Thành phố Phan Thiết là tỉnh lỵ của Bình Thuận cho tới ngày 30/6/2025; trước năm 1999 là thị xã Phan Thiết. Từ 1/7/2025, địa bàn thành phố cũ được chia chủ yếu vào các phường Phan Thiết, Phú Thủy, Mũi Né, Tiến Thành của tỉnh Lâm Đồng, một phần đi cùng đất Hàm Thuận Bắc vào hai phường Hàm Thắng và Bình Thuận.
Phan Thiết là thành phố biển nhưng sinh ra từ một cửa sông. Con sông Cà Ty chia đôi khu phố cũ, ghe thuyền đậu kín hai bờ, mùi nước mắm theo gió vào tận chợ. Phía đông là Mũi Né với đồi cát và làng chài, phía tây là đồng ruộng và đường lên núi. Phần sau đây kể các lớp lịch sử, khu phố, vùng biển và cách địa bàn ấy chia về các phường mới.
Một tỉnh lỵ mọc lên ở cửa sông Cà Ty
Tên Phan Thiết được cho là có gốc từ tiếng Chăm, gắn với vùng đất Hamu Lithit của Panduranga; cách giải nghĩa cụ thể còn nhiều ý kiến. Khi người Việt vào lập làng, các vạn chài ở cửa sông Cà Ty và dọc bờ biển là nơi tụ cư đầu tiên. Đến thời Nguyễn, Phan Thiết đã là nơi đặt lỵ sở của tỉnh Bình Thuận.
Thời Pháp thuộc, Phan Thiết được lập thành thị xã, có khu hành chính, nhà thương, trường học, đường phố lát đá ven sông. Trường Dục Thanh, do các nhà nho yêu nước lập đầu thế kỷ 20, nổi tiếng vì năm 1910 người thanh niên Nguyễn Tất Thành từng dạy học ở đây trước khi vào Sài Gòn. Khu di tích nay là điểm tham quan quen thuộc ở trung tâm.
Từ năm 1976 đến 1991, Phan Thiết là tỉnh lỵ của tỉnh Thuận Hải, rồi tiếp tục là tỉnh lỵ của Bình Thuận khi tỉnh tái lập năm 1992. Năm 1999, thị xã Phan Thiết được nâng lên thành phố thuộc tỉnh. Sau đó thành phố mở rộng về phía đông, đưa vùng Hàm Tiến, Mũi Né thành phường, theo đà du lịch biển lớn lên từ cuối thập niên 1990.
Ngay trước ngày sáp nhập, Phan Thiết có các phường Bình Hưng, Đức Long, Đức Nghĩa, Đức Thắng, Hàm Tiến, Hưng Long, Lạc Đạo, Mũi Né, Phú Hài, Phú Tài, Phú Thủy, Phú Trinh, Thanh Hải, Xuân An cùng các xã Phong Nẫm, Thiện Nghiệp, Tiến Lợi, Tiến Thành. Danh sách dài vì thành phố trải từ ruộng phía tây ra tận mũi đất phía đông.
Phố cũ hai bờ sông: chợ, vạn chài và nghề nước mắm
Khu phố cũ nằm ở hai bên cửa sông Cà Ty, nối nhau bằng nhiều cây cầu. Quanh đó là chợ Phan Thiết, các dãy phố buôn, hội quán của người Hoa và những con đường nhỏ dẫn ra bãi biển. Đứng trên cầu buổi sáng sớm, bạn thấy ghe về bến, người bốc cá, xe chở đá lạnh chạy liên tục.
Nghề nước mắm làm nên tên tuổi Phan Thiết từ rất sớm. Cá cơm và các loại cá nhỏ trộn muối theo tỷ lệ của từng nhà, ủ trong thùng gỗ lớn nhiều tháng rồi mới rút nước. Nhiều nhà thùng cũ nằm ngay trong khu dân cư ven sông, những năm gần đây dời dần ra các khu xa hơn vì mùi và vì đô thị chật.
Vạn Thủy Tú ở khu phố cũ là nơi ngư dân Phan Thiết thờ cá Ông, tức cá voi, theo nếp làng biển miền Trung. Nơi này nổi tiếng vì còn giữ bộ xương cá voi rất lớn, được nhắc nhiều trong các tài liệu về tục thờ cá Ông. Lễ cầu ngư hằng năm có hát bội, đua thuyền, người đi biển rất coi trọng.
Muốn cảm nhận phố cũ, nên đi bộ dọc bờ sông lúc chiều, ghé chợ vào buổi sáng, ăn bánh căn, bánh xèo nhỏ, bánh hỏi lòng heo, cá mai trộn hay gỏi cá mai. Đường phố ngắn, hẹp, đi xe máy chậm là đủ. Những ngày cuối tuần, khách từ Thành phố Hồ Chí Minh xuống đông, quán ven sông kín chỗ từ sớm.
