Huyện Hạ Lang là huyện biên giới ở phía đông tỉnh Cao Bằng, huyện lỵ là thị trấn Thanh Nhật. Tên Hạ Lang có từ thời phong kiến, khi vùng này là châu Hạ Lang. Từ 1/7/2025, huyện Hạ Lang cũ không còn là cấp hành chính; địa bàn được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Cao Bằng.
Hạ Lang không ồn ào như Trùng Khánh có thác Bản Giốc hay Hà Quảng có Pác Bó. Đây là vùng thung lũng yên tĩnh của người Tày, Nùng, núi đá vôi bao quanh, nhiều xã giáp biên. Bài này đi qua nguồn gốc tên gọi, địa hình, đời sống, sản vật và cách ghi địa chỉ Hạ Lang cũ.
Thượng Lang, Hạ Lang và lớp tên gọi cũ
Thời phong kiến, vùng phía đông Cao Bằng có hai châu kề nhau là Thượng Lang và Hạ Lang. Theo cách hiểu thông thường, "thượng" là trên, "hạ" là dưới, chỉ vị trí tương đối của hai vùng theo địa hình và dòng chảy. Châu Hạ Lang do các dòng họ thổ ty người Tày cai quản, giữ biên cho triều đình.
Tên Thượng Lang dần không còn dùng cho một đơn vị cấp huyện, nhưng tên Hạ Lang được giữ qua thời Pháp và sau năm 1945. Huyện Hạ Lang là một trong những huyện nhỏ của tỉnh, dân cư chủ yếu là người Tày, Nùng.
Qua hơn nửa thế kỷ, các huyện ở Cao Bằng nhiều lần được chia, nhập, điều chỉnh địa giới ở cấp xã. Vì vậy với bất kỳ xóm nào ở vùng giáp ranh, giấy tờ rất cũ có thể ghi một đơn vị khác với đơn vị ngay trước năm 2025. Khi đối chiếu hồ sơ đất đai, gia phả, nên để ý mốc thời gian của từng giấy tờ.
Trong đợt nhập huyện năm 2020 của Cao Bằng, Hạ Lang không bị nhập vào huyện nào, vẫn giữ tên và huyện lỵ Thanh Nhật cho tới khi cấp huyện bị bỏ năm 2025.
Thị trấn Thanh Nhật và nhịp sống huyện lỵ
Thị trấn Thanh Nhật cũ là trung tâm hành chính của Hạ Lang, nằm trong một thung lũng có ruộng lúa bao quanh. Thị trấn nhỏ, có chợ, trường học, trung tâm y tế, các cơ quan huyện và một số cửa hàng, quán ăn dọc trục đường chính.
Chợ Thanh Nhật là nơi người các xã mang hàng xuống bán: lợn, gà, vịt, rau, măng, hạt dẻ, đồ đan lát. Chợ phiên đông từ sáng sớm, đến trưa đã vãn. Người mua từ thành phố hay đến tìm lợn đen, gà đồi, những thứ nuôi thả ở các xóm.
Buổi chiều, thị trấn yên ả. Học sinh tan trường đi bộ về các xóm quanh, người lớn ra đồng thăm ruộng, trâu bò được dắt về chuồng. Nhịp sống chậm khiến nhiều người từ thành phố về đây có cảm giác như về một làng lớn hơn là một thị trấn.
Đường từ thành phố Cao Bằng về Thanh Nhật đi về phía đông, qua vùng Quảng Hòa cũ hoặc Trùng Khánh, nhiều đoạn qua núi đá. Xe khách tuyến thành phố – Hạ Lang chạy theo giờ, nên hỏi trước nếu không đi xe riêng.
Núi đá vôi, sông suối và những thung lũng lúa
Hạ Lang nằm trong vùng núi đá vôi phía đông Cao Bằng, xen những thung lũng bằng có ruộng nước. Núi đá dựng đứng quanh thung lũng, nhiều hang động và sông ngầm. Đây cũng là một phần của vùng Công viên địa chất Non nước Cao Bằng.
Nước ở vùng núi đá vôi chảy nhiều dưới lòng đất, nên mùa khô có nơi thiếu nước dù mùa mưa nước rất nhiều. Người dân đào ao, làm bể chứa, dẫn nước từ mó nước dưới chân núi về ruộng và về nhà.
Ruộng lúa ở các thung lũng thường làm một vụ hoặc hai vụ tuỳ nguồn nước. Trên sườn đồi và hốc đá, người dân trồng ngô, đậu, lạc. Cảnh lúa chín trong thung lũng bao quanh bởi núi đá là một trong những cảnh đẹp nhất của Hạ Lang vào mùa thu.
Khí hậu mùa đông lạnh, có những đợt rét đậm, sương muối ở vùng cao. Mùa hè mưa nhiều, đường núi dễ sạt. Người đi lại nên theo dõi thời tiết và hỏi người địa phương về tình hình đường trước khi vào các xã xa.
