Huyện Bảo Lâm là đơn vị cấp huyện ở cực tây tỉnh Cao Bằng, lập năm 2000 từ phần phía tây của huyện Bảo Lạc, huyện lỵ là thị trấn Pác Miầu. Đây là huyện khác với huyện Bảo Lâm của tỉnh Lâm Đồng, chỉ trùng tên. Từ 1/7/2025, Bảo Lâm cũ không còn là cấp hành chính; địa bàn được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Cao Bằng.
Bảo Lâm là vùng núi cao, dân cư thưa, phần lớn là người Mông và người Dao. Hai mươi lăm năm tồn tại như một huyện riêng là quãng thời gian vùng đất này có đường nhựa, có điện lưới, có trường bán trú tới nhiều xóm. Bài này đi qua lịch sử lập huyện, địa hình, các cộng đồng dân tộc, sinh kế và cách ghi địa chỉ Bảo Lâm cũ.
Vì sao tách Bảo Lâm khỏi Bảo Lạc
Trước năm 2000, huyện Bảo Lạc trải cả vùng núi phía tây tỉnh Cao Bằng, rộng vào loại nhất tỉnh. Từ thị trấn Bảo Lạc tới các xã ở rìa tây có khi phải đi cả ngày đường núi, việc quản lý, đưa cán bộ, đưa hàng hoá, đưa học sinh tới trường đều rất khó.
Năm 2000, Chính phủ quyết định chia huyện Bảo Lạc thành hai huyện: phần phía đông giữ tên Bảo Lạc, phần phía tây lập huyện mới mang tên Bảo Lâm. Trung tâm huyện mới được đặt ở Pác Miầu, một điểm dân cư bên đường liên tỉnh, sau đó nâng lên thành thị trấn Pác Miầu.
Những năm đầu, huyện Bảo Lâm gần như phải xây từ đầu: trụ sở, trường học, trạm y tế, chợ. Nhiều cán bộ từ các huyện khác lên công tác, ở trong nhà tạm. Người dân các xóm xa lần đầu có cơ quan huyện ở gần hơn, đi lại làm giấy tờ đỡ vất vả.
Vì tách muộn, người Bảo Lâm sinh trước năm 2000 thường có giấy khai sinh ghi huyện Bảo Lạc. Giấy tờ làm trong khoảng 2000–2025 ghi huyện Bảo Lâm, còn từ 7/2025 trở đi chỉ còn tên xã mới và tỉnh Cao Bằng. Ba cách ghi này đều chỉ cùng một vùng đất.
Pác Miầu và những con đường lên huyện
Thị trấn Pác Miầu cũ nằm trên sườn núi, nhà cửa men theo con đường chính, phía dưới là thung lũng sâu. Tên Pác Miầu theo cách hiểu phổ biến là tên gốc tiếng địa phương, như nhiều địa danh vùng cao Cao Bằng bắt đầu bằng "Pác" chỉ cửa suối, cửa khe.
Thị trấn có chợ, trường học, trung tâm y tế, các cửa hàng tạp hoá, sửa xe và vài nhà nghỉ nhỏ. Ngày chợ phiên, người các xã xuống bán ngô, lợn, gà, mua muối, dầu, quần áo. Ngoài ngày chợ, phố vắng, buổi tối yên tĩnh sớm.
Đường lên Bảo Lâm từ thành phố Cao Bằng đi theo quốc lộ 34 qua Nguyên Bình, Bảo Lạc, nhiều đèo dốc và khúc cua gấp. Phía tây, đường tiếp tục sang vùng Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang. Nhiều người đi xe máy theo vòng Đông Bắc chọn đi qua Bảo Lâm để nối Hà Giang với Cao Bằng.
Đường vào các xã đã được làm cứng hoá nhiều trong hai thập kỷ qua, nhưng vẫn hẹp, dốc, nhiều đoạn có nguy cơ sạt lở vào mùa mưa. Xe khách tuyến thành phố – Bảo Lâm chạy theo giờ cố định, nên hỏi giờ xe trước nếu không đi xe riêng.
Núi cao, sông Gâm và những xóm trên sườn
Bảo Lâm gần như toàn núi, cả núi đất lẫn núi đá vôi, độ dốc lớn. Sông Gâm chảy qua địa bàn trong thung lũng sâu, cùng nhiều suối nhỏ đổ vào. Các khe núi là nơi có nước quanh năm, nên xóm làng thường bám theo khe suối hoặc nơi có mạch nước.
