Ngay trước ngày 1/7/2025, tỉnh Cao Bằng có mười đơn vị cấp huyện: thành phố Cao Bằng và chín huyện Bảo Lạc, Bảo Lâm, Hạ Lang, Hà Quảng, Hòa An, Nguyên Bình, Quảng Hòa, Thạch An, Trùng Khánh. Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Cao Bằng là một trong số ít tỉnh không phải hợp nhất với tỉnh nào, vẫn giữ tên tỉnh Cao Bằng; cấp huyện bị bỏ từ 1/7/2025.
Cao Bằng nằm ở cực đông bắc của vùng núi phía Bắc, có đường biên giới dài với Trung Quốc. Bài này đi qua các lớp tên gọi của tỉnh, giai đoạn hợp với Lạng Sơn thành tỉnh Cao Lạng, đợt nhập huyện năm 2020 làm mất ba tên huyện quen thuộc, danh sách mười đơn vị cũ, và cách ghi một địa chỉ Cao Bằng cũ sau ngày bỏ cấp huyện.
Đất phên giậu phía bắc qua các triều đại
Cao Bằng có mặt trong sử sách từ rất sớm như vùng biên ải phía bắc. Truyền thuyết về Thục Phán và nước Nam Cương gắn với vùng Hòa An, còn thế kỷ XI là thời của Nùng Trí Cao, thủ lĩnh người Nùng từng dựng nước và chống lại nhà Tống. Những câu chuyện này vẫn được người Tày, Nùng kể lại và gắn với nhiều di tích quanh thành phố Cao Bằng.
Dưới thời Lê, vùng đất này là trấn Thái Nguyên rồi trấn Cao Bằng, đặt dưới quyền các dòng họ thổ ty người Tày. Cuối thế kỷ XVI, sau khi mất Thăng Long, nhà Mạc rút lên Cao Bằng và duy trì chính quyền ở đây gần một trăm năm, tới năm 1677 mới chấm dứt. Nhiều dấu tích thành lũy, đền miếu thời Mạc vẫn còn ở Hòa An và quanh thành phố.
Thời Nguyễn, Cao Bằng trở thành tỉnh, chia thành các phủ, châu, trong đó có các tên còn quen đến nay như Hòa An, Thạch An, Quảng Uyên, Hạ Lang. Thời Pháp, tỉnh Cao Bằng thuộc vùng quân sự biên giới, tỉnh lỵ đặt ở nơi hợp lưu sông Bằng và sông Hiến, chính là thành phố Cao Bằng ngày nay.
Trong thế kỷ XX, Cao Bằng gắn với nhiều mốc lớn: năm 1941 lãnh tụ Hồ Chí Minh về nước ở Pác Bó, huyện Hà Quảng; năm 1944 Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân thành lập ở khu rừng nay thuộc huyện Nguyên Bình; năm 1950 chiến dịch Biên giới mở màn bằng trận Đông Khê ở huyện Thạch An.
Thời Việt Bắc, tỉnh Cao Lạng và lần tách lại năm 1978
Từ năm 1956 đến năm 1975, Cao Bằng là một tỉnh thuộc Khu tự trị Việt Bắc, cùng Lạng Sơn, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Hà Giang. Trên một số giấy tờ của thời kỳ này, ngoài tên tỉnh còn ghi kèm khu tự trị, nên người đọc hồ sơ cũ đừng ngạc nhiên khi thấy một cấp hành chính không còn tồn tại.
Cuối năm 1975, khi Quốc hội quyết định hợp nhất nhiều tỉnh trên cả nước, Cao Bằng và Lạng Sơn được gộp thành tỉnh Cao Lạng, tỉnh lỵ đặt tại thị xã Lạng Sơn. Đường từ các huyện vùng cao như Bảo Lạc, Hà Quảng xuống tỉnh lỵ lúc đó dài và khó, nên việc quản lý gặp nhiều trở ngại.
