Thành phố Cao Bằng là tỉnh lỵ của tỉnh Cao Bằng, nằm trên dải đất hình mũi nhọn nơi sông Hiến đổ vào sông Bằng. Đơn vị này là thị xã Cao Bằng cho tới năm 2012 thì lên thành phố thuộc tỉnh. Từ 1/7/2025, thành phố không còn là cấp hành chính; địa bàn được sắp xếp thành một số phường, xã của tỉnh Cao Bằng.
So với nhiều tỉnh lỵ miền núi khác, Cao Bằng có khu phố cũ khá dày, nhà sát nhau, chợ đông từ sáng sớm. Bài này kể lại vì sao tỉnh lỵ đặt ở chỗ hai dòng sông gặp nhau, thành phố mở rộng thế nào qua các thời kỳ, đời sống chợ búa, ăn uống, và cách ghi một địa chỉ cũ sau ngày bỏ cấp huyện.
Chỗ hai dòng sông gặp nhau
Sông Bằng, còn gọi là Bằng Giang, chảy từ phía bắc xuống; sông Hiến từ phía tây nam tới. Hai dòng gặp nhau ngay giữa thung lũng, để lại một dải đất hẹp được nước bao ba mặt. Từ thời phong kiến, nơi này đã là chỗ đặt lỵ sở vì dễ phòng thủ, có nước, có đường thủy và đường bộ toả ra các châu.
Thời Pháp, người Pháp xây đồn binh trên các mỏm đồi trong nội thị, đặt các cơ quan cai trị và mở phố buôn cho người Kinh, người Hoa. Khu phố cũ hình thành dọc hai bên bờ sông, với những dãy nhà ống hẹp, mái ngói, tường dày, nhiều nhà vẫn còn đến nay nhưng đã được sửa lại nhiều lần.
Địa thế bị sông bao quanh khiến thị xã khó mở rộng. Muốn có thêm đất, người ta phải bắc cầu sang hai bờ, rồi lan dần lên các sườn đồi thấp. Đến nay, các cây cầu qua sông Bằng và sông Hiến là những trục giao thông không thể thiếu của thành phố.
Mùa mưa lớn, nước hai con sông dâng nhanh, một số khu thấp sát bờ từng bị ngập. Người thuê nhà, mở cửa hàng ở các tuyến phố ven sông thường hỏi hàng xóm về mức nước những năm trước để kê hàng hoá cho an toàn.
Từ thị xã đến thành phố năm 2012
Sau năm 1945, thị xã Cao Bằng là tỉnh lỵ của tỉnh Cao Bằng, rồi ba năm 1976–1978 thành một thị xã thuộc tỉnh Cao Lạng khi tỉnh lỵ chuyển về Lạng Sơn. Từ năm 1979, thị xã trở lại làm tỉnh lỵ. Trong chiến tranh biên giới năm 1979, thị xã bị tàn phá nặng, nhiều công trình phải xây dựng lại.
Những năm sau đó, thị xã được mở rộng bằng cách nhận thêm một số xã của huyện Hòa An bao quanh. Phần đất mới này phần lớn là ruộng lúa, xóm làng của người Tày, dần dần được quy hoạch thành khu dân cư, khu cơ quan, trường học.
Năm 2012, Chính phủ ban hành nghị quyết thành lập thành phố Cao Bằng thuộc tỉnh Cao Bằng trên cơ sở thị xã Cao Bằng. Từ đó đến trước 7/2025, thành phố gồm các phường trong nội thị và vài xã ven đô; một số phường quen thuộc là Hợp Giang, Sông Bằng, Sông Hiến, Tân Giang, Đề Thám, Ngọc Xuân.
Khu trung tâm hành chính mới của tỉnh được xây ở phía ngoài nội thị cũ, nơi đất rộng hơn. Nhiều cơ quan dời ra đây, khiến thành phố có hai bộ mặt: khu phố cũ chật chội, sôi động và khu mới đường rộng, nhà cao, cây xanh mới trồng.
Chợ Xanh, phố cũ và nhịp sống hằng ngày
Chợ Xanh ở khu trung tâm là chợ lớn nhất thành phố, nơi hàng từ các huyện đổ về: rau rừng, măng, mộc nhĩ, hạt dẻ Trùng Khánh, lạp sườn, thịt treo, bánh khảo, miến dong. Sáng sớm, người các xóm ven đô gánh hàng vào bán, người trong phố đi chợ trước giờ làm.
Ăn sáng ở Cao Bằng có món bánh cuốn canh rất riêng: bánh tráng mỏng, cuộn nhân thịt, chan nước xương nóng chứ không chấm nước mắm như ở xuôi. Ngoài ra còn phở vịt quay, bún, cháo nóng cho những sáng mùa đông nhiều sương.