Đồi Bà Nài, tháp Pô Sah Inư và đường ra phía đông
Trên đồi Bà Nài, phía đông khu trung tâm, có cụm tháp Chăm Pô Sah Inư, thường được xếp vào giai đoạn cuối thế kỷ 8 đến đầu thế kỷ 9. Từ chân tháp nhìn xuống là bờ biển và khu phố. Gần đó là lầu Ông Hoàng, phế tích một ngôi biệt thự thời Pháp, nổi tiếng hơn nhờ những giai thoại văn chương gắn với nhà thơ Hàn Mặc Tử từng đến Phan Thiết.
Từ đồi Bà Nài, đường ven biển đi về phía đông qua Phú Hài, Hàm Tiến tới Mũi Né. Dải Hàm Tiến dày đặc khu nghỉ dưỡng hướng biển, mọc lên từ cuối thập niên 1990 khi khách nước ngoài phát hiện bãi biển nhiều gió, hợp chơi lướt ván diều. Một số đoạn bờ ở đây từng bị sạt lở mạnh, phải đổ kè.
Mũi Né có làng chài với hàng trăm thuyền thúng, chợ cá họp sớm trên bãi, đồi cát đỏ ven đường và con suối nhỏ chảy giữa vách đất đỏ, trắng mà người ta quen gọi là suối Tiên. Những thứ này đều nằm gần đường, dễ đi trong một buổi. Đồi cát trắng Bàu Trắng nổi tiếng hơn thì thuộc huyện Bắc Bình, không phải Phan Thiết.
Với người địa phương, Mũi Né trước hết là làng biển: ghe về lúc rạng sáng, phụ nữ ngồi lựa cá, phơi khô mực, khô cá trên giàn tre. Nghề du lịch phát triển nhưng nghề cá và nghề nước mắm vẫn còn, đi sâu vào các xóm phía trong là thấy rõ. Ăn hải sản ở chợ hay quán gần bãi thường rẻ và tươi hơn ăn trong khu nghỉ dưỡng.
Phía tây và phía nam: ruộng, ga tàu và dự án sân bay
Khác với dải biển phía đông, rìa tây Phan Thiết là đồng ruộng, vườn thanh long và các khu dân cư dọc quốc lộ 1. Xã Phong Nẫm cũ còn giữ nếp làng ruộng với đình làng, nhà vườn và những cánh đồng lúa nằm sát đô thị. Vùng Phú Tài, Xuân An là nơi đô thị nối liền với Hàm Thuận Bắc.
Phía nam sông Cà Ty là vùng Đức Long, Tiến Lợi, Tiến Thành, đi tiếp sang Hàm Thuận Nam. Khu vực này có các khu dân cư mới, khu đô thị ven biển và con đường ven biển về Kê Gà. Ga Phan Thiết nằm trong thành phố, có tàu nối với tuyến đường sắt Bắc – Nam ở ga Mương Mán thuộc Hàm Thuận Nam.
Ở phía bắc, vùng Thiện Nghiệp cũ là nơi đặt dự án sân bay Phan Thiết, kết hợp quân sự và dân dụng. Tiến độ khai thác dân dụng nhiều lần thay đổi, nên trước khi lên kế hoạch đi lại, bạn nên kiểm tra thông báo hiện hành thay vì tin vào bài viết cũ. Đường cao tốc Phan Thiết – Dầu Giây và Vĩnh Hảo – Phan Thiết đã rút ngắn đáng kể đường đi bằng ô tô.
Người Phan Thiết sống bằng du lịch, nghề cá, chế biến hải sản, buôn bán và các cơ quan hành chính. Kể từ khi tỉnh lỵ chuyển lên Đà Lạt, nhiều người lo khu trung tâm sẽ vắng đi. Nhưng các cơ sở y tế, trường học, chợ lớn vẫn ở chỗ cũ, còn vai trò cửa ngõ ra đảo Phú Quý và đầu mối du lịch biển của cả tỉnh Lâm Đồng mới vẫn thuộc về Phan Thiết.
Phan Thiết cũ nay chia về những phường nào
Từ 1/7/2025, thành phố Phan Thiết không còn là đơn vị hành chính. Phần lớn nội thị được sắp xếp thành phường Phan Thiết và phường Phú Thủy. Vùng biển phía đông, gồm Mũi Né và các phường lân cận, thuộc phường Mũi Né. Vùng phía nam sông về phía Tiến Thành thuộc phường Tiến Thành. Tất cả cùng thuộc tỉnh Lâm Đồng.
Hai phường còn lại nhận một phần đất Phan Thiết cùng đất của Hàm Thuận Bắc. Phường Xuân An cũ cùng thị trấn Phú Long và xã Hàm Thắng cũ hợp thành phường Hàm Thắng. Xã Phong Nẫm, phường Phú Tài cũ cùng xã Hàm Hiệp cũ thuộc phường Bình Thuận. Vì vậy một số khu vực trước đây ghi thành phố Phan Thiết nay mang tên phường gốc từ huyện bên cạnh.