Chỉ ba năm sau, cuối năm 1978, tỉnh Cao Lạng được chia lại thành hai tỉnh Cao Bằng và Lạng Sơn như cũ. Vì quãng thời gian ngắn, ít người còn nhắc tên Cao Lạng, nhưng một số giấy khai sinh, bằng tốt nghiệp, giấy tờ đất cấp trong khoảng 1976–1978 vẫn mang tên tỉnh này.
Từ năm 1979 đến năm 2025, ranh giới cấp tỉnh của Cao Bằng gần như giữ nguyên. Những thay đổi diễn ra chủ yếu ở bên trong: lập thêm huyện, nâng thị xã lên thành phố, rồi đến năm 2020 thì nhập một loạt huyện nhỏ để giảm đầu mối.
Mười đơn vị cấp huyện của Cao Bằng trước 1/7/2025
Bảng dưới liệt kê đủ mười đơn vị theo đúng tên ngay trước ngày bỏ cấp huyện, kèm trung tâm cũ quen gọi và tên cũ hơn nếu có. Tất cả nay vẫn thuộc tỉnh Cao Bằng; tên xã, phường mới nên tra trong danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh.
| Đơn vị cũ | Trung tâm quen gọi | Ghi chú tên gọi |
|---|---|---|
| Thành phố Cao Bằng | Nội thị giữa sông Bằng và sông Hiến | Thị xã Cao Bằng lên thành phố năm 2012 |
| Huyện Bảo Lạc | Thị trấn Bảo Lạc | Năm 2000 tách phần phía tây lập huyện Bảo Lâm |
| Huyện Bảo Lâm | Pác Miầu | Lập năm 2000 từ đất Bảo Lạc |
| Huyện Hạ Lang | Thanh Nhật | Tên châu Hạ Lang có từ thời phong kiến |
| Huyện Hà Quảng | Xuân Hòa | Từ năm 2020 gồm cả huyện Thông Nông cũ |
| Huyện Hòa An | Nước Hai | Vùng đồng lúa lớn bao quanh thành phố |
| Huyện Nguyên Bình | Thị trấn Nguyên Bình, Tĩnh Túc | Núi Phia Oắc, mỏ thiếc Tĩnh Túc |
| Huyện Quảng Hòa | Quảng Uyên | Lập năm 2020 từ Quảng Uyên và Phục Hòa |
| Huyện Thạch An | Đông Khê | Trận Đông Khê năm 1950 |
| Huyện Trùng Khánh | Thị trấn Trùng Khánh | Từ năm 2020 gồm cả huyện Trà Lĩnh cũ |
Người Cao Bằng quen gọi nơi chốn bằng tên trung tâm: "lên Nước Hai" là lên Hòa An, "về Đông Khê" là về Thạch An, "qua Xuân Hòa" là qua Hà Quảng. Với Quảng Hòa, Hà Quảng và Trùng Khánh, nhiều người lớn tuổi vẫn gọi theo tên huyện cũ trước 2020 vì quen miệng.
Năm 2020: ba tên huyện biến mất khỏi bản đồ
Từ đầu năm 2020, theo nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về sắp xếp đơn vị hành chính của Cao Bằng, tỉnh giảm từ mười ba xuống mười đơn vị cấp huyện. Đây là đợt thay đổi lớn nhất trong nội bộ tỉnh kể từ khi tách khỏi Cao Lạng.
Cụ thể, huyện Thông Nông nhập vào huyện Hà Quảng, giữ tên Hà Quảng. Huyện Trà Lĩnh nhập vào huyện Trùng Khánh, giữ tên Trùng Khánh. Hai huyện Quảng Uyên và Phục Hòa hợp lại thành một huyện mới mang tên Quảng Hòa, ghép từ chữ đầu và chữ cuối của hai tên cũ. Cùng đợt này, nhiều xã nhỏ trong tỉnh cũng được nhập với nhau.
Hệ quả với giấy tờ là khá rõ. Một người sinh ở Thông Nông năm 1990 có giấy khai sinh ghi huyện Thông Nông, nhưng hồ sơ làm năm 2022 lại ghi huyện Hà Quảng, và từ giữa năm 2025 thì không còn tên huyện nào. Cả ba cách ghi đều đúng với thời điểm của nó.
