Ngay trước ngày 1/7/2025, tỉnh Bình Thuận có mười đơn vị cấp huyện: thành phố Phan Thiết, thị xã La Gi và tám huyện Bắc Bình, Đức Linh, Hàm Tân, Hàm Thuận Bắc, Hàm Thuận Nam, Phú Quý, Tánh Linh, Tuy Phong. Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, cả tỉnh nhập vào tỉnh Lâm Đồng cùng với Đắk Nông; cấp huyện bị bỏ, huyện đảo Phú Quý thành đặc khu Phú Quý.
Bình Thuận là dải đất dài và khô nằm cuối Nam Trung Bộ, phía bắc giáp Ninh Thuận cũ, phía nam giáp Bà Rịa – Vũng Tàu cũ và Đồng Nai, phía tây tựa vào cao nguyên Lâm Đồng. Phần dưới đây đi qua các lớp tên gọi từ thời Chăm, thời chúa Nguyễn, các lần tách nhập với Ninh Thuận và Bình Tuy, mười đơn vị cấp huyện cùng điểm nhận diện của từng nơi, và cách đọc một địa chỉ Bình Thuận cũ sau khi tỉnh không còn.
Từ đất Panduranga đến phủ Bình Thuận
Trước khi có tên Bình Thuận, vùng đất từ Phan Rang tới Phan Thiết là xứ Panduranga, tiểu quốc phía nam của Champa. Người Chăm đắp đập, làm ruộng nước ven các con sông ngắn, đánh cá ven biển và dựng những ngôi tháp gạch trên đồi. Ở Bình Thuận cũ, dấu tích còn thấy rõ nhất là cụm tháp Pô Sah Inư trên đồi phía đông Phan Thiết và tháp Pô Dam ở vùng Tuy Phong.
Cuối thế kỷ 17, chúa Nguyễn đưa vùng này vào bản đồ Đàng Trong. Tên Bình Thuận xuất hiện từ khi lập phủ Bình Thuận, ban đầu bao gồm cả vùng Phan Rang. Trong suốt thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19, cư dân Việt từ miền Trung theo đường biển và đường bộ vào lập làng chài, mở ruộng muối, mở nghề làm nước mắm dọc các cửa sông.
Dưới triều Nguyễn rồi thời Pháp thuộc, Bình Thuận là một tỉnh của Trung Kỳ, tỉnh lỵ đặt ở Phan Thiết. Nghề nước mắm lớn lên thành nghề hàng hoá, theo ghe bầu và tàu buôn đi khắp miền Nam. Đường sắt xuyên Việt mở qua vùng đồi phía tây, có nhánh rẽ xuống Phan Thiết, khiến thị xã tỉnh lỵ nối với Sài Gòn dễ hơn hẳn trước.
Ba cộng đồng sống đan xen tới nay. Người Việt đông nhất ở ven biển và dọc quốc lộ. Người Chăm tập trung ở vùng Bắc Bình và Tuy Phong, giữ lễ Katê, nghề gốm, nghề dệt. Người Raglai, K'Ho, Chơ Ro và một số dân tộc khác sống ở vùng núi phía tây, từ thượng nguồn sông Lũy xuống tới rừng Tánh Linh.
Bình Tuy, Thuận Hải và lần tái lập năm 1992
Từ năm 1956, chính quyền Sài Gòn tách phần phía nam Bình Thuận để lập tỉnh Bình Tuy, tỉnh lỵ ở Hàm Tân, tức vùng La Gi ngày nay. Bình Tuy gồm các quận Hàm Tân, Tánh Linh và Hoài Đức. Vì vậy giấy tờ của người Tánh Linh, Đức Linh, La Gi sinh trước năm 1975 có thể ghi tỉnh Bình Tuy chứ không ghi Bình Thuận.
Năm 1976, ba tỉnh Ninh Thuận, Bình Thuận và Bình Tuy hợp thành tỉnh Thuận Hải, tỉnh lỵ ở Phan Thiết. Thuận Hải trải từ giáp Khánh Hòa xuống giáp Đồng Nai, dài và hẹp, đi từ đầu này sang đầu kia mất gần một ngày xe. Trong thời gian này, nhiều huyện được chia lại, đáng chú ý là huyện Hàm Thuận chia đôi năm 1983 thành Hàm Thuận Bắc và Hàm Thuận Nam.
