Thành phố Buôn Ma Thuột là tỉnh lỵ của Đắk Lắk cũ, nằm giữa cao nguyên đất đỏ, nơi các quốc lộ 14, 26, 27 gặp nhau. Nơi đây là tỉnh lỵ từ thời tỉnh Darlac, lên thành phố thuộc tỉnh năm 1995. Từ 1/7/2025, thành phố không còn là cấp hành chính; địa bàn chia thành các phường, xã của tỉnh Đắk Lắk mới, và Buôn Ma Thuột vẫn là nơi đặt trung tâm hành chính của tỉnh.
Người ở xa nhắc tới Buôn Ma Thuột trước hết là cà phê. Nhưng thành phố còn là nơi các buôn Ê Đê nằm ngay giữa phố, nơi đã diễn ra trận mở màn Chiến dịch Tây Nguyên tháng 3/1975, và là đầu mối của cả vùng cao nguyên phía nam. Bài này kể lại các lớp lịch sử, các phường xã trước sáp nhập, đời sống thường ngày và cách đọc địa chỉ cũ.
Từ buôn Ê Đê đến tỉnh lỵ Ban Mê Thuột
Tên Buôn Ma Thuột thường được giải thích theo tiếng Ê Đê là buôn của cha Thuột, tức người cha có con tên Thuột, một thủ lĩnh có uy tín của vùng. Trước khi người Pháp đến, đây là khu vực của các buôn Ê Đê sống ven suối, làm rẫy, nuôi voi, giao thương với người Lào và người Kinh qua những con đường mòn.
Khi lập tỉnh Darlac đầu thế kỷ XX, chính quyền thuộc địa chọn nơi này làm tỉnh lỵ vì địa thế bằng, rộng, nằm giữa các ngả đường đi Lào, đi Nha Trang và xuống phía nam. Tên viết theo tiếng Pháp là Ban Mê Thuột, cách gọi này còn được dùng rất lâu, kể cả trên giấy tờ thời Việt Nam Cộng hòa.
Thời Pháp, quanh tỉnh lỵ mọc lên các đồn điền cà phê, cao su, cùng nhà tù dành cho tù chính trị mà nay là di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột. Dinh thự của vua Bảo Đại, thường gọi là Biệt điện Bảo Đại, cũng được dựng tại đây, nay là một điểm tham quan gần trung tâm.
Ngày 10/3/1975, quân giải phóng tấn công thị xã Ban Mê Thuột, mở đầu Chiến dịch Tây Nguyên. Trận đánh này dẫn tới cuộc rút lui khỏi Tây Nguyên và những diễn biến dẫn tới ngày 30/4/1975. Tượng đài chiến thắng ở ngã sáu trung tâm thành phố là dấu mốc người Buôn Ma Thuột dùng để chỉ đường.
Thị xã, rồi thành phố năm 1995 và các phường, xã trước 7/2025
Sau năm 1975, Buôn Ma Thuột là thị xã tỉnh lỵ của tỉnh Đắk Lắk. Dân số tăng nhanh nhờ các đợt di dân, cán bộ, công nhân nông trường và người buôn bán từ khắp nơi đến. Năm 1995, thị xã được nâng lên thành phố thuộc tỉnh, và về sau được công nhận đô thị loại I trực thuộc tỉnh.
Trước 1/7/2025, thành phố gồm nhiều phường nội thị như Tân Lợi, Tân An, Tân Lập, Thành Công, Thắng Lợi, Thống Nhất, Tự An, Ea Tam, Khánh Xuân cùng một số phường khác, và các xã ven như Cư Êbur, Ea Kao, Hòa Thắng, Hòa Phú, Ea Tu. Khu trung tâm cũ nằm quanh ngã sáu, các phường mới mở rộng theo những trục quốc lộ.
Các xã ven thành phố vẫn giữ nhiều vườn cà phê, rẫy, buôn Ê Đê và ruộng ở vùng trũng. Ranh giới nội thị và ngoại thành ở Buôn Ma Thuột không rõ như ở thành phố đồng bằng: đi vài phút xe từ phố chính đã gặp vườn cà phê, nhà sàn dài và đường đất đỏ.
Những năm sau 1995, thành phố được điều chỉnh địa giới vài lần ở cấp phường, xã: lập phường mới từ xã ven, chia tách phường đông dân. Vì vậy, cùng một căn nhà có thể ghi tên phường khác nhau trên giấy tờ cấp ở các năm khác nhau. Gặp trường hợp đó, nên đối chiếu theo năm cấp giấy chứ không vội cho là sai.
Buôn Ê Đê giữa lòng phố
Điểm đặc biệt của Buôn Ma Thuột là các buôn Ê Đê vẫn nằm ngay trong thành phố. Buôn Akô Dhông ở phía bắc trung tâm là ví dụ quen thuộc: nhà dài trên cột, cầu thang đực cái, khung cửi dệt thổ cẩm, sân rộng cho các dịp lễ. Nhiều buôn khác ở các phường, xã ven cũng giữ được bến nước và nếp sinh hoạt chung.
