Ngay trước 1/7/2025, tỉnh Bắc Ninh có tám đơn vị cấp huyện: thành phố Bắc Ninh, thành phố Từ Sơn, thị xã Quế Võ, thị xã Thuận Thành và bốn huyện Gia Bình, Lương Tài, Tiên Du, Yên Phong. Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025, Bắc Ninh hợp nhất với Bắc Giang thành tỉnh mới vẫn mang tên Bắc Ninh, và cấp huyện thôi tồn tại trên cả nước.
Bài này viết cho người quê Bắc Ninh đi làm ăn xa, người đang sống ở các khu công nghiệp quanh Từ Sơn, Yên Phong, Quế Võ, và cho những ai cầm trong tay một tờ giấy ghi địa chỉ cũ mà không biết nay đọc thế nào. Tên tỉnh không đổi, nhưng phạm vi tỉnh, chỗ đặt trung tâm hành chính và cả cách ghi địa chỉ thì đã khác hẳn so với trước.
Đất Kinh Bắc và tên gọi Bắc Ninh qua các thời
Trong lời ăn tiếng nói, người ta hay gọi vùng này là Kinh Bắc, tức phía bắc kinh thành Thăng Long. Kinh Bắc là một trấn lớn thời Lê, rộng hơn nhiều so với Bắc Ninh cũ: nó trùm lên cả phần lớn Bắc Giang ngày nay, một phần Hà Nội ở bờ bắc sông Hồng như Gia Lâm, Đông Anh, và một số vùng giáp Hưng Yên. Vì vậy chữ Kinh Bắc là tên vùng văn hoá, còn Bắc Ninh là tên đơn vị hành chính.
Đời vua Minh Mạng, khi chia cả nước thành tỉnh, trấn Kinh Bắc đổi thành tỉnh Bắc Ninh, tỉnh lỵ là thành Bắc Ninh xây bằng gạch đá theo kiểu thành lũy thời Nguyễn. Cuối thế kỷ XIX, chính quyền thuộc địa cắt vùng phía bắc sông Cầu lập tỉnh Bắc Giang, từ đó Bắc Ninh co lại về phần đất phía nam sông Cầu, kẹp giữa sông Cầu và sông Đuống, cộng thêm dải đất phía nam sông Đuống quanh Thuận Thành, Gia Bình, Lương Tài.
Dấu vết của các lớp tên này còn rất rõ trong gia phả, văn bia và giấy tờ đất đai. Một dòng họ ở Thuận Thành có thể ghi quê là phủ Thuận An trấn Kinh Bắc trong văn bia thế kỷ XVIII, ghi tỉnh Bắc Ninh trong giấy tờ thời Pháp, rồi ghi tỉnh Hà Bắc trong giấy khai sinh của thế hệ sinh sau năm 1962. Tất cả cùng chỉ một làng.
Một điểm hay bị nhầm: Bắc Ninh cũ trước 2025 là tỉnh có diện tích nhỏ nhất cả nước, nhưng lại thuộc nhóm đông dân và có sản lượng công nghiệp lớn. Cái nhỏ ấy là kết quả của nhiều lần cắt chia trong lịch sử, chứ không phải đất Kinh Bắc vốn hẹp.
Ba mươi năm chung tỉnh Hà Bắc và lần tái lập 1997
Năm 1962, Bắc Ninh và Bắc Giang hợp lại thành tỉnh Hà Bắc. Trong suốt thời Hà Bắc, nhiều huyện của phần Bắc Ninh cũng được gộp đôi để giảm đầu mối: Tiên Du và Từ Sơn thành huyện Tiên Sơn, Gia Bình và Lương Tài thành huyện Gia Lương. Hai cái tên ghép này nay ít người trẻ biết, nhưng còn nằm trên rất nhiều giấy tờ cũ, từ học bạ tới sổ hộ khẩu.
Cuối năm 1996, Quốc hội quyết định chia Hà Bắc lại thành hai tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang, có hiệu lực từ ngày 1/1/1997. Bắc Ninh tái lập với thị xã Bắc Ninh làm tỉnh lỵ. Ít lâu sau, năm 1999, Tiên Sơn tách lại thành Tiên Du và Từ Sơn, Gia Lương tách lại thành Gia Bình và Lương Tài, khôi phục những cái tên huyện có từ nhiều thế kỷ trước.
Từ đó tới 2025, bản đồ cấp huyện của Bắc Ninh đổi chủ yếu theo hướng lên đô thị. Thị xã Bắc Ninh lên thành phố năm 2006. Huyện Từ Sơn lên thị xã năm 2008, rồi lên thành phố năm 2021. Năm 2023, hai huyện Quế Võ và Thuận Thành cùng lên thị xã. Số đơn vị cấp huyện giữ ở tám, nhưng tỷ lệ phường so với xã tăng nhanh, phản ánh làn sóng khu công nghiệp từ đầu những năm 2000.
Vì vậy người sinh ở Bắc Ninh trong khoảng 1963 tới 1998 có khả năng cao mang giấy tờ ghi tên huyện ghép Tiên Sơn hoặc Gia Lương. Khi cán bộ hỏi quê ở đâu, cứ ghi đúng tên trên giấy và nói thêm tên hiện hành nếu biết, không cần tự sửa.
