Huyện Bắc Bình nằm ở phía bắc tỉnh Bình Thuận cũ, giữa Tuy Phong và Hàm Thuận Bắc, huyện lỵ là thị trấn Chợ Lầu, ngoài ra còn thị trấn Lương Sơn. Huyện được lập trong thời tỉnh Thuận Hải, khi vùng phía bắc được chia lại thành hai huyện Tuy Phong và Bắc Bình. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Lâm Đồng.
Bắc Bình là nơi người ta đến để xem đồi cát trắng Bàu Trắng, nhưng đó chỉ là một góc. Huyện có dải ven biển khô, vùng đồng bằng ven sông Lũy, những làng Chăm giữ nếp xưa, và vùng núi phía tây giáp Lâm Đồng cũ. Phần sau đây đi qua lịch sử, các vùng đất, người dân, sản vật và cách đọc tên đơn vị mới.
Từ vùng Hòa Đa – Phan Rí đến huyện Bắc Bình
Trước năm 1975, phần lớn đất Bắc Bình và Tuy Phong nằm trong vùng quen gọi là Hòa Đa, Phan Rí, với các làng Việt ven biển, làng Chăm dọc sông Lũy và vùng núi của người Raglai, K'Ho phía trong. Thị tứ Phan Rí ở cửa sông là nơi buôn bán sầm uất nhất vùng, nối đường biển với đường bộ.
Sau năm 1976, khi ba tỉnh Ninh Thuận, Bình Thuận, Bình Tuy hợp thành Thuận Hải, vùng này thuộc huyện Tuy Phong. Theo nhiều tài liệu, đầu thập niên 1980 huyện Tuy Phong được chia lại, phần phía nam và phía tây thành huyện Bắc Bình, lấy Chợ Lầu làm trung tâm. Tên Bắc Bình hiểu theo nghĩa vùng phía bắc của đất Bình Thuận.
Khi tỉnh Bình Thuận tái lập năm 1992, Bắc Bình giữ nguyên tên và địa giới. Huyện có hai thị trấn là Chợ Lầu và Lương Sơn cùng nhiều xã như Phan Rí Thành, Phan Hiệp, Phan Hòa, Phan Thanh, Hải Ninh, Sông Bình, Sông Lũy, Bình An, Bình Tân, Hòa Thắng, Hồng Thái, Hồng Phong, Phan Điền, Phan Lâm, Phan Sơn, Phan Tiến.
Nhiều tên xã bắt đầu bằng chữ Phan, dấu vết của các làng gắn với vùng Phan Rí xưa. Người ngoài hay nhầm Phan Rí Thành của Bắc Bình với Phan Rí Cửa của Tuy Phong. Hai nơi chỉ cách nhau một đoạn ngắn dọc sông Lũy, nhưng Phan Rí Thành ở phía trong, Phan Rí Cửa ở cửa sông giáp biển và thuộc huyện khác.
Bàu Trắng và dải cát ven biển Hòa Thắng, Hồng Phong
Đồi cát Bàu Trắng nằm ở xã Hòa Thắng cũ, gần đường ven biển nối Mũi Né với Tuy Phong. Cát trắng tạo thành những đồi lớn, thay hình đổi dạng theo gió mùa, bao quanh mấy hồ nước ngọt mà người địa phương gọi là bàu. Mùa mưa, mặt bàu có sen, súng nở, đối lập với nền cát khô ở xung quanh.
Khách thường đến lúc bình minh hoặc chiều muộn để tránh nắng gắt và có ánh sáng đẹp. Có dịch vụ xe địa hình chạy trên cát, nhưng nhiều người chọn đi bộ để cảm nhận cát mịn và gió. Nên mang nước, khăn che mặt, kính, và để ý không chạy xe lên vùng cát đang trồng phi lao phòng hộ.
Dải cát ven biển Bắc Bình, từ Hòa Thắng sang Hồng Phong, còn chứa quặng titan và các khoáng sản nặng khác. Những năm qua, việc khai thác titan ở vùng cát này gây nhiều tranh luận về môi trường, nước ngầm và rừng phòng hộ. Một số dự án điện mặt trời cũng được dựng ở vùng đất cát bạc màu phía trong.
Người sống ven biển Hòa Thắng, Hồng Phong làm nghề cá ven bờ, trồng thanh long, hoa màu trên đất cát, nuôi bò, dê. Đất khô, nước ngọt hiếm, nhiều gia đình phải khoan giếng sâu hoặc chờ nước từ các công trình cấp nước tập trung. Cuộc sống ở đây khắc nghiệt hơn hình ảnh lãng mạn của đồi cát trên ảnh.
