Huyện Cư Kuin là đơn vị cấp huyện lập năm 2007 của Đắk Lắk cũ, nằm sát phía nam thành phố Buôn Ma Thuột, phần lớn đất tách từ huyện Krông A Na. Cư Kuin không có thị trấn; trung tâm huyện đặt ở xã Dray Bhăng. Từ 1/7/2025, huyện không còn là cấp hành chính; các xã cũ được sắp xếp thành xã mới của tỉnh Đắk Lắk.
Cư Kuin là một trong những huyện trẻ nhất của Đắk Lắk cũ, tồn tại gần mười tám năm. Trong khoảng thời gian ngắn đó, huyện kịp dựng trung tâm hành chính, trường học, chợ, và gắn với hình ảnh vùng cà phê, sầu riêng ngay cửa ngõ thành phố. Bài này kể lại chuyện lập huyện, các xã cũ, hai kiểu đất đỏ đồi và ruộng trũng, và cách đọc địa chỉ Cư Kuin sau năm 2025.
Vì sao tách Krông A Na để lập Cư Kuin năm 2007
Trước năm 2007, huyện Krông A Na trải từ ven thành phố Buôn Ma Thuột xuống tận vùng sông Krông Ana, gồm cả đất đồi đỏ trồng cà phê ở phía bắc và đồng lúa trũng ở phía nam. Trung tâm huyện ở thị trấn Buôn Trấp nằm lệch về phía tây nam, nên người ở các xã sát thành phố đi làm việc ở huyện lại phải chạy xa hơn đi vào thành phố.
Năm 2007, Chính phủ quyết định lập huyện Cư Kuin trên phần đất phía đông và đông bắc của Krông A Na. Huyện mới gồm các xã Ea Tiêu, Ea Ktur, Ea Bhốk, Ea Hu, Dray Bhăng, Hòa Hiệp, Cư Ê Wi, Ea Ning. Phần còn lại giữ tên Krông A Na, trung tâm vẫn ở Buôn Trấp.
Tên Cư Kuin lấy từ tên một ngọn núi, đồi trong vùng, theo cách đặt tên quen thuộc của người Ê Đê. Chữ "cư" chỉ núi, đồi; nhiều địa danh ở Đắk Lắk cũ bắt đầu bằng chữ này như Cư M'gar, Cư Bao, Cư Êbur. Cách đặt tên này giúp người địa phương nhận ra ngay vùng đất ấy gắn với đồi núi chứ không phải sông suối.
Vì huyện được lập muộn, nhiều người lớn tuổi ở Cư Kuin có giấy khai sinh, học bạ, giấy tờ đất ghi huyện Krông A Na, có khi ghi Krông Ana. Giấy tờ từ năm 2007 tới tháng 6/2025 ghi huyện Cư Kuin. Cả hai cách ghi đều đúng với thời điểm cấp, không phải sai sót.
Các xã của Cư Kuin và trung tâm Dray Bhăng
Trong suốt thời gian tồn tại, Cư Kuin không có thị trấn. Trung tâm huyện là xã Dray Bhăng, nơi đặt ủy ban huyện, các phòng ban, trường trung học, trung tâm y tế. Quanh khu trung tâm hình thành dần khu dân cư tập trung, có chợ, cửa hàng, nhưng về mặt hành chính vẫn là xã.
Các xã phía bắc như Ea Tiêu, Ea Ktur, Ea Bhốk giáp thành phố Buôn Ma Thuột, đất đỏ, nhiều vườn cà phê và nhà ven trục đường. Nhiều người ở đây đi làm, đi học trong thành phố, chiều tối về nhà, nên các xã này mang dáng ven đô hơn là nông thôn thuần.
Các xã phía nam như Cư Ê Wi, Ea Ning, Hòa Hiệp, Ea Hu có nhiều đất trũng, ruộng lúa ven sông, ao hồ. Người dân ở đây trồng lúa hai vụ, nuôi cá, trồng rau màu, khác hẳn kiểu vườn cà phê trên đồi ở phía bắc. Đi từ bắc xuống nam huyện, cảnh vật chuyển từ đồi đỏ sang đồng nước chỉ trong một đoạn đường.
Dân cư Cư Kuin gồm người Ê Đê sống ở các buôn cũ, người Kinh từ nhiều tỉnh vào lập nghiệp sau năm 1975, và một phần đồng bào các dân tộc phía Bắc. Nhiều thôn mang tên số, tên quê cũ, hoặc tên nông trường, đội sản xuất cũ, phản ánh lịch sử khai hoang của vùng.
Đất đỏ phía bắc: cà phê, sầu riêng, bơ
Phần phía bắc Cư Kuin nằm trên cao nguyên bazan liền với Buôn Ma Thuột, đất tơi, giữ ẩm tốt, là nền của các vườn cà phê vối từ thời nông trường. Nhiều vườn đã qua hai, ba lần tái canh, thay cây già bằng giống mới cho năng suất ổn định hơn và chịu hạn khá hơn.