Nhà dài Ê Đê dài theo số thế hệ, mỗi khi có con gái lấy chồng thì nối thêm gian. Người đàn ông về ở nhà vợ, con theo họ mẹ. Đây là phong tục mà người từ nơi khác đến cần biết để khỏi bỡ ngỡ khi được mời vào nhà, ngồi đúng chỗ, uống rượu cần đúng lượt.
Bảo tàng Đắk Lắk, Bảo tàng Thế giới Cà phê và nhiều nhà văn hoá trong thành phố lưu giữ cồng chiêng, đồ dệt, đồ dùng của các dân tộc bản địa. Đây là cách nhanh nhất để người mới đến có cái nhìn chung trước khi vào buôn thật.
Khi vào buôn, nên hỏi trước người trong nhà, không tự ý chụp ảnh trong nhà dài hay ở bến nước khi đang có lễ. Các dịp như lễ mừng lúa mới, lễ cúng bến nước thường tổ chức vào cuối mùa khô hoặc sau thu hoạch, mỗi buôn một lịch riêng.
Cà phê và lễ hội của thành phố
Buôn Ma Thuột là trung tâm giao dịch cà phê của cả vùng. Dọc các trục đường ra ngoại thành có kho, xưởng sơ chế, sân phơi; trong phố là dày đặc quán cà phê với kiểu pha phin, uống đặc, nhiều người ngồi từ sáng sớm. Cà phê ở đây chủ yếu là cà phê vối trồng quanh thành phố và các huyện lân cận.
Lễ hội cà phê Buôn Ma Thuột được tổ chức lần đầu năm 2005, về sau thành sự kiện định kỳ, thường gắn với dịp tháng 3. Trong những ngày lễ, thành phố có diễu hành, trình diễn cồng chiêng, hội chợ nông sản, rất đông khách. Ai muốn tìm phòng nghỉ những ngày này nên đặt sớm.
Bảo tàng Thế giới Cà phê, công trình mang dáng nhà dài cách điệu ở phía bắc trung tâm, trưng bày dụng cụ pha chế, lịch sử cây cà phê và văn hoá uống cà phê ở nhiều nước. Đây là điểm dừng ngắn thích hợp cho khách ở thành phố một ngày.
Ngoài cà phê, chợ Buôn Ma Thuột bán đủ sản vật cao nguyên: hồ tiêu, bơ, sầu riêng, mật ong, măng khô, thổ cẩm. Món ăn đường phố quen thuộc có bún đỏ, bánh ướt thịt nướng chấm nước mắm pha, bún bò, gà nướng cơm lam của người Ê Đê.
Đi lại và những điểm quanh Buôn Ma Thuột
Sân bay Buôn Ma Thuột ở phía đông thành phố có chuyến bay đi Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và một số nơi khác. Đường bộ theo quốc lộ 14 lên Gia Lai, xuống Đắk Nông, Bình Phước; quốc lộ 26 xuống Nha Trang qua Krông Pắc, Ea Kar, M'Đrắk; quốc lộ 27 đi về phía nam qua vùng Lắk sang Lâm Đồng.
Từ thành phố đi nửa ngày có thể tới hồ Ea Kao, thác Dray Nur ở Krông A Na, Bản Đôn ở Buôn Đôn hoặc hồ Lắk ở phía nam. Đường tới các điểm này đều có xe khách, xe dịch vụ; tự đi xe máy thì nên chú ý xe tải chở nông sản chạy nhiều trên quốc lộ, nhất là mùa thu hoạch.
Hồ Ea Kao ở phía đông nam thành phố là hồ thuỷ lợi lớn, có rừng thông, đồi cỏ xung quanh, người dân hay ra dạo chiều. Một số thác nhỏ gần thành phố như Dray Nur, Gia Long thì cần đi xa hơn, nên hỏi tình trạng đường và mực nước trước khi đi trong mùa mưa.
Mùa khô ở Buôn Ma Thuột nắng, gió, bụi đỏ; buổi tối và sáng sớm khá mát. Mùa mưa thường mưa chiều, ít khi kéo dài cả ngày. Người từ phía Bắc vào lần đầu hay ngạc nhiên vì cao nguyên không lạnh như đã nghĩ, nhưng đêm tháng 12, tháng 1 vẫn cần áo khoác.
Đầu mối học hành, khám chữa bệnh của cả vùng
Buôn Ma Thuột là nơi đặt Trường Đại học Tây Nguyên, trường đại học lớn của vùng cao nguyên, đào tạo nhiều ngành từ y, sư phạm tới nông lâm. Sinh viên từ Gia Lai, Đắk Nông, Kon Tum, Phú Yên xuống học khá đông, khiến các khu trọ quanh trường lúc nào cũng nhộn nhịp vào đầu năm học.