Lợn đen, gà đồi và mâm cỗ của người Tày, Nùng
Lợn đen Hạ Lang là giống lợn nhỏ, lông đen, nuôi thả hoặc bán thả, ăn ngô, rau, cám gạo. Thịt chắc, mỡ giòn, da mỏng, được người Tày, Nùng dùng trong ngày Tết, ngày cưới, ngày giỗ. Lợn quay, khâu nhục, lạp sườn làm từ lợn đen là những món người đi xa nhớ nhất.
Gà đồi, vịt bầu, cá suối cũng là sản vật quen. Vào mùa hanh khô cuối năm, nhiều nhà làm lạp sườn, thịt treo gác bếp để dành ăn dần và làm quà. Người mua nên hỏi nguồn gốc và cách làm, tránh hàng làm vội không đủ khô.
Mâm cỗ của người Tày, Nùng Hạ Lang ngày lễ thường có khâu nhục, thịt lợn quay, gà luộc, xôi ngũ sắc, canh măng và các loại bánh như bánh khảo, bánh chưng đen. Mỗi gia đình có cách làm riêng, nhất là phần gia vị của khâu nhục.
Ngoài thực phẩm, Hạ Lang còn có các nghề đan lát mây tre, làm đồ gỗ, dệt thổ cẩm ở một số xóm. Những nghề này chủ yếu phục vụ nhu cầu trong gia đình và bán ở chợ phiên, ít khi thành hàng hoá lớn.
Vùng biên, cửa khẩu và năm 1979
Hạ Lang có đường biên giới với Trung Quốc ở nhiều xã. Trên địa bàn có cửa khẩu Lý Vạn và một số lối mở nhỏ, nơi hàng nông sản, vật liệu và hàng tiêu dùng qua lại. Việc buôn bán qua biên giới mang lại thu nhập cho một số hộ, nhưng cũng phụ thuộc nhiều vào chính sách từng thời điểm.
Trong chiến tranh biên giới tháng 2/1979, Hạ Lang cũng như các huyện biên giới khác của Cao Bằng chịu nhiều tổn thất. Nhiều xóm làng, trường học, chợ phải dựng lại sau đó. Những người lớn tuổi ở đây vẫn nhớ thời phải sơ tán vào hang núi.
Vùng biên có những quy định riêng về đi lại, lưu trú. Người ngoài đến các xã biên giới nên mang theo giấy tờ tùy thân, khai báo tạm trú khi ở lại qua đêm, và không tự ý đi vào khu vực có biển cấm hay đến sát đường biên.
Bộ đội biên phòng có mặt ở nhiều xã, không chỉ giữ biên mà còn tham gia dạy chữ, hỗ trợ người dân làm nhà, làm đường. Với người dân Hạ Lang, đồn biên phòng là một phần quen thuộc của đời sống xóm bản.
Đi lại, lưu trú và những điều nên biết khi đến Hạ Lang
Hạ Lang chưa phải điểm đến đông khách, nên dịch vụ lưu trú không nhiều. Ở khu trung tâm cũ có vài nhà nghỉ nhỏ; một số gia đình ở các xóm nhận khách ở homestay theo kiểu nhà sàn, ăn cơm cùng chủ nhà. Mùa lễ hay dịp có đoàn công tác, phòng có thể hết, nên gọi đặt trước.
Nhiều người kết hợp Hạ Lang với chuyến đi thác Bản Giốc ở Trùng Khánh gần đó, đi vòng qua các thung lũng phía đông rồi về thành phố. Cung đường này qua nhiều làng Tày, Nùng còn giữ nhà sàn, nhà đất, ruộng bậc nhỏ dưới chân núi, hợp với người thích đi chậm và dừng lại nhiều.
Cửa hàng xăng, máy rút tiền, hiệu thuốc tập trung ở khu trung tâm cũ. Vào sâu các xã thì những thứ này hiếm, nên chuẩn bị đủ từ trước. Sóng điện thoại có ở phần lớn khu dân cư, nhưng trong thung lũng hẹp và gần núi đá có thể mất sóng từng đoạn.
Mùa đẹp để đến là mùa thu khi lúa chín, và mùa xuân khi các xóm có lễ hội đầu năm. Mùa mưa giữa năm cảnh xanh tốt nhưng đường dễ sạt, còn mùa đông lạnh, sương mù nhiều vào buổi sáng, đi xe máy cần đồ ấm và đèn tốt.
Khi vào xóm, nên chào hỏi, xin phép trước khi chụp ảnh người và nhà cửa, không bẻ cây hái quả trong vườn khi chưa hỏi. Ở vùng biên, không bay thiết bị bay chụp ảnh khi chưa được phép, và luôn mang theo giấy tờ tùy thân.