Đầu năm 1992, Thuận Hải được chia lại thành hai tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận. Tỉnh Bình Thuận tái lập gồm toàn bộ phần đất phía nam, kể cả vùng Bình Tuy cũ và huyện đảo Phú Quý, tỉnh lỵ vẫn ở Phan Thiết. Ranh giới tỉnh từ đó gần như ổn định, chỉ còn những điều chỉnh bên trong như thị xã Phan Thiết lên thành phố năm 1999 và thị xã La Gi tách khỏi huyện Hàm Tân năm 2005.
Một người lớn lên ở Bình Thuận vì vậy có thể gặp tới bốn tên tỉnh trên giấy tờ trong gia đình: Bình Tuy hoặc Bình Thuận trên giấy tờ trước năm 1975, Thuận Hải trên giấy khai sinh những năm 1976 đến 1991, Bình Thuận trên căn cước cấp trước tháng 7/2025, và Lâm Đồng trên giấy tờ mới. Tất cả đều hợp lệ nếu được cấp đúng thời điểm.
Mười đơn vị cấp huyện của Bình Thuận trước 1/7/2025
Bảng dưới liệt kê đủ mười đơn vị theo đúng tên ngay trước ngày sáp nhập, kèm trung tâm cũ quen gọi và điểm nhận diện chính. Tất cả nay thuộc tỉnh Lâm Đồng; tên phường, xã mới của từng nơi được nói kỹ hơn trong bài riêng về đơn vị đó.
| Đơn vị cũ | Trung tâm quen gọi | Điểm nhận diện |
|---|---|---|
| Thành phố Phan Thiết | Khu phố hai bờ sông Cà Ty | Tỉnh lỵ; nước mắm, Mũi Né, tháp Pô Sah Inư |
| Thị xã La Gi | Phường Phước Hội, Phước Lộc | Tỉnh lỵ Bình Tuy xưa; cảng cá, Dinh Thầy Thím |
| Huyện Bắc Bình | Thị trấn Chợ Lầu | Đồi cát Bàu Trắng, làng Chăm, sông Lũy |
| Huyện Đức Linh | Thị trấn Võ Xu | Vùng lúa, cao su bên sông La Ngà; quận Hoài Đức xưa |
| Huyện Hàm Tân | Thị trấn Tân Nghĩa | Biển Tân Thắng – Sơn Mỹ, rừng ven biển, cát titan |
| Huyện Hàm Thuận Bắc | Thị trấn Ma Lâm | Thanh long, hồ Đa Mi, quốc lộ 28 lên núi |
| Huyện Hàm Thuận Nam | Thị trấn Thuận Nam | Núi Tà Cú, hải đăng Kê Gà, ga Mương Mán |
| Huyện Phú Quý | Đảo Phú Quý | Huyện đảo; nay là đặc khu Phú Quý |
| Huyện Tánh Linh | Thị trấn Lạc Tánh | Núi Ông, thác Bà, hồ Biển Lạc, đồng lúa |
| Huyện Tuy Phong | Thị trấn Liên Hương | Phan Rí Cửa, Vĩnh Hảo, Cổ Thạch, điện Vĩnh Tân |
Thứ tự trong bảng theo chữ cái sau hai đô thị, không theo quy mô. Ba huyện Đức Linh, Tánh Linh, Hàm Tân cùng thị xã La Gi là vùng Bình Tuy cũ; Tuy Phong và Bắc Bình là vùng phía bắc giáp Ninh Thuận; hai huyện Hàm Thuận ôm lấy Phan Thiết; Phú Quý nằm ngoài khơi.
Ba dải đất trong một tỉnh: biển khô, đồi giữa và rừng phía tây
Dải ven biển dài từ Vĩnh Tân ở phía bắc xuống Sơn Mỹ ở phía nam là vùng khô nhất. Ở Tuy Phong, Bắc Bình, nắng gắt, gió mạnh, mưa ít, đất cát trắng và đỏ trải thành những đồi cát lớn. Người dân sống bằng nghề cá, nước mắm, muối, nho, và từ cuối thập niên 2010 là những trại điện mặt trời, điện gió mọc trên đất cát bạc màu.