Mười năm gần đây, sầu riêng được trồng rất nhiều ở Cư Kuin, xen trong vườn cà phê hoặc thành vườn riêng. Bơ, mắc ca, hồ tiêu cũng có mặt. Vào mùa sầu riêng, các trục đường liên xã xuất hiện nhiều điểm thu mua, xe tải đến từ các tỉnh phía Nam và cả thương lái nước ngoài.
Trồng sầu riêng đòi hỏi nhiều nước, nhiều phân và kỹ thuật chăm sóc, nên không phải hộ nào chuyển đổi cũng thành công. Những năm hạn, nhiều vườn non bị chết, nhiều hộ mắc nợ vật tư. Người mới mua đất làm vườn ở đây nên hỏi kỹ nguồn nước, lịch sử vườn và những năm thất bát trước đó.
Ngoài cây công nghiệp và cây ăn quả, các xã phía bắc có nhiều cơ sở sơ chế cà phê, xưởng sấy, kho nông sản. Đây là nguồn việc làm thời vụ cho người dân trong huyện và người từ nơi khác đến trong mùa thu hoạch cuối năm.
Đồng trũng phía nam và dòng Krông Ana
Phía nam Cư Kuin giáp vùng sông Krông Ana, nơi có những cánh đồng bằng phẳng hiếm thấy trên cao nguyên. Đất phù sa ven sông, cộng với kênh mương từ các hồ thuỷ lợi, cho phép làm lúa nước, trồng màu. Đây là một phần của vựa lúa lớn nhất tỉnh cũ trải dài qua Krông A Na và Lắk.
Mùa mưa, nước sông Krông Ana có thể dâng cao, tràn vào ruộng thấp và một số đoạn đường. Người dân vùng này quen chuẩn bị trước mùa lũ: thu hoạch sớm vụ hè thu, kê cao lúa, chuồng trại, theo dõi thông báo xả lũ của các hồ chứa thượng nguồn.
Mùa khô, ruộng ven sông là nơi người dân trồng ngô, đậu, rau màu ngắn ngày. Những năm hạn nặng, nước sông xuống thấp, trạm bơm phải chạy hết công suất, nhiều thửa ruộng xa kênh bị bỏ trống. Câu chuyện nước tưới luôn là chủ đề quen thuộc trong các cuộc họp thôn.
Cá đồng, cá sông, ốc, rau dại ven ruộng là món ăn thường ngày của người vùng trũng. Nhiều gia đình đào ao nuôi cá kết hợp với trồng lúa, chăn vịt. Cảnh vịt đàn trên cánh đồng gặt xong, cò trắng bay trên ruộng nước khiến nhiều người từ xa đến ngạc nhiên vì tưởng mình đang ở đồng bằng.
Đi lại và các con đường qua Cư Kuin
Cư Kuin nằm ngay phía nam Buôn Ma Thuột, đi từ trung tâm thành phố tới các xã phía bắc của huyện chỉ mất một quãng ngắn. Các trục quốc lộ, tỉnh lộ từ thành phố xuống phía nam đều đi qua hoặc sát địa bàn huyện, nối thành phố với vùng Krông A Na, Lắk. Muốn tới khu trung tâm Dray Bhăng, người lạ nên hỏi đường ngay ở các xã giáp thành phố.
Ngoài quốc lộ, các đường liên xã nối Cư Kuin với Krông A Na ở phía tây và Krông Pắc, Krông Bông ở phía đông. Nhiều đoạn đường đi qua vườn cà phê, sầu riêng, hai bên là hàng cây che bóng, buổi trưa khá mát. Mùa thu hoạch, xe tải, xe công nông chạy nhiều, nên đi chậm ở các khúc cua.
Người ở Cư Kuin đi Buôn Ma Thuột chủ yếu bằng xe máy, xe buýt, xe dịch vụ. Do gần thành phố, nhiều việc như khám bệnh, mua sắm lớn, làm việc với ngân hàng, người dân đều lên thành phố thay vì ở trung tâm huyện.
Đi về phía nam qua vùng đồng trũng, người đi đường có thể ghé ngắm cánh đồng lúa ven sông, đặc biệt đẹp vào mùa lúa chín. Mùa mưa nên tránh các đoạn đường thấp gần sông sau những trận mưa lớn, vì nước có thể chảy tràn qua mặt đường.
Buôn Ê Đê và đời sống văn hoá ở Cư Kuin
Các buôn Ê Đê ở Cư Kuin chủ yếu nằm ở những xã có tên gốc Ê Đê như Ea Tiêu, Ea Ktur, Ea Bhốk, Dray Bhăng, Cư Ê Wi. Nhiều buôn còn giữ nhà dài, bến nước, cồng chiêng; một số buôn đã chuyển hẳn sang nhà xây nhưng vẫn giữ các lễ cúng theo mùa.