Trường học, y tế và đời sống các xã nhỏ
Các xã của Hạ Lang cũ đều có trường mầm non, tiểu học, nhiều nơi có điểm trường lẻ ở xóm xa. Học sinh trung học cơ sở học ở trung tâm xã, lên trung học phổ thông thì về khu trung tâm huyện cũ hoặc thành phố. Trường nội trú dân tộc là lựa chọn của nhiều gia đình có con học tốt.
Trạm y tế xã lo khám chữa bệnh thông thường, tiêm chủng, khám thai. Ca bệnh nặng chuyển về trung tâm y tế ở khu trung tâm cũ, rồi lên tuyến tỉnh ở thành phố Cao Bằng nếu cần. Đường xa và đèo dốc khiến việc chuyển viện ban đêm hay mùa mưa luôn là điều người dân lo.
Đời sống các xã nhỏ gắn với mùa vụ: cấy lúa, trồng ngô đầu năm, chăm ruộng mùa hè, gặt hái mùa thu, mùa đông làm lạp sườn, sửa nhà, cưới hỏi. Lịch lễ hội, chợ phiên đan xen vào nhịp mùa vụ đó.
Như nhiều vùng biên khác, Hạ Lang có nhiều người trẻ đi làm xa. Ở nhà, người già trông cháu, giữ ruộng vườn. Những năm gần đây, một số người trở về mở cửa hàng, làm dịch vụ, nuôi lợn đen theo hướng hàng hoá, đưa sản vật quê lên bán qua mạng.
Hạ Lang cũ từ 1/7/2025: thuộc đâu, ghi thế nào
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Cao Bằng giữ nguyên tên và ranh giới tỉnh, nhưng cấp huyện bị bỏ. Huyện Hạ Lang cũ không còn; thị trấn Thanh Nhật và các xã cũ được nhập lại thành một số xã mới trực thuộc tỉnh Cao Bằng.
Phần lớn thủ tục như khai sinh, chứng thực, xác nhận cư trú nay làm ở ủy ban xã mới. Những việc liên quan đất đai, hồ sơ phức tạp có thể phải lên cơ quan cấp tỉnh; nên hỏi trước để chuẩn bị đủ giấy tờ.
Khi ghi địa chỉ, có thể viết "xóm A, xã B, huyện Hạ Lang, tỉnh Cao Bằng (trước 7/2025), nay là xã C, tỉnh Cao Bằng". Tên xã mới nên tra trong danh sách chính thức hoặc hỏi ủy ban xã, vì xã mới gộp nhiều xã cũ và có thể mang tên khác.
Tên Hạ Lang vẫn được dùng trong đời sống, nhất là khi nói về sản vật như lợn đen Hạ Lang. Đây là cách gọi theo vùng, không phải tên đơn vị hành chính, nên không ảnh hưởng gì tới giấy tờ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Hạ Lang cũ nay thuộc tỉnh nào?
Huyện Hạ Lang cũ vẫn thuộc tỉnh Cao Bằng, vì tỉnh không phải sáp nhập theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Từ 1/7/2025, huyện không còn là cấp hành chính, thị trấn Thanh Nhật và các xã cũ được sắp xếp thành xã mới.
Huyện lỵ Hạ Lang ở đâu?
Huyện lỵ Hạ Lang trước 7/2025 là thị trấn Thanh Nhật, nằm trong một thung lũng có ruộng lúa bao quanh. Đây là nơi đặt các cơ quan huyện, chợ, trường học và trung tâm y tế của huyện cũ.
Tên Hạ Lang có nghĩa là gì?
Hạ Lang là tên châu từ thời phong kiến, đi cặp với châu Thượng Lang. Theo cách hiểu thông thường, thượng là trên, hạ là dưới, chỉ vị trí tương đối của hai vùng. Tên Hạ Lang được giữ làm tên huyện tới năm 2025.
Năm 2020 Hạ Lang có bị nhập không?
Không. Trong đợt sắp xếp năm 2020 của Cao Bằng, ba huyện bị nhập là Thông Nông, Trà Lĩnh và hai huyện Quảng Uyên, Phục Hòa hợp thành Quảng Hòa. Hạ Lang vẫn giữ nguyên tên cho đến khi cấp huyện bị bỏ năm 2025.
Lợn đen Hạ Lang có gì đặc biệt?
Lợn đen Hạ Lang là giống lợn nhỏ, nuôi thả hoặc bán thả, ăn ngô và rau, thịt chắc, mỡ giòn, da mỏng. Người Tày, Nùng dùng làm lợn quay, khâu nhục, lạp sườn trong ngày lễ. Khi mua nên hỏi rõ nguồn gốc.
Đến các xã biên giới Hạ Lang cần lưu ý gì?
Nên mang giấy tờ tùy thân, khai báo tạm trú khi ở lại qua đêm, không đi vào khu vực có biển cấm và không đến sát đường biên. Hỏi người địa phương hoặc đồn biên phòng nếu không chắc nơi nào được đi.