Dải giữa là vùng đồi thấp và đồng bằng nhỏ của hai huyện Hàm Thuận, nơi thanh long phủ kín từng ô ruộng. Ban đêm vào mùa nghịch, cả vùng sáng đèn để kích cây ra hoa, cảnh ai đi xe qua quốc lộ 1 hay quốc lộ 28 cũng nhớ. Các hồ chứa như Sông Quao, Đa Mi giữ nước cho vùng này qua mùa khô.
Phía tây và tây nam là vùng Tánh Linh, Đức Linh dọc sông La Ngà, khí hậu ẩm hơn, mưa nhiều hơn hẳn ven biển. Đây là vựa lúa của tỉnh, xen với cao su, điều, cây ăn trái và những cánh rừng còn lại quanh núi Ông. Người ở đây đi Đồng Nai, Thành phố Hồ Chí Minh nhiều khi còn tiện hơn ra Phan Thiết.
Ngoài khơi, đảo Phú Quý nằm riêng, sống bằng đánh bắt xa bờ và dịch vụ hậu cần nghề cá. Sự khác nhau giữa các dải đất giải thích vì sao người Bình Thuận cũ không nói về tỉnh mình bằng một hình ảnh: người Tuy Phong nghĩ tới gió và muối, người Hàm Thuận nghĩ tới thanh long, người Tánh Linh nghĩ tới lúa và sông La Ngà.
Từ 1/7/2025: Bình Thuận cũ trong tỉnh Lâm Đồng mới
Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025 của Quốc hội sắp xếp 63 tỉnh, thành phố thành 34 đơn vị cấp tỉnh. Ba tỉnh Lâm Đồng, Đắk Nông và Bình Thuận hợp lại, lấy tên tỉnh Lâm Đồng, trung tâm hành chính đặt ở Đà Lạt. Cùng ngày 1/7/2025, cấp huyện chấm dứt hoạt động trên cả nước; chính quyền địa phương còn hai cấp là tỉnh và xã, phường, đặc khu.
Tỉnh mới vì vậy đi từ đỉnh Lang Biang xuống tới bờ biển Mũi Né, có cả cao nguyên, đồi đất đỏ và đảo ngoài khơi. Quốc lộ 28 nối Phan Thiết lên Di Linh, quốc lộ 55 nối La Gi lên Bảo Lộc, trở thành những trục chính trong cùng một tỉnh. Huyện đảo Phú Quý thành đặc khu Phú Quý, đơn vị duy nhất kiểu này của Lâm Đồng mới.
Phần Bình Thuận cũ được sắp xếp thành một số phường và nhiều xã. Các phường tập trung ở Phan Thiết và La Gi, trong đó có phường Phan Thiết, Mũi Né, Phú Thủy, Tiến Thành, Hàm Thắng, Bình Thuận, La Gi, Phước Hội. Nhiều xã mới lấy lại tên huyện cũ, như xã Hàm Thuận Bắc, xã Hàm Thuận Nam, xã Tánh Linh, xã Đức Linh, nhưng mỗi xã chỉ là một phần nhỏ của huyện cùng tên.
Tên phường Bình Thuận dễ gây nhầm: đó là một phường ở rìa tây Phan Thiết cũ, gồm xã Hàm Hiệp của Hàm Thuận Bắc cùng Phong Nẫm, Phú Tài của thành phố, không phải toàn bộ tỉnh Bình Thuận. Khi đọc báo sau tháng 7/2025 thấy cụm "phường Bình Thuận, tỉnh Lâm Đồng", cần hiểu đúng là một phường.
Đọc một địa chỉ Bình Thuận cũ trên giấy tờ
Một địa chỉ đầy đủ trước tháng 7/2025 có bốn tầng: thôn hoặc khu phố, xã hoặc phường, huyện hoặc thị xã, tỉnh Bình Thuận. Địa chỉ mới chỉ còn ba tầng: thôn hoặc khu phố, xã hoặc phường mới, tỉnh Lâm Đồng. Tầng huyện biến mất, còn tên xã có thể đổi hẳn vì nhiều xã cũ được gộp.