Đội cồng chiêng của các buôn thường biểu diễn trong các dịp lễ của huyện, của tỉnh, và trong lễ hội cà phê ở Buôn Ma Thuột. Lớp nghệ nhân lớn tuổi vẫn truyền nghề cho lớp trẻ, dù số người trẻ theo nghề ngày càng ít vì phải đi làm ăn xa.
Người Kinh ở Cư Kuin đến từ nhiều tỉnh miền Bắc và miền Trung. Mỗi thôn mang dấu ấn quê gốc khác nhau qua giọng nói, món ăn ngày giỗ, cách dựng nhà thờ họ. Ở đây có thể gặp đình làng kiểu Bắc Bộ, nhà thờ họ của người miền Trung đứng cách không xa các buôn Ê Đê.
Đời sống văn hoá chung của huyện xoay quanh các mùa vụ: Tết sau mùa cà phê, lễ mừng lúa mới sau mùa gặt, các dịp tảo mộ, giỗ chạp. Người mới đến sống ở đây nên làm quen với nhịp này, vì việc nhờ vả hàng xóm, thuê nhân công thường phải tính theo mùa.
Cư Kuin cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Cư Kuin không còn là cấp hành chính. Tám xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới lớn hơn, trực thuộc thẳng tỉnh Đắk Lắk. Vì Cư Kuin không có thị trấn, cả vùng đất huyện cũ chủ yếu thành xã; khu trung tâm Dray Bhăng vẫn là điểm tụ hội của người dân quanh đó.
Huyện tồn tại chưa tới hai mươi năm, nên người dân có thể có giấy tờ ghi ba kiểu khác nhau: huyện Krông A Na trước năm 2007, huyện Cư Kuin từ 2007 tới tháng 6/2025, và xã mới thuộc tỉnh Đắk Lắk từ 1/7/2025. Đây là trường hợp nên chú ý khi làm hồ sơ cần ghi quê quán.
Khi ghi địa chỉ, cách rõ ràng là ghi tên xã mới, tỉnh Đắk Lắk, rồi chú thích "trước là xã Ea Tiêu, huyện Cư Kuin" chẳng hạn. Tên xã mới cụ thể nên tra danh sách chính thức của tỉnh hoặc hỏi ủy ban xã nơi cư trú, vì một số thôn, buôn có thể được chuyển sang xã khác.
Các việc như chứng thực giấy tờ, xác nhận cư trú, đăng ký khai sinh nay làm ở ủy ban xã mới. Với các việc lớn hơn như đất đai, đầu tư, người dân có thể phải lên các cơ quan cấp tỉnh ở Buôn Ma Thuột, khá gần với Cư Kuin cũ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Cư Kuin cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Cư Kuin cũ thuộc tỉnh Đắk Lắk mới, gồm Đắk Lắk cũ và Phú Yên cũ, theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là đơn vị hành chính, các xã cũ được sắp xếp thành xã mới.
Cư Kuin được lập năm nào, tách từ đâu?
Huyện Cư Kuin được lập năm 2007, chủ yếu trên phần đất phía đông và đông bắc của huyện Krông A Na. Vì vậy, giấy tờ trước năm 2007 của người ở vùng này thường ghi huyện Krông A Na.
Cư Kuin có thị trấn không?
Không. Từ khi lập tới tháng 6/2025, Cư Kuin không có thị trấn. Trung tâm huyện đặt ở xã Dray Bhăng, nơi có các cơ quan huyện, trường học, trung tâm y tế và khu dân cư tập trung.
Huyện Cư Kuin trước sáp nhập gồm những xã nào?
Cư Kuin gồm tám xã Ea Tiêu, Ea Ktur, Ea Bhốk, Ea Hu, Dray Bhăng, Hòa Hiệp, Cư Ê Wi, Ea Ning. Sau 7/2025, các xã này được sắp xếp lại thành xã mới thuộc tỉnh Đắk Lắk.
Cư Kuin trồng gì nhiều nhất?
Phía bắc huyện chủ yếu là cà phê, sầu riêng, bơ, hồ tiêu trên đất đỏ bazan. Phía nam giáp sông Krông Ana có nhiều ruộng lúa nước, ao cá, rau màu, là một phần của vựa lúa trải qua Krông A Na và Lắk.
Đi từ Buôn Ma Thuột xuống Cư Kuin thế nào?
Cư Kuin nằm sát phía nam thành phố, các xã phía bắc huyện cũ như Ea Tiêu, Ea Ktur chỉ cách trung tâm thành phố một quãng ngắn. Đi tiếp xuống phía nam là khu trung tâm Dray Bhăng; người lạ nên hỏi đường vì có nhiều ngả rẽ.