Huyện Bảo Lạc là huyện vùng cao ở phía tây tỉnh Cao Bằng, huyện lỵ là thị trấn Bảo Lạc bên sông Gâm. Năm 2000, phần phía tây của huyện được tách ra lập huyện Bảo Lâm. Từ 1/7/2025, huyện Bảo Lạc cũ không còn là cấp hành chính; địa bàn được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Cao Bằng.
Bảo Lạc xa thành phố Cao Bằng nhất trong các huyện cũ, đường đi phải vượt nhiều đèo. Đổi lại, đây là vùng có cảnh núi sông hùng vĩ, chợ phiên đông nhiều dân tộc và những con đường đèo được dân đi xe tìm đến. Bài này đi qua lịch sử tên gọi, địa hình, đời sống, đường sá và cách ghi địa chỉ Bảo Lạc cũ.
Châu Bảo Lạc xưa và lần tách huyện năm 2000
Tên Bảo Lạc có từ rất lâu, là một châu biên giới ở phía tây vùng Cao Bằng, xa trung tâm, dựa vào thung lũng sông Gâm. Thời phong kiến, vùng này do các dòng họ thổ ty cai quản, triều đình chủ yếu giữ quan hệ qua việc cống nạp và giữ biên.
Thời Pháp, Bảo Lạc là một vùng quân sự với đồn binh đặt ở thung lũng nơi sông Neo đổ vào sông Gâm. Vị trí này khống chế đường thủy và đường bộ đi sang phía Hà Giang, nên trở thành trung tâm của cả vùng phía tây Cao Bằng.
Huyện Bảo Lạc trước năm 2000 rất rộng, trải cả vùng núi phía tây tỉnh. Năm 2000, Chính phủ quyết định chia huyện Bảo Lạc, lấy phần phía tây lập huyện Bảo Lâm với trung tâm ở Pác Miầu. Phần còn lại giữ tên Bảo Lạc, huyện lỵ vẫn ở thị trấn Bảo Lạc.
Người sinh ở vùng Bảo Lâm trước năm 2000 vì thế có giấy tờ ghi huyện Bảo Lạc. Khi tra hồ sơ cũ, gặp địa danh xã thuộc Bảo Lâm mà ghi huyện Bảo Lạc thì đó không phải nhầm lẫn, mà là ghi đúng theo thời điểm.
Thung lũng sông Gâm và sông Neo
Sông Gâm bắt nguồn từ Trung Quốc, chảy vào Việt Nam qua vùng Bảo Lạc, Bảo Lâm rồi sang Tuyên Quang, đổ vào sông Lô. Ở Bảo Lạc, sông chảy trong thung lũng sâu, hai bên là núi cao, những bãi bồi ven sông là chỗ hiếm hoi có ruộng bằng.
Sông Neo là một nhánh nhỏ đổ vào sông Gâm ngay ở thị trấn Bảo Lạc. Thị trấn vì thế nằm gọn trong lòng chảo nơi hai dòng sông gặp nhau, phố xá dọc theo bờ, nhà cửa leo lên sườn đồi.
Ngoài thung lũng, phần lớn diện tích huyện là núi đất và núi đá dốc. Người Mông, Dao làm nương ngô trên sườn núi, người Tày, Nùng làm ruộng ở chân núi và thung lũng nhỏ. Mùa khô, nhiều xóm trên cao thiếu nước, phải dẫn nước bằng ống từ khe suối xa.
Mùa mưa là mùa của sạt lở và lũ trên sông Gâm. Các đoạn đường men sông, đường lên xóm cao có thể bị đất đá chắn sau vài trận mưa lớn. Người đi lại vùng này luôn hỏi tình hình đường trước khi xuất phát.
Đèo Khau Cốc Chà và những con đường núi
Bảo Lạc được nhiều người đi xe biết đến qua đèo Khau Cốc Chà, con đèo có nhiều khúc cua tay áo chồng lên nhau trên một sườn núi, thường được gọi là đèo mười bốn tầng. Nhìn từ trên cao, con đường uốn qua lại như sợi chỉ thả trên sườn đồi, nhất là vào mùa lúa, mùa ngô xanh.
Trục đường chính nối Bảo Lạc với thành phố Cao Bằng là quốc lộ 34, đi qua vùng Nguyên Bình; phía tây, đường này nối tiếp sang Bảo Lâm và Hà Giang cũ. Đoạn qua Bảo Lạc có nhiều đèo dốc, mặt đường hẹp ở một số đoạn, xe tải và xe khách đi chậm.