Ruộng nước rất ít, chỉ có ở ven suối và chân núi. Phần lớn đất canh tác là nương ngô trên sườn dốc và hốc đá. Người Mông có cách trồng ngô trong hốc đá, gom đất vào từng hốc nhỏ giữa đá tai mèo, mỗi hốc vài cây, giữ đất bằng cách xếp đá quanh.
Mùa khô, các xóm trên cao thiếu nước sinh hoạt, phải dẫn nước bằng ống nhựa từ nguồn xa hoặc dùng bể chứa nước mưa. Mùa mưa thì ngược lại, nước nhiều, đất đá dễ sạt, đường bị chia cắt, trẻ em đi học phải nghỉ khi suối lũ.
Rừng tự nhiên còn ở những vùng núi cao, xa đường. Một số công trình thủy điện được xây trên sông Gâm và các suối lớn, thay đổi một phần cảnh quan và đời sống ven sông. Người dân ở vùng lòng hồ phải di chuyển chỗ ở, làm lại nương rẫy ở nơi mới.
Người Mông, Dao, Lô Lô và nếp nhà trình tường
Người Mông là cộng đồng đông nhất ở Bảo Lâm, sống ở các xóm trên núi cao. Nhà của người Mông nhiều nơi là nhà trình tường: tường đất nện dày, mái ngói âm dương hoặc mái tranh, mát về mùa hè, ấm về mùa đông. Quanh nhà có hàng rào đá, chuồng gia súc, kho ngô.
Người Dao sống ở lưng chừng núi, có trang phục thêu nhiều màu, giữ lễ cấp sắc và nhiều nghi lễ gia đình riêng. Người Tày, Nùng ở các thung lũng thấp hơn, gần đường và gần suối, làm ruộng nước và nhà sàn.
Bảo Lâm và Bảo Lạc là nơi có một cộng đồng nhỏ người Lô Lô sinh sống, với trang phục nhiều mảnh vải ghép màu, trống đồng dùng trong lễ, và tiếng nói riêng. Người Lô Lô ở Cao Bằng không đông, nên các tập quán của họ được nhiều nhà nghiên cứu văn hoá quan tâm ghi lại.
Chợ phiên, ngày Tết, mùa cưới là dịp các dân tộc mặc trang phục truyền thống nhiều nhất. Người ngoài đến chơi nên hỏi trước khi chụp ảnh, không tự ý vào nhà khi chủ chưa mời, và tôn trọng các điều kiêng của từng gia đình, từng xóm.
Ngô, chăn nuôi và những nghề giữ sinh kế
Ngô là cây chính của Bảo Lâm, vừa làm lương thực cho người, vừa làm thức ăn cho lợn, gà, trâu bò. Mèn mén, món ngô xay đồ hấp, vẫn có trong bữa ăn của nhiều gia đình Mông. Rượu ngô nấu thủ công là thứ không thể thiếu trong ngày lễ, đám cưới.
Chăn nuôi bò, dê, lợn đen, gà đồi là nguồn thu tiền mặt chính. Bò được thả trên các sườn núi, mùa đông phải cắt cỏ, trữ thân ngô cho ăn. Những đợt rét đậm, rét hại có thể làm chết gia súc, nên nhiều hộ dựng chuồng kín, che bạt, đốt lửa sưởi cho bò.
Một số xã trồng cây dược liệu, cây ăn quả ôn đới, chè, cỏ chăn nuôi theo các chương trình hỗ trợ. Kết quả mỗi nơi một khác, phụ thuộc vào đất, khí hậu, đường vận chuyển và người thu mua.
Nhiều thanh niên Bảo Lâm đi làm ở các khu công nghiệp xa. Ở nhà còn người già, phụ nữ và trẻ nhỏ. Tiền gửi về giúp làm nhà, mua giống, cho con đi học, nhưng cũng khiến nhiều xóm vắng người trẻ quanh năm.
Trường bán trú, trạm y tế và chuyện đi học xa
Ở Bảo Lâm, nhiều điểm trường lẻ đặt ngay ở xóm cho trẻ mầm non và các lớp nhỏ. Lên lớp lớn, học sinh phải xuống trường trung tâm xã, ở bán trú hoặc nội trú trong tuần, cuối tuần mới về nhà. Có em phải đi bộ hàng giờ đường núi.
Bữa ăn bán trú, chăn ấm, áo ấm mùa đông, nhà vệ sinh, nước sạch là những thứ các trường vùng cao luôn cần. Các nhóm thiện nguyện đến Bảo Lâm thường hỏi nhà trường trước để biết đúng thứ cần, tránh mang đồ không dùng được.