Làng Chăm ven sông Lũy và nếp sống giữ qua nhiều thế hệ
Dọc sông Lũy, ở các xã như Phan Hiệp, Phan Hòa, Phan Thanh, Bình An cũ, có những làng Chăm sống lâu đời. Người Chăm ở Bình Thuận cũ có hai nhóm tín ngưỡng chính, nhóm theo truyền thống Bà-la-môn hóa và nhóm Bà-ni, mỗi nhóm có những lễ nghi, nơi thờ tự riêng nhưng cùng chia sẻ tiếng nói, chữ viết và nhiều phong tục.
Lễ Katê vào khoảng tháng 7 lịch Chăm, thường rơi vào tháng 9, tháng 10 dương lịch, là dịp lớn nhất trong năm của nhóm Bà-la-môn. Người đi làm xa về làng, nhà cửa dọn dẹp, có biểu diễn trống Ginăng, kèn Saranai và múa. Khách đến xem nên ăn mặc kín đáo, giữ trật tự và xin phép trước khi chụp ảnh người già, chức sắc.
Làng Chăm có những ngôi nhà truyền thống chia nhiều gian theo chức năng, sân rộng, cây xanh. Nghề dệt thổ cẩm và gốm thủ công có ở một số nơi trong vùng, dù không nổi tiếng bằng Ninh Thuận cũ. Phụ nữ Chăm vẫn mặc áo dài truyền thống, khăn đội đầu trong những dịp lễ.
Ở vùng núi phía tây như Phan Sơn, Phan Lâm, Phan Điền cũ, đồng bào Raglai, K'Ho sống bằng làm rẫy, chăn nuôi, trồng điều, mì và một số cây công nghiệp. Đường lên những xã này nhiều đoạn qua đồi trọc và suối, mùa mưa khó đi. Văn hóa cồng chiêng, lễ cúng lúa mới vẫn còn ở một số làng.
Chợ Lầu, Lương Sơn và vùng ruộng ven sông Lũy
Chợ Lầu là trung tâm huyện, nằm bên quốc lộ 1, gần sông Lũy. Theo lời kể địa phương, cái tên gắn với một ngôi chợ có lầu thời xưa. Thị trấn có các cơ quan cũ của huyện, chợ, trường học, bệnh viện và những dãy phố buôn bán. Người từ các xã phía trong ra đây mua bán, khám bệnh, làm giấy tờ.
Lương Sơn ở phía nam quốc lộ 1, gần Hàm Thuận Bắc, là thị trấn thứ hai của huyện. Vùng quanh Lương Sơn trồng nho, thanh long, lúa và có nhiều nhà vườn. Người đi xe qua quốc lộ 1 hay dừng mua nho, táo, thanh long bày bán ven đường vào mùa thu hoạch.
Sông Lũy là con sông chính của huyện, chảy từ vùng núi phía tây xuống, qua Chợ Lầu, Phan Rí Thành rồi ra biển ở Phan Rí Cửa thuộc Tuy Phong. Hệ thống đập dâng và kênh mương lấy nước sông Lũy tưới cho những cánh đồng lúa, hoa màu ở hai bên bờ. Mùa khô kéo dài khiến nhiều vùng vẫn thiếu nước.
Kinh tế Bắc Bình chủ yếu là nông nghiệp: lúa, thanh long, nho, điều, mì, chăn nuôi bò, dê. Gần đây có thêm điện mặt trời, điện gió và du lịch ven biển ở Hòa Thắng. Thu nhập nhiều gia đình vẫn phụ thuộc vào mùa mưa nắng, nên không ít người trẻ đi làm ở Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương cũ.
Bắc Bình cũ nay thuộc những xã nào
Từ 1/7/2025, huyện Bắc Bình không còn là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Lâm Đồng. Theo nguyên tắc chung của đợt sắp xếp, các xã nhỏ liền kề được ghép lại, thị trấn được ghép với các xã xung quanh để thành xã mới, không giữ cấp thị trấn.
Nhiều xã mới mang lại tên một địa danh quen trong vùng, có xã lấy tên huyện cũ, có xã lấy tên thị trấn hay tên con sông. Dù vậy, một xã mới mang tên Bắc Bình hay tên một thị trấn cũ chỉ chứa một phần nhỏ của huyện, không phải cả huyện. Bài này không liệt kê từng xã vì chưa đối chiếu đủ văn bản gốc, tránh đưa thông tin sai cho người đọc làm giấy tờ.