Đường vào các xã vùng cao như những xã giáp biên đã được làm cứng hoá dần, nhưng nhiều đoạn vẫn dốc, cua gấp, mùa mưa dễ sạt. Xe máy là phương tiện chính của người dân; một số xóm xa vẫn phải đi bộ hoặc dùng ngựa thồ hàng.
Người đi đèo nên đi ban ngày, kiểm tra phanh kỹ, về số thấp khi xuống dốc dài, không dừng đỗ ở khúc cua để chụp ảnh. Khi gặp xe tải ngược chiều ở đoạn hẹp, nên nhường đường ở chỗ rộng, đừng cố vượt.
Chợ phiên và các dân tộc ở Bảo Lạc
Bảo Lạc có nhiều dân tộc cùng sinh sống: Tày, Nùng, Mông, Dao, Kinh, Sán Chỉ và một cộng đồng nhỏ người Lô Lô. Mỗi dân tộc có trang phục, tiếng nói, nhà cửa riêng, nên chợ phiên ở thị trấn là nơi thấy rõ sự đa dạng này.
Chợ phiên Bảo Lạc họp theo chu kỳ năm ngày một lần, khác với nhiều chợ miền xuôi họp hằng ngày. Từ sáng sớm, người các xóm xa đi bộ, đi xe máy xuống chợ, mang theo gà, lợn, ngô, rau, thổ cẩm; mua về muối, dầu, vải, nông cụ. Chợ còn là nơi gặp gỡ, uống rượu, hỏi chuyện họ hàng.
Người Mông ở Bảo Lạc giữ nhiều nét riêng: nhà trình tường, khèn Mông, váy xòe nhiều nếp. Người Dao có trang phục thêu cầu kỳ, các nghi lễ cấp sắc. Người Tày, Nùng ở thung lũng giữ nhà sàn, hát then, đàn tính như ở các huyện phía đông.
Khi đến chợ, nên hỏi trước khi chụp ảnh người khác, nhất là người lớn tuổi. Mua hàng thì trả giá vừa phải; nhiều món là đồ nhà làm, số lượng ít. Không nên tự ý vào nhà, vào khu vực người dân dặn kiêng.
Sản vật và sinh kế vùng cao
Ngô là cây lương thực chính ở vùng núi Bảo Lạc, trồng trên nương và hốc đá. Lúa trồng ở thung lũng ven sông Gâm, sông Neo và các khe suối có ruộng bậc. Đậu tương, lạc, rau màu được trồng xen để đủ ăn và bán ở chợ phiên.
Lợn đen, gà đồi, dê, bò được nuôi thả theo kiểu truyền thống. Thịt lợn đen Bảo Lạc được người dưới xuôi tìm mua vì thịt chắc, mỡ giòn. Thịt treo gác bếp, lạp sườn làm vào mùa hanh khô cuối năm là món dự trữ cho cả mùa đông.
Rừng còn chiếm diện tích lớn. Một số hộ trồng cây dược liệu, cây ăn quả, chè trên núi; mật ong rừng, măng, nấm là những thứ thu hái theo mùa. Thu nhập từ các sản phẩm này phụ thuộc nhiều vào giá thu mua và đường vận chuyển.
Nhiều thanh niên đi làm ăn xa ở các khu công nghiệp miền xuôi hoặc sang các tỉnh khác. Tiền gửi về giúp gia đình làm nhà, mua giống, cho con đi học. Vào dịp Tết, các xóm đông người trở lại, chợ phiên cuối năm cũng nhộn nhịp hơn hẳn.
Thị trấn Bảo Lạc: phố nhỏ trong lòng chảo
Thị trấn Bảo Lạc cũ là trung tâm hành chính, buôn bán của cả vùng phía tây Cao Bằng trong nhiều thập kỷ. Phố chính chạy dọc bờ sông, hai bên là cửa hàng tạp hoá, quán ăn, hiệu thuốc, cửa hàng sửa xe; các cơ quan huyện, trường học, trung tâm y tế nằm trên những bậc đất cao hơn.
Buổi sáng, thị trấn dậy sớm với tiếng xe khách đi thành phố, xe chở hàng lên các xã. Ngày chợ phiên, phố đông hẳn lên, người các xã xuống từ tờ mờ sáng, đến trưa mới vãn. Ngoài ngày chợ, nhịp sống chậm, chiều tối người dân ra bờ sông ngồi chơi, trẻ con đá bóng trên bãi đất trống.