Trạm y tế xã là nơi khám chữa bệnh đầu tiên của người dân. Ca bệnh nặng chuyển về trung tâm y tế ở Pác Miầu cũ, rồi về thành phố Cao Bằng nếu cần, quãng đường xa và nhiều đèo. Mùa mưa, việc chuyển bệnh nhân có khi gặp khó vì sạt lở.
Điện lưới, sóng điện thoại đã lên tới phần lớn các xóm, nhưng vẫn còn nơi sóng chập chờn. Người lên công tác nên báo lịch trình cho người thân, mang theo sạc dự phòng và hỏi trước nơi nào có sóng. Ở những xóm chưa có sóng ổn định, việc liên lạc khẩn cấp vẫn phải nhờ người chạy xe xuống trung tâm xã, nên mọi kế hoạch đi lại cần tính dư thời gian.
Bảo Lâm cũ từ 1/7/2025: thuộc đâu, ghi thế nào
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Cao Bằng không phải sáp nhập, nhưng cấp huyện bị bỏ trên cả nước. Huyện Bảo Lâm cũ không còn; thị trấn Pác Miầu và các xã cũ được nhập lại thành một số xã mới, trực thuộc thẳng tỉnh Cao Bằng.
Vì Bảo Lâm ở xa trung tâm tỉnh, phần lớn thủ tục hằng ngày được làm ở ủy ban xã mới. Những việc phải lên tỉnh nên hỏi trước có làm trực tuyến được không, để khỏi mất cả ngày đường đi về.
Khi ghi địa chỉ, có thể viết "xóm A, xã B, huyện Bảo Lâm, tỉnh Cao Bằng (trước 7/2025), nay là xã C, tỉnh Cao Bằng". Với người sinh trước năm 2000, giấy gốc có thể ghi huyện Bảo Lạc; khi khai quê quán theo giấy gốc thì giữ nguyên.
Người tìm thông tin trên mạng nên thêm chữ Cao Bằng khi tra Bảo Lâm, vì tỉnh Lâm Đồng cũng có một huyện Bảo Lâm cũ, nay là các xã của tỉnh Lâm Đồng. Hai nơi cách nhau cả nghìn cây số, khác hẳn về khí hậu, dân cư và sản vật.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Bảo Lâm Cao Bằng được lập năm nào?
Huyện Bảo Lâm được lập năm 2000 từ phần phía tây của huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng, huyện lỵ đặt ở Pác Miầu. Huyện tồn tại đến hết ngày 30/6/2025, trước khi cấp huyện bị bỏ trên cả nước.
Huyện Bảo Lâm cũ của Cao Bằng nay thuộc đâu?
Địa bàn huyện Bảo Lâm cũ vẫn thuộc tỉnh Cao Bằng, vì tỉnh không phải sáp nhập theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Từ 1/7/2025, thị trấn Pác Miầu và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh.
Bảo Lâm Cao Bằng và Bảo Lâm Lâm Đồng có liên quan không?
Không. Đây là hai huyện khác nhau, chỉ trùng tên. Bảo Lâm Cao Bằng là vùng núi cao biên giới phía bắc, người Mông, Dao đông; Bảo Lâm Lâm Đồng ở Tây Nguyên, nổi tiếng với chè và cà phê. Khi tra cứu nên ghi kèm tên tỉnh.
Người sinh ở Bảo Lâm trước năm 2000 ghi quê thế nào?
Giấy khai sinh của người sinh trước năm 2000 thường ghi huyện Bảo Lạc, vì lúc đó chưa có huyện Bảo Lâm. Khi khai quê quán theo giấy gốc, bạn giữ nguyên cách ghi đó; nơi cư trú hiện tại thì ghi theo xã mới của tỉnh Cao Bằng.
Ở Bảo Lâm có những dân tộc nào?
Người Mông là cộng đồng đông nhất, tiếp theo là người Dao, Tày, Nùng và một cộng đồng nhỏ người Lô Lô. Người Mông, Dao sống ở núi cao, người Tày, Nùng ở thung lũng gần suối và đường lớn.
Đi Bảo Lâm cần lưu ý gì?
Đường lên Bảo Lâm nhiều đèo dốc, nên đi ban ngày, kiểm tra phanh và lốp kỹ, hỏi tình hình đường vào mùa mưa. Mang theo tiền mặt, áo ấm, thuốc men, sạc dự phòng và đổ đầy xăng ở thị trấn trước khi vào các xã xa.