Tám đơn vị cấp huyện ngay trước 1/7/2025
Danh sách dưới đây là tên đúng ngay trước ngày bỏ cấp huyện, kèm tên cũ hơn nếu có. Mỗi đơn vị có một bài riêng trên trang.
| Đơn vị cũ | Ghi chú tên gọi | Nét nhận biết |
|---|---|---|
| Thành phố Bắc Ninh | Thị xã lên thành phố năm 2006 | Thành cổ, đền Bà Chúa Kho, làng quan họ Diềm |
| Thành phố Từ Sơn | Thuộc huyện Tiên Sơn thời Hà Bắc; thị xã 2008, thành phố 2021 | Đền Đô, đình Đình Bảng, gỗ Đồng Kỵ |
| Thị xã Quế Võ | Tên ghép từ Quế Dương và Võ Giàng; thị xã 2023 | Gốm Phù Lãng, khu công nghiệp Quế Võ |
| Thị xã Thuận Thành | Vùng phủ Thuận An xưa; thị xã 2023 | Luy Lâu, chùa Dâu, chùa Bút Tháp, tranh Đông Hồ |
| Huyện Gia Bình | Thuộc huyện Gia Lương thời Hà Bắc, tách lại 1999 | Đúc đồng Đại Bái, quê Lê Văn Thịnh |
| Huyện Lương Tài | Thuộc huyện Gia Lương thời Hà Bắc, tách lại 1999 | Đồng trũng ven sông Thái Bình, thị trấn Thứa |
| Huyện Tiên Du | Thuộc huyện Tiên Sơn thời Hà Bắc, tách lại 1999 | Hội Lim, chùa Phật Tích |
| Huyện Yên Phong | Giữ tên | Sông Cầu, Như Nguyệt, khu công nghiệp Yên Phong |
Nếu giấy tờ của bạn ghi huyện Quế Võ hay huyện Thuận Thành thì vẫn đúng cho thời điểm trước năm 2023. Ghi huyện Từ Sơn là đúng cho trước năm 2008, thị xã Từ Sơn là đúng cho giai đoạn 2008 tới 2021.
Từ 1/7/2025: hai tỉnh cũ chung một tên Bắc Ninh
Nghị quyết 202/2025/QH15 sắp xếp 63 tỉnh, thành thành 34 đơn vị cấp tỉnh. Bắc Ninh và Bắc Giang nhập lại, lấy tên Bắc Ninh, còn trung tâm chính trị – hành chính của tỉnh mới đặt tại Bắc Giang cũ. Nói cách khác, cái tên ở lại phía nam sông Cầu, nhưng trụ sở các cơ quan cấp tỉnh chuyển lên phía bắc.
Đây là chỗ người dân Bắc Ninh cũ hay thắc mắc nhất. Ai cần làm việc với sở, ngành cấp tỉnh giờ phải đi lên khu vực thành phố Bắc Giang cũ, quãng đường không xa nếu đi theo quốc lộ 1 hoặc cao tốc, nhưng với người ở Lương Tài, Gia Bình thì là một chuyến đi dài hơn trước. Phần lớn thủ tục hằng ngày được giao về cấp xã, nên số lần phải lên tỉnh không nhiều như lo ngại ban đầu.
Cùng ngày 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ. Các xã, phường, thị trấn của tám đơn vị cũ được gom lại thành xã, phường mới trực thuộc thẳng tỉnh. Thường một đơn vị mới gồm hai tới bốn xã, phường cũ liền nhau; nhiều nơi lấy tên huyện cũ hoặc tên một địa danh lớn để đặt cho đơn vị mới. Ví dụ, địa bàn thành phố Bắc Ninh cũ nay thành các phường Kinh Bắc, Vũ Ninh, Võ Cường, Nam Sơn, Hạp Lĩnh.
Ở mức tỉnh, câu trả lời gọn: mọi địa danh của Bắc Ninh cũ, từ Yên Phong tới Lương Tài, nay đều thuộc tỉnh Bắc Ninh mới. Không có phần nào của Bắc Ninh cũ chuyển sang Hà Nội, Hưng Yên hay Hải Phòng, dù ba nơi này đều giáp ranh và đời sống hai bên ranh gắn với nhau rất chặt.
Hai con sông chia đất và ba vùng sống khác nhau
Muốn hiểu Bắc Ninh cũ, hãy nhìn hai con sông. Sông Cầu chảy ở phía bắc, làm ranh với Bắc Giang cũ suốt hơn một thế kỷ. Sông Đuống tách từ sông Hồng, chảy ngang giữa tỉnh theo hướng tây – đông, chia Bắc Ninh cũ thành hai nửa: nửa bắc gồm Yên Phong, Từ Sơn, Tiên Du, thành phố Bắc Ninh, Quế Võ; nửa nam gồm Thuận Thành, Gia Bình, Lương Tài. Cả hai sông đổ về hệ sông Thái Bình ở phía đông.
Nửa bắc sông Đuống là vùng công nghiệp và đô thị dày nhất. Dọc quốc lộ 1 và quốc lộ 18 là chuỗi khu công nghiệp nối nhau từ Từ Sơn, Tiên Du, Yên Phong tới