù lao. Ở khu Bản Đôn có những cây cầu treo bằng gỗ, dây nối các cù lao, bắc qua những tán cây si, cây gáo lớn mọc ven sông. Đây là cảnh mà nhiều người từ xa đến muốn xem nhất.
Ngư dân ven sông vẫn dùng thuyền độc mộc, chài lưới để bắt cá. Một số loài cá sông Sêrêpôk được người địa phương chế biến thành các món nướng, nấu canh chua, kho với măng. Mùa nước cạn, bãi đá lộ ra, trẻ con và người lớn ra tắm, giặt, bắt ốc.
Trên sông Sêrêpôk về phía hạ lưu có các nhà máy thuỷ điện lớn. Việc vận hành hồ chứa có thể khiến mực nước thay đổi nhanh, nên người dân và khách được nhắc không xuống tắm ở những đoạn sông có cảnh báo, nhất là khi trời mưa ở thượng nguồn.
Đời sống ven sông gắn với lúa nước ở những bãi bồi, với rẫy ngô, sắn trên đất cao hơn. Một số xã có hồ thuỷ lợi để tưới lúa mùa khô. Cùng với đó, người Buôn Đôn trồng điều, cà phê ở vùng giáp Cư M'gar và Buôn Ma Thuột.
Voi Bản Đôn ngày nay và cách đi tham quan
Voi nhà ở Buôn Đôn nay đã ít hơn nhiều so với trước. Nhiều con già yếu, không còn sinh sản được trong điều kiện nuôi nhốt. Các chương trình bảo tồn khuyến khích chủ voi cho voi nghỉ, ăn tự nhiên trong rừng, thay vì dùng voi chở khách cả ngày.
Lễ hội văn hoá voi thường tổ chức trong dịp lễ hội của tỉnh, có lễ cúng sức khoẻ cho voi, các cuộc thi voi đua, voi bơi qua sông trong những năm trước đây. Hình thức lễ hội thay đổi theo từng năm và theo hướng hạn chế làm voi mệt.
Khu du lịch ở Bản Đôn có nhà sàn, cầu treo, quán ăn ven sông, khu trưng bày về nghề voi. Người đi tham quan nên dành nửa ngày, mang nước, mũ nón vì nắng mạnh. Mùa khô dễ đi hơn, mùa mưa cảnh đẹp hơn nhưng đường trơn.
Ăn ở Buôn Đôn có gà nướng, cơm lam, cá sông nướng, các món của người Lào như lạp, xôi. Rượu cần là thứ người địa phương mời khách trong các dịp vui; khi được mời nên uống theo lượt, không cần cố uống nhiều.
Nhà sàn kiểu Lào, buôn M'nông và tiếng nói ven sông
Đi trong khu Bản Đôn cũ, người tinh ý sẽ thấy hai kiểu nhà sàn. Nhà của người Lào và những gia đình gốc Lào thường có mái cao, dốc, hiên rộng, chạm khắc ở đầu hồi và cầu thang. Nhà dài của người Ê Đê, M'nông thì thấp, kéo dài theo số thế hệ, cầu thang đực cái ở đầu nhà.
Người Lào ở Bản Đôn đã sống ở đây nhiều thế hệ, nói tiếng Việt, tiếng Ê Đê, nhiều người còn nói tiếng Lào trong nhà. Các món ăn như lạp thịt băm trộn thính, xôi nếp hấp trong giỏ mây, cá nướng chấm mắm là dấu vết rõ nhất của văn hoá Lào trong bữa cơm hằng ngày.
Các buôn M'nông ở Buôn Đôn gắn với nghề nuôi voi, làm rẫy, đan lát. Người M'nông có cồng chiêng, lễ cúng sức khoẻ cho voi, lễ mừng lúa mới riêng. Vào những dịp này, khách lạ có thể được mời dự nếu đi cùng người quen trong buôn.
Người Kinh và đồng bào các dân tộc phía Bắc đến Buôn Đôn chủ yếu sau năm 1975, sống ở các xã khai hoang phía đông giáp Buôn Ma Thuột, Cư M'gar. Vì vậy, một huyện nhỏ nhưng có nhiều kiểu làng: làng ven sông của người Lào, buôn của người M'nông, Ê Đê và thôn của người mới đến lập nghiệp.
Buôn Đôn cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Buôn Đôn không còn là cấp hành chính. Các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới lớn hơn, trực thuộc tỉnh Đắk Lắk. Vì Buôn Đôn trước đó không có thị trấn, cả huyện cũ nay chủ yếu là xã, không có phường.
Tên Bản Đôn, Buôn Đôn vẫn được dùng trong tên khu du lịch, trong cách gọi hằng ngày và trong ký ức của người địa phương. Tên xã mới cụ thể nên tra trên danh sách chính thức của tỉnh, vì một số thôn, buôn có thể đã chuyển sang xã khác.
Khi ghi địa chỉ, nên ghi tên xã mới kèm chú thích tên cũ, ví dụ "xã X, tỉnh Đắk Lắk (trước là xã Krông Na, huyện Buôn Đôn)". Người có giấy tờ cấp trước năm 1995 có thể thấy ghi huyện Ea Súp, vì khi đó vùng này còn thuộc Ea Súp.
Vườn quốc gia Yok Đôn vẫn là đơn vị quản lý rừng, không phụ thuộc vào việc bỏ cấp huyện. Người đi rừng, làm thủ tục liên quan đến đất rừng nên liên hệ ban quản lý vườn và ủy ban xã nơi có đất để được hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Buôn Đôn cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Buôn Đôn cũ thuộc tỉnh Đắk Lắk mới, sau khi Đắk Lắk và Phú Yên hợp nhất theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là đơn vị hành chính, các xã cũ được sắp xếp thành xã mới.
Buôn Đôn được lập năm nào?
Huyện Buôn Đôn được lập năm 1995 trên phần đất tách từ huyện Ea Súp. Vì vậy, giấy tờ cấp trước năm 1995 của người ở vùng Bản Đôn có thể ghi huyện Ea Súp, tỉnh Đắk Lắk.
Bản Đôn có phải là Buôn Đôn không?
Bản Đôn là tên gọi vùng làng cổ bên sông Sêrêpôk, gắn với người Lào và nghề voi. Buôn Đôn là tên huyện lập năm 1995, lấy theo tên vùng đất này. Hai tên thường được dùng thay nhau khi nói về khu du lịch và làng nghề voi.
Vườn quốc gia Yok Đôn nằm ở đâu?
Vườn quốc gia Yok Đôn nằm chủ yếu trên đất huyện Buôn Đôn và Ea Súp cũ, một phần sang Đắk Nông cũ. Đây là vườn quốc gia rộng nhất Việt Nam, nổi tiếng với rừng khộp và các loài thú lớn như voi rừng.
Đi Bản Đôn mùa nào hợp lý?
Mùa khô từ khoảng tháng 11 đến tháng 4 đường dễ đi, ít mưa, nhưng nắng mạnh và rừng khộp rụng lá. Mùa mưa cảnh xanh hơn, sông nhiều nước, nhưng đường đất trơn. Nên hỏi tình hình mực nước trước khi đi chơi ven sông.
Còn được cưỡi voi ở Buôn Đôn không?
Hoạt động cưỡi voi đã giảm nhiều, nhiều nơi chuyển sang mô hình chăm sóc voi thân thiện, cho khách quan sát voi ăn, tắm. Nên hỏi trước các đơn vị du lịch ở Bản Đôn về hình thức tham quan hiện có.