Phố xá Cao Bằng không lớn, đi bộ một buổi là qua gần hết khu trung tâm. Buổi chiều, người dân ra bờ kè sông Bằng đi bộ, tập thể dục; trẻ con chơi ở các vườn hoa nhỏ. Cuối tuần, các gia đình hay đi về quê ở các huyện thăm ông bà.
Kinh tế thành phố dựa vào dịch vụ, thương mại, hành chính và giáo dục. Thành phố có các trường cao đẳng, bệnh viện tuyến tỉnh, là nơi người các huyện xa lên khám bệnh, đi học, làm giấy tờ. Vì vậy các nhà nghỉ, quán cơm bình dân quanh bệnh viện và bến xe lúc nào cũng có khách.
Di tích và những nơi nên ghé quanh thành phố
Quanh thành phố có nhiều di tích gắn với lịch sử biên ải: các đền thờ gắn với Nùng Trí Cao, dấu tích thời Mạc, đồn binh thời Pháp trên các mỏm đồi. Khu tưởng niệm và các nhà truyền thống trong nội thị kể lại thời kháng chiến của tỉnh.
Thành phố là điểm xuất phát hợp lý cho các tuyến đi Pác Bó ở Hà Quảng, thác Bản Giốc ở Trùng Khánh, hồ Thang Hen trên đường sang Trùng Khánh, hay đèo Khau Cốc Chà ở Bảo Lạc. Đa phần khách nghỉ một hai đêm ở thành phố rồi đi mỗi ngày một hướng.
Người thích đi bộ có thể theo bờ sông để thấy những ngôi nhà cổ còn sót lại, cây cầu cũ, các bến nước nơi người dân xưa giặt giũ, gánh nước. Leo lên các mỏm đồi trong nội thị sẽ thấy rõ hình dáng mũi đất giữa hai dòng sông.
Mùa đông ở thành phố lạnh hơn Hà Nội rõ rệt, có những đợt rét đậm sương mù dày đến trưa. Mùa hè lại nóng, oi trong lòng chảo. Người từ xuôi lên nên chuẩn bị quần áo theo mùa, nhất là khi định đi tiếp lên vùng cao như Nguyên Bình, Bảo Lạc.
Đường lên Cao Bằng và các ngả từ thành phố
Từ Hà Nội có hai hướng chính: theo quốc lộ 3 qua Thái Nguyên, Bắc Kạn cũ lên thành phố, hoặc theo hướng Lạng Sơn rồi đi quốc lộ 4A qua Thất Khê, Đông Khê. Xe khách tuyến Hà Nội – Cao Bằng chạy cả ngày lẫn đêm, giờ chạy và giá vé thay đổi theo nhà xe.
Từ thành phố, các ngả đường toả ra như nan quạt: lên Hà Quảng về phía bắc, sang Trùng Khánh, Hạ Lang về phía đông qua vùng Quảng Hòa cũ, xuống Thạch An về phía nam, lên Nguyên Bình, Bảo Lạc, Bảo Lâm về phía tây theo quốc lộ 34. Hầu hết đều qua đèo, nên thời gian đi thường lâu hơn quãng đường gợi ý.
Tuyến cao tốc Đồng Đăng – Trà Lĩnh được khởi công năm 2023 nhằm nối Lạng Sơn với Cao Bằng nhanh hơn. Khi hoàn thành, đường từ xuôi lên sẽ bớt phụ thuộc vào các đoạn đèo trên quốc lộ cũ, nhưng tiến độ cụ thể nên xem thông báo chính thức.
Trong nội thị, đi bộ hoặc xe máy là tiện nhất. Taxi, xe ôm có ở bến xe và quanh chợ. Người ở lâu thường thuê xe máy để chủ động đi các huyện, nhưng nên kiểm tra phanh, lốp kỹ vì đường núi đòi hỏi xe tốt.
Sống và ở trọ tại thành phố Cao Bằng
Người từ các huyện lên học, đi làm thường thuê phòng ở các khu dân cư ven nội thị, nơi giá mềm hơn khu phố cũ. Nhà trọ cho sinh viên, công nhân, người chăm bệnh nhân tập trung quanh các trường, bệnh viện và bến xe. Trước khi thuê nên hỏi kỹ về điện nước, chỗ để xe và tình trạng ngập khi mưa lớn.
Nhà ở khu phố cũ thường là nhà ống hẹp, sâu, tầng dưới bán hàng, tầng trên ở. Khu mới mở rộng ra phía các xã ven đô cũ có đất rộng hơn, nhiều nhà vườn, nhưng xa chợ và trường hơn. Người mới chuyển đến hay chọn tuỳ theo chỗ làm và trường học của con.