Cách ghi dễ hiểu nhất là tên mới trước, tên cũ trong ngoặc: "xã Hàm Thuận, tỉnh Lâm Đồng (trước là thị trấn Ma Lâm, huyện Hàm Thuận Bắc, tỉnh Bình Thuận)". Viết như vậy, người nhận hàng, cán bộ một cửa hay người thân ở xa đều định vị được ngay, kể cả khi họ chưa quen tên đơn vị mới.
Những giấy tờ cấp hợp lệ theo tên Bình Thuận vẫn còn giá trị: căn cước, sổ đỏ, bằng cấp, giấy đăng ký kinh doanh không phải đổi chỉ vì tỉnh đã nhập. Khi làm thủ tục mới, thông tin sẽ được ghi theo đơn vị hiện hành. Nếu cần giấy xác nhận thay đổi địa giới để nộp kèm hồ sơ, hỏi trực tiếp bộ phận một cửa của xã, phường nơi mình ở.
Bẫy hay gặp nhất là tên trùng. Lâm Đồng mới có xã Đức Linh ở vùng Bình Thuận cũ nhưng tỉnh cũ Lâm Đồng cũng từng có huyện Lâm Hà, Đức Trọng, Đam Rông, rất dễ chọn nhầm khi gõ vài chữ đầu. Khi khai trực tuyến, chọn tỉnh Lâm Đồng trước, gõ đủ tên xã, rồi đối chiếu với thông tin đã cập nhật trên ứng dụng định danh điện tử.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Bình Thuận cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, toàn bộ tỉnh Bình Thuận cũ thuộc tỉnh Lâm Đồng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Ba tỉnh Lâm Đồng, Đắk Nông và Bình Thuận hợp lại, lấy tên Lâm Đồng, trung tâm hành chính ở Đà Lạt; cấp huyện được bỏ.
Trước 7/2025 Bình Thuận có những huyện nào?
Bình Thuận có mười đơn vị cấp huyện: thành phố Phan Thiết, thị xã La Gi và các huyện Bắc Bình, Đức Linh, Hàm Tân, Hàm Thuận Bắc, Hàm Thuận Nam, Phú Quý, Tánh Linh, Tuy Phong. Danh sách này giữ nguyên từ năm 2005 đến ngày 30/6/2025.
Tỉnh Thuận Hải là tỉnh nào?
Thuận Hải là tỉnh hợp nhất từ Ninh Thuận, Bình Thuận và Bình Tuy trong giai đoạn 1976 đến 1991, tỉnh lỵ ở Phan Thiết. Đầu năm 1992, Thuận Hải chia lại thành hai tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận. Giấy tờ ghi Thuận Hải cấp hợp lệ vẫn có giá trị.
Tỉnh Bình Tuy trước năm 1975 gồm những vùng nào?
Bình Tuy là tỉnh do chính quyền Sài Gòn lập năm 1956 ở phần phía nam Bình Thuận, tỉnh lỵ ở vùng La Gi. Tỉnh gồm các quận Hàm Tân, Tánh Linh và Hoài Đức, tương ứng với La Gi, Hàm Tân, Tánh Linh, Đức Linh về sau.
Phường Bình Thuận có phải là tỉnh Bình Thuận cũ không?
Không. Phường Bình Thuận là một phường của tỉnh Lâm Đồng, lập từ xã Hàm Hiệp của Hàm Thuận Bắc cùng xã Phong Nẫm và phường Phú Tài của Phan Thiết cũ. Tỉnh Bình Thuận cũ rộng hơn rất nhiều, nay chia thành nhiều phường, xã và đặc khu.
Giấy tờ ghi tỉnh Bình Thuận có phải đổi không?
Không bắt buộc đổi chỉ vì tỉnh đã nhập vào Lâm Đồng. Căn cước, sổ đất, bằng cấp cấp hợp lệ trước đây vẫn dùng được. Khi có thủ tục mới hoặc khi cấp đổi theo nhu cầu, thông tin sẽ được cập nhật theo đơn vị hành chính hiện hành.