Các tên Thông Nông, Trà Lĩnh, Quảng Uyên, Phục Hòa không mất hẳn: chúng vẫn sống trong tên thị trấn cũ, tên cửa khẩu, tên chợ và trong lời nói hằng ngày. Khi hỏi đường ở Cao Bằng, gọi theo các tên này người dân vẫn hiểu ngay.
Núi đá, sông suối và đường biên giới
Địa hình Cao Bằng chủ yếu là núi đá vôi và núi đất xen nhau, độ cao trung bình lớn. Phía tây có khối núi Phia Oắc – Phia Đén ở Nguyên Bình cao gần hai nghìn mét, phía đông và đông bắc là vùng núi đá vôi Trùng Khánh, Hạ Lang, Quảng Hòa với những thung lũng hẹp, hang động và sông ngầm. Diện tích toàn tỉnh vào khoảng 6.700 km².
Sông Bằng chảy từ phía Trung Quốc vào qua Hà Quảng, qua thành phố Cao Bằng rồi lại sang biên giới ở Quảng Hòa. Sông Hiến hợp lưu với sông Bằng ngay ở thành phố. Phía đông có sông Quây Sơn tạo nên thác Bản Giốc; phía tây là sông Gâm và sông Neo chảy qua Bảo Lạc, Bảo Lâm.
Cao Bằng có đường biên giới với tỉnh Quảng Tây của Trung Quốc dài hơn ba trăm km, trải qua phần lớn các huyện cũ. Cửa khẩu Tà Lùng ở Quảng Hòa, cửa khẩu Trà Lĩnh ở Trùng Khánh cùng nhiều cửa khẩu nhỏ, lối mở khác là nơi hàng hoá qua lại.
Năm 2018, Công viên địa chất Non nước Cao Bằng được UNESCO công nhận là công viên địa chất toàn cầu. Vùng công viên trải trên nhiều huyện cũ, gom các điểm đá, hang, thác, làng bản thành những tuyến tham quan có giải thích về lịch sử hình thành mặt đất.
Người Tày, Nùng, Mông, Dao và đời sống các bản
Người Tày là cộng đồng đông nhất ở Cao Bằng, tiếp theo là người Nùng; người Mông, Dao, Kinh, Sán Chay, Lô Lô cùng sinh sống. Người Tày, Nùng ở các thung lũng có ruộng nước, người Mông, Dao ở vùng núi cao phía tây như Bảo Lạc, Bảo Lâm, Nguyên Bình, Hà Quảng. Theo Tổng điều tra dân số năm 2019, dân số toàn tỉnh vào khoảng hơn năm trăm nghìn người.
Hát then, đàn tính, hát lượn là sinh hoạt văn hoá quen thuộc của người Tày, Nùng. Lễ Lồng tồng đầu năm, chợ phiên ở các thị trấn, các làng nghề như rèn Phúc Sen, làm hương Phia Thắp ở Quảng Hòa, nghề giấy bản, dệt thổ cẩm ở nhiều bản là những nét người đến Cao Bằng hay tìm hiểu.
Sản vật của tỉnh gắn với từng vùng: hạt dẻ Trùng Khánh, lợn đen Hạ Lang, thạch đen Thạch An, miến dong Phia Đén, chè đắng, trám đen, lạp sườn, bánh cuốn canh. Mỗi sản vật lại gắn với một huyện cũ, nên tên huyện vẫn được dùng như một thứ nhãn hàng dù cấp huyện đã bỏ.
Kinh tế tỉnh dựa nhiều vào nông lâm nghiệp, thương mại qua biên giới và du lịch. Nhiều thanh niên đi làm ở các khu công nghiệp miền xuôi, gửi tiền về làm nhà, nuôi con ăn học. Mùa Tết và mùa lễ hội là lúc các bản đông vui nhất.