Mùa đông, nhiều nhà ở Cao Bằng dùng lò sưởi, chăn điện, bếp than. Sưởi bằng than trong phòng kín rất nguy hiểm vì khí độc, nên mở hé cửa thông gió và không để than cháy qua đêm trong phòng ngủ. Mùa hè, phòng tầng trên cùng thường nóng, cần quạt hoặc điều hoà.
Đời sống văn hoá trong thành phố có các buổi biểu diễn hát then, đàn tính vào dịp lễ, hội chợ cuối năm, giải thể thao phong trào. Dịp Tết và rằm tháng Giêng, các gia đình gốc Tày, Nùng trong phố vẫn làm bánh chưng đen, bánh khảo, gói bánh gio như ở quê, giữ nếp ăn Tết của các bản quanh vùng.
Thành phố Cao Bằng cũ từ 1/7/2025
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Cao Bằng giữ nguyên, nhưng cấp huyện bị bỏ. Thành phố Cao Bằng thôi là đơn vị hành chính; các phường, xã cũ được nhập lại thành một số phường lớn hơn, trực thuộc thẳng tỉnh. Trung tâm hành chính tỉnh vẫn ở khu vực thành phố cũ.
Vì các phường cũ được gộp lại, tên phường trên giấy tờ mới có thể khác hẳn tên phường trên sổ hộ khẩu hay giấy khai sinh cũ. Một tổ dân phố của phường Sông Hiến cũ, chẳng hạn, có thể nằm trong một phường mới mang tên khác.
Cách ghi an toàn là kèm cả hai: "tổ X, phường Y, thành phố Cao Bằng (cũ), nay là phường Z, tỉnh Cao Bằng". Tên phường mới cần tra trên danh sách chính thức của tỉnh hoặc hỏi ủy ban phường nơi cư trú, không nên đoán theo tên quen.
Với người đi làm thủ tục, các cơ quan cấp tỉnh vẫn ở thành phố cũ nên đường đi không đổi nhiều. Những việc trước đây làm ở ủy ban thành phố nay chuyển về ủy ban phường hoặc lên cơ quan cấp tỉnh tuỳ loại; nên hỏi trước để khỏi đi lại nhiều lần.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Cao Bằng thành lập năm nào?
Thành phố Cao Bằng được thành lập năm 2012 trên cơ sở thị xã Cao Bằng, là tỉnh lỵ của tỉnh Cao Bằng. Trước đó, thị xã đã là tỉnh lỵ qua nhiều thời kỳ, trừ ba năm 1976–1978 khi tỉnh lỵ Cao Lạng đặt ở Lạng Sơn.
Thành phố Cao Bằng cũ nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, địa bàn thành phố Cao Bằng cũ vẫn thuộc tỉnh Cao Bằng, vì tỉnh không phải sáp nhập. Thành phố không còn là cấp hành chính, các phường, xã cũ được sắp xếp thành một số phường mới trực thuộc tỉnh.
Vì sao gọi là sông Bằng?
Sông Bằng còn gọi là Bằng Giang, chảy từ phía Trung Quốc vào qua Hà Quảng, qua thành phố rồi lại sang biên giới. Tên tỉnh Cao Bằng cũng thường được giải thích gắn với vùng đất cao bên dòng sông này, dù có nhiều cách hiểu khác nhau.
Ở thành phố Cao Bằng ăn sáng món gì?
Món quen nhất là bánh cuốn canh: bánh tráng mỏng cuộn nhân thịt, chan nước xương nóng. Ngoài ra có phở vịt quay, bún, cháo. Nhiều quán nhỏ chỉ bán buổi sáng, gần trưa đã hết, nên muốn ăn thì đi sớm.
Từ thành phố Cao Bằng đi thác Bản Giốc thế nào?
Đường từ thành phố sang thác Bản Giốc đi về phía đông, qua vùng Quảng Hòa cũ rồi vào Trùng Khánh, có đoạn qua đèo. Thời gian đi tuỳ phương tiện và thời tiết, nên đi sớm, nghỉ lại một đêm nếu muốn tham quan thong thả.
Phường cũ của thành phố Cao Bằng ghi thế nào trên giấy tờ mới?
Giấy tờ cũ ghi phường cũ vẫn có giá trị. Khi làm thủ tục mới, ghi theo phường hiện hành của tỉnh Cao Bằng. Tên phường mới nên tra trên danh sách chính thức hoặc hỏi ủy ban phường, vì nhiều phường cũ đã được gộp và đổi tên.