Việc chia cụ thể từng phường đánh tên cũ như Đức Long, Lạc Đạo, Hưng Long về phường mới nào cần tra theo nghị quyết sắp xếp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội hoặc trên ứng dụng định danh điện tử. Bài này không liệt kê từng dòng để tránh sai sót, vì ở rìa một số khu phố còn được điều chỉnh sau đợt sắp xếp lớn.
Người dân và tài xế vẫn gọi theo tên cũ: Đức Thắng, Phú Hài, Hàm Tiến, Thanh Hải. Khi hỏi đường hay đặt giao hàng, nên ghi cả tên phường mới lẫn tên khu phố cũ. Ví dụ: "khu phố 5, phường Mũi Né, tỉnh Lâm Đồng (trước là phường Hàm Tiến, thành phố Phan Thiết)". Viết như vậy thì người ở xa lẫn người trong vùng đều hiểu.
Đi lại, khí hậu và sống ở Phan Thiết cũ
Phan Thiết khô, nắng quanh năm, mùa mưa ngắn và lượng mưa thấp hơn nhiều so với Thành phố Hồ Chí Minh. Từ khoảng tháng 11 đến tháng 3, gió bấc và gió chướng thổi mạnh, biển động, hợp cho người chơi lướt ván nhưng không hợp tắm biển với trẻ nhỏ. Những tháng hè biển êm hơn ở phía Phan Thiết.
Từ Thành phố Hồ Chí Minh xuống Phan Thiết có thể đi xe khách, xe riêng qua cao tốc, hoặc đi tàu hoả. Thời gian đi tuỳ giờ xuất phát và tình trạng giao thông dịp lễ, nên tra trước. Từ Phan Thiết lên Đà Lạt, nơi đặt trung tâm tỉnh mới, đi theo quốc lộ 28 qua Di Linh hoặc vòng qua Bảo Lộc theo quốc lộ 55.
Chi phí sống ở Phan Thiết thấp hơn Thành phố Hồ Chí Minh nhưng giá nhà ven biển Mũi Né, Hàm Tiến thay đổi theo mùa khách. Người chuyển đến ở lâu thường chọn khu trung tâm hai bờ sông hoặc khu dân cư phía nam, gần chợ, trường, bệnh viện, thay vì ở trong dải nghỉ dưỡng vắng vẻ vào mùa thấp điểm.
Món nên thử khi ở Phan Thiết gồm bánh căn chấm nước cá, bánh hỏi lòng heo, gỏi cá mai, lẩu thả, mì Quảng Phan Thiết với cá dầm. Quà mang về phổ biến là nước mắm, mực một nắng, thanh long và bánh rế. Mua ở chợ hoặc cơ sở rõ nguồn gốc, hỏi kỹ cách bảo quản nếu phải mang đi xa.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Phan Thiết cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, toàn bộ địa bàn thành phố Phan Thiết cũ thuộc tỉnh Lâm Đồng, sau khi Bình Thuận, Đắk Nông và Lâm Đồng hợp nhất. Thành phố không còn là đơn vị hành chính, địa bàn chia vào các phường mới.
Phan Thiết lên thành phố từ năm nào?
Thị xã Phan Thiết được nâng lên thành phố thuộc tỉnh Bình Thuận vào năm 1999. Trước đó, Phan Thiết là thị xã tỉnh lỵ của tỉnh Thuận Hải từ 1976 đến 1991, và của tỉnh Bình Thuận từ khi tái lập năm 1992.
Mũi Né trước đây thuộc huyện nào?
Mũi Né thuộc thành phố Phan Thiết ngay trước tháng 7/2025, là một phường ở phía đông thành phố. Từ 1/7/2025, vùng này thuộc phường Mũi Né của tỉnh Lâm Đồng. Đồi cát trắng Bàu Trắng gần đó lại thuộc huyện Bắc Bình cũ.
Phường Hàm Thắng mới có thuộc Phan Thiết cũ không?
Chỉ một phần. Phường Hàm Thắng gồm phường Xuân An của Phan Thiết cũ cùng thị trấn Phú Long và xã Hàm Thắng của huyện Hàm Thuận Bắc cũ. Vì vậy khi tra địa chỉ cũ ghi Xuân An, bạn sẽ thấy tên phường mới là Hàm Thắng.
Địa chỉ Phan Thiết cũ nên ghi thế nào sau sáp nhập?
Ghi khu phố, phường mới và tỉnh Lâm Đồng, không ghi thành phố hay huyện. Nên kèm tên cũ trong ngoặc, ví dụ phường Mũi Né, tỉnh Lâm Đồng (trước là phường Hàm Tiến, thành phố Phan Thiết, tỉnh Bình Thuận), rồi đối chiếu trên ứng dụng định danh điện tử.
Tháp Pô Sah Inư nằm ở đâu?
Tháp Pô Sah Inư nằm trên đồi Bà Nài ở phía đông khu trung tâm Phan Thiết, trên đường ra Mũi Né, trước đây thuộc vùng phường Phú Hài cũ. Đây là cụm tháp Chăm cổ, được xếp hạng di tích, có thể ghé thăm trong cùng một buổi đi Mũi Né.