Từ 1/7/2025: giữ tên tỉnh, bỏ cấp huyện
Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025 sắp xếp 63 tỉnh, thành thành 34 đơn vị cấp tỉnh. Cao Bằng thuộc nhóm 11 tỉnh, thành không phải hợp nhất, nên tên tỉnh và ranh giới tỉnh giữ nguyên. Điều thay đổi lớn là cấp huyện không còn: mười đơn vị cũ thôi là đơn vị hành chính, các xã, phường, thị trấn được sắp xếp lại thành xã, phường mới trực thuộc thẳng tỉnh.
Số đơn vị cấp xã của Cao Bằng giảm mạnh sau đợt này. Phần lớn xã mới gồm vài xã cũ ghép lại, một số thị trấn huyện lỵ được đổi thành xã, khu đô thị quanh thành phố Cao Bằng cũ thành các phường. Ranh giới xã mới không nhất thiết trùng với ranh giới huyện cũ ở mọi nơi.
Khi ghi địa chỉ, cách rõ ràng nhất là viết cả tên cũ lẫn tên mới, ví dụ "xóm A, xã B, huyện Hòa An, tỉnh Cao Bằng (trước 7/2025), nay là xã C, tỉnh Cao Bằng". Tên xã, phường mới nên tra trong danh sách chính thức của tỉnh hoặc hỏi ủy ban cấp xã nơi đăng ký thường trú.
Giấy tờ đã cấp trước đây vẫn dùng được, không phải đổi chỉ vì địa danh đổi. Khi làm thủ tục mới, cán bộ sẽ ghi theo tên xã, phường hiện hành. Người ở xa quê muốn đối chiếu nơi sinh của ông bà, cha mẹ nên giữ lại giấy tờ gốc có tên huyện cũ, vì đó là manh mối tốt nhất để lần lại.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Cao Bằng có bị sáp nhập năm 2025 không?
Không. Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Cao Bằng là một trong 11 tỉnh, thành không phải hợp nhất, vẫn giữ tên và ranh giới tỉnh. Thay đổi chính là bỏ cấp huyện từ 1/7/2025 và sắp xếp lại xã, phường.
Cao Bằng trước 7/2025 có bao nhiêu huyện?
Ngay trước 1/7/2025, Cao Bằng có mười đơn vị cấp huyện gồm thành phố Cao Bằng và chín huyện Bảo Lạc, Bảo Lâm, Hạ Lang, Hà Quảng, Hòa An, Nguyên Bình, Quảng Hòa, Thạch An, Trùng Khánh. Con số này có từ đợt nhập huyện năm 2020.
Huyện Thông Nông, Trà Lĩnh nay ở đâu?
Từ đầu năm 2020, huyện Thông Nông nhập vào Hà Quảng, huyện Trà Lĩnh nhập vào Trùng Khánh. Từ 1/7/2025, cả hai vùng này thuộc các xã mới của tỉnh Cao Bằng, không còn tên huyện. Tên Thông Nông, Trà Lĩnh vẫn còn trong tên địa phương và cửa khẩu.
Huyện Quảng Hòa được lập từ đâu?
Huyện Quảng Hòa được lập năm 2020 bằng cách hợp nhất hai huyện Quảng Uyên và Phục Hòa. Tên mới ghép từ hai tên cũ. Huyện này tồn tại đến hết ngày 30/6/2025, trước khi cấp huyện bị bỏ trên cả nước.
Tỉnh Cao Lạng là gì?
Cao Lạng là tỉnh hình thành cuối năm 1975 khi hợp nhất Cao Bằng và Lạng Sơn, tỉnh lỵ đặt ở thị xã Lạng Sơn. Tỉnh này chỉ tồn tại khoảng ba năm, cuối năm 1978 được chia lại thành hai tỉnh như trước. Giấy tờ cấp trong giai đoạn đó có thể ghi tỉnh Cao Lạng.
Có cần đổi giấy tờ ghi huyện cũ của Cao Bằng không?
Không bắt buộc. Giấy tờ đã cấp vẫn có giá trị dù ghi tên huyện cũ. Khi làm thủ tục mới, cơ quan ghi theo xã, phường hiện hành của tỉnh Cao Bằng. Nếu cần chứng minh hai địa chỉ là một, bạn có thể hỏi ủy ban cấp xã để được hướng dẫn xác nhận.