Về y tế, thành phố có các bệnh viện tuyến tỉnh và bệnh viện vùng Tây Nguyên, là nơi nhận bệnh nhân chuyển từ các huyện và cả tỉnh lân cận. Người ở huyện xa thường xuống thành phố khám, ở trọ gần bệnh viện vài ngày, nên quanh các bệnh viện mọc lên nhiều nhà trọ, quán cơm giá bình dân.
Thành phố cũng là trung tâm thương mại, ngân hàng, kho vận nông sản của cả tỉnh cũ. Các đại lý vật tư nông nghiệp, máy móc, phân bón lớn đều đặt ở đây, rồi phân phối xuống các huyện. Người làm vườn ở Krông Pắc, Cư M'gar hay Ea Kar thỉnh thoảng vẫn phải lên thành phố để mua máy, sửa máy, làm thủ tục vay vốn.
Vì là nơi hội tụ, Buôn Ma Thuột có giọng nói pha trộn: giọng Quảng, giọng Huế, giọng Bắc, giọng Ê Đê nói tiếng Việt. Người mới đến thường nhận xét người ở đây dễ gần, quán xá mở sớm, và gần như ai cũng có họ hàng làm cà phê ở một huyện nào đó.
Buôn Ma Thuột cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, thành phố Buôn Ma Thuột không còn là cấp hành chính. Các phường, xã cũ được sắp xếp thành một số phường, xã mới trực thuộc tỉnh Đắk Lắk; khu nội thị chủ yếu thành phường, phần ven có thể nhập vào xã. Tên Buôn Ma Thuột vẫn được giữ trong tên gọi của khu trung tâm và trong cách gọi hằng ngày.
Vì trung tâm hành chính của tỉnh Đắk Lắk mới đặt tại đây, các cơ quan cấp tỉnh tiếp tục làm việc ở Buôn Ma Thuột. Người dân Phú Yên cũ có việc cấp tỉnh nay lên thành phố này thay vì đi Tuy Hòa như trước.
Địa chỉ cũ trong nội thị thường có dạng số nhà, tên đường, tổ dân phố, phường, thành phố Buôn Ma Thuột. Sau sáp nhập, số nhà và tên đường về cơ bản giữ nguyên, thứ thay đổi là tên phường và việc bỏ cấp thành phố. Khi gửi hàng, nhận bưu phẩm, nên ghi thêm tên phường cũ trong ngoặc cho người giao quen đường.
Giấy tờ làm trước năm 1995 sẽ ghi thị xã Buôn Ma Thuột; giấy rất cũ có thể ghi Ban Mê Thuột, tỉnh Darlac. Tất cả đều chỉ cùng một vùng đất. Nếu cần xác nhận địa chỉ cũ và mới là một, nên hỏi ủy ban phường, xã nơi cư trú và mang theo căn cước để đối chiếu.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Buôn Ma Thuột cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn Buôn Ma Thuột cũ thuộc tỉnh Đắk Lắk mới, sau khi Đắk Lắk và Phú Yên hợp nhất theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Buôn Ma Thuột là nơi đặt trung tâm hành chính của tỉnh mới.
Buôn Ma Thuột lên thành phố năm nào?
Thị xã Buôn Ma Thuột được nâng lên thành phố thuộc tỉnh Đắk Lắk năm 1995. Trước đó, nơi đây là tỉnh lỵ từ thời tỉnh Darlac đầu thế kỷ XX, rồi là thị xã tỉnh lỵ sau năm 1975.
Ban Mê Thuột và Buôn Ma Thuột khác nhau thế nào?
Đây là cùng một nơi. Ban Mê Thuột là cách viết thời Pháp và thời Việt Nam Cộng hòa, Buôn Ma Thuột là tên chính thức sau năm 1975, gần với cách gọi tiếng Ê Đê hơn. Nhiều người lớn tuổi vẫn quen gọi Ban Mê.
Ở Buôn Ma Thuột có thể vào buôn Ê Đê không?
Có. Buôn Akô Dhông và một số buôn ở các phường, xã ven thành phố vẫn giữ nhà dài, bến nước. Nên đi cùng người quen hoặc hỏi trước chủ nhà, tôn trọng phong tục, không tự ý chụp ảnh khi đang có lễ.
Lễ hội cà phê Buôn Ma Thuột diễn ra khi nào?
Lễ hội cà phê được tổ chức lần đầu năm 2005 và về sau thành sự kiện định kỳ, thường vào khoảng tháng 3. Lịch cụ thể mỗi lần do tỉnh công bố, nên xem thông báo chính thức trước khi lên kế hoạch đi.
Giấy tờ ghi thành phố Buôn Ma Thuột còn dùng được không?
Giấy tờ cấp trước đây vẫn có giá trị theo thời điểm cấp, không phải đổi chỉ vì địa danh thay đổi. Khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi theo tên phường, xã mới của tỉnh Đắk Lắk. Có thể xin xác nhận tại ủy ban phường, xã nơi cư trú nếu cần.