Từ thị trấn có thể thấy rõ dòng sông Gâm uốn quanh chân núi, nước trong vào mùa khô và đỏ đục vào mùa mưa. Một số điểm trên sườn đồi phía sau thị trấn là chỗ người dân hay lên ngắm toàn cảnh lòng chảo, nhất là lúc sương sớm còn đọng trên mặt sông.
Cơ sở lưu trú ở thị trấn chủ yếu là nhà nghỉ nhỏ và homestay do người địa phương mở. Vào mùa lễ, cuối tuần có nhóm đi xe đông, phòng có thể hết, nên gọi đặt trước. Quán ăn phục vụ món địa phương như thịt lợn đen, gà đồi, cá sông, rau cải mèo, và nhiều quán đóng cửa sớm sau bữa tối.
Thị trấn là điểm tiếp tế cuối cùng trước khi lên các xã vùng cao: đổ xăng, rút tiền, mua thuốc, áo mưa. Lên xóm xa rồi thì những thứ này khó tìm, nên chuẩn bị đủ ngay từ thị trấn.
Bảo Lạc cũ từ 1/7/2025: thuộc đâu, ghi thế nào
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Cao Bằng không sáp nhập nhưng cấp huyện bị bỏ. Huyện Bảo Lạc cũ thôi là đơn vị hành chính; thị trấn Bảo Lạc và các xã cũ được nhập lại thành một số xã mới, trực thuộc thẳng tỉnh Cao Bằng.
Vì địa bàn rộng, đường xa, người dân Bảo Lạc cũ làm phần lớn thủ tục tại ủy ban xã mới. Những việc cần lên tỉnh thì phải xuống thành phố Cao Bằng cũ, đường đi mất nhiều giờ; nên hỏi trước xem có thể nộp trực tuyến hay qua bưu điện để đỡ đi lại.
Khi ghi địa chỉ, có thể viết "xóm A, xã B, huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng (trước 7/2025), nay là xã C, tỉnh Cao Bằng". Với người sinh ở vùng nay là Bảo Lâm trước năm 2000, giấy tờ gốc ghi huyện Bảo Lạc; khai quê quán theo giấy gốc thì giữ nguyên cách ghi đó.
Tên xã mới nên tra trong danh sách chính thức của tỉnh hoặc hỏi trưởng xóm, ủy ban xã. Ranh giới xã mới không trùng hẳn với xã cũ, nên đừng đoán chỉ dựa trên tên quen.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Bảo Lạc cũ nay thuộc tỉnh nào?
Huyện Bảo Lạc cũ vẫn thuộc tỉnh Cao Bằng, vì Cao Bằng không phải sáp nhập theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Từ 1/7/2025, huyện không còn là cấp hành chính, thị trấn và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới.
Huyện Bảo Lâm có phải tách từ Bảo Lạc không?
Đúng. Năm 2000, phần phía tây của huyện Bảo Lạc được tách ra lập huyện Bảo Lâm, trung tâm ở Pác Miầu. Vì vậy người sinh ở vùng Bảo Lâm trước năm 2000 thường có giấy tờ ghi huyện Bảo Lạc.
Đèo Khau Cốc Chà ở đâu?
Đèo Khau Cốc Chà nằm trên địa bàn huyện Bảo Lạc cũ, nổi tiếng với nhiều khúc cua tay áo chồng lên nhau trên một sườn núi nên hay được gọi là đèo mười bốn tầng. Nên đi ban ngày và kiểm tra phanh kỹ trước khi xuống đèo.
Chợ phiên Bảo Lạc họp khi nào?
Chợ phiên Bảo Lạc họp theo chu kỳ năm ngày một lần ở khu thị trấn cũ. Ngày họp cụ thể nên hỏi người địa phương hoặc chỗ nghỉ, vì lịch xoay theo chu kỳ chứ không cố định theo thứ trong tuần.
Bảo Lạc có những dân tộc nào?
Bảo Lạc có người Tày, Nùng, Mông, Dao, Kinh, Sán Chỉ và một cộng đồng nhỏ người Lô Lô. Người Tày, Nùng sống ở thung lũng, người Mông, Dao sống ở vùng núi cao. Chợ phiên là nơi thấy rõ trang phục và tiếng nói của các dân tộc.
Đi Bảo Lạc từ thành phố Cao Bằng thế nào?
Đường chính là quốc lộ 34 đi về phía tây qua vùng Nguyên Bình, nhiều đoạn đèo dốc. Thời gian đi tuỳ phương tiện và thời tiết, nên xuất phát sớm, đi ban ngày và hỏi tình hình đường trước, nhất là mùa mưa.