Vì có nhiều tên xã cũ bắt đầu bằng chữ Phan và nhiều tên trùng với vùng khác như Phan Rí, Lương Sơn, cách tra chắc nhất là dùng ứng dụng định danh điện tử, gõ địa chỉ cũ để xem đơn vị mới. Nếu cần giấy tờ chứng minh thay đổi địa giới, hỏi bộ phận một cửa của xã nơi mình ở.
Ghi địa chỉ nên kèm tên cũ trong ngoặc, ví dụ "thôn …, xã (tên mới), tỉnh Lâm Đồng (trước là xã Hòa Thắng, huyện Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận)". Tên thôn thường giữ nguyên, nên đây là mấu chốt để người khác tìm đúng nhà. Giấy tờ cũ ghi huyện Bắc Bình vẫn hợp lệ.
Đến Bắc Bình: đi đường nào, mùa nào
Từ Phan Thiết lên Bắc Bình có hai cách: theo quốc lộ 1 qua Hàm Thuận Bắc, Lương Sơn đến Chợ Lầu, hoặc theo đường ven biển qua Mũi Né, Hồng Phong, Hòa Thắng tới Bàu Trắng. Đường ven biển đẹp, nhiều đoạn thẳng hút gió, nhưng vắng cây xanh, nên chuẩn bị nước và che nắng.
Mùa khô, từ khoảng tháng 11 đến tháng 4, gió rất mạnh ở vùng ven biển, cát bay, trời trong và khô. Mùa mưa ngắn, mưa không đều, có năm hạn hán kéo dài. Vào mùa mưa, mặt bàu ở Bàu Trắng đầy nước và có sen, cảnh khác hẳn mùa khô. Đi thăm làng Chăm thì đẹp nhất vào dịp lễ Katê.
Ăn ở Bắc Bình có bánh căn, bánh xèo nhỏ, các món dê, bò, cá sông và những món Chăm như canh rau rừng, bánh gừng. Chợ Lầu và Lương Sơn có quán ăn bình dân. Ở vùng Bàu Trắng có một số quán và nhà nghỉ nhỏ, khách lưu trú phần lớn chọn ở Mũi Né rồi đi trong ngày.
Khi vào làng Chăm hoặc vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nên đi cùng người địa phương hoặc hỏi ý trước. Không vào nơi thờ tự khi chưa được phép, không chạm vào đồ lễ. Với các xã vùng núi, kiểm tra tình trạng đường trước khi đi trong mùa mưa vì có đoạn ngập, lở.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Bắc Bình cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, huyện Bắc Bình cũ thuộc tỉnh Lâm Đồng, sau khi Bình Thuận nhập vào Lâm Đồng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là đơn vị hành chính, địa bàn chia thành một số xã mới của tỉnh Lâm Đồng.
Huyện lỵ của Bắc Bình ở đâu?
Huyện lỵ của Bắc Bình trước tháng 7/2025 là thị trấn Chợ Lầu, nằm bên quốc lộ 1 gần sông Lũy. Huyện còn một thị trấn khác là Lương Sơn ở phía nam. Từ 7/2025, cả hai thị trấn đều được ghép vào các xã mới.
Đồi cát Bàu Trắng thuộc huyện nào?
Bàu Trắng thuộc xã Hòa Thắng của huyện Bắc Bình cũ, tỉnh Bình Thuận. Từ 1/7/2025, khu vực này thuộc tỉnh Lâm Đồng. Bàu Trắng không thuộc Phan Thiết hay Mũi Né, dù khách thường đi từ Mũi Né lên trong ngày.
Phan Rí Thành và Phan Rí Cửa khác nhau thế nào?
Phan Rí Thành là một xã của huyện Bắc Bình cũ, nằm phía trong dọc sông Lũy. Phan Rí Cửa là thị trấn của huyện Tuy Phong cũ, nằm ở cửa sông Lũy giáp biển. Hai nơi gần nhau nhưng thuộc hai huyện khác nhau trước tháng 7/2025.
Bắc Bình được lập từ khi nào?
Theo nhiều tài liệu, huyện Bắc Bình được lập vào đầu thập niên 1980 trong thời tỉnh Thuận Hải, khi huyện Tuy Phong được chia lại thành hai huyện. Huyện giữ nguyên tên khi Bình Thuận tái lập năm 1992 cho tới ngày 30/6/2025.
Lễ Katê ở Bắc Bình diễn ra khi nào?
Lễ Katê diễn ra vào khoảng tháng 7 lịch Chăm, thường rơi vào tháng 9 hoặc tháng 10 dương lịch, ở các làng Chăm theo truyền thống Bà-la-môn. Ngày cụ thể mỗi năm khác nhau, nên hỏi trước người địa phương nếu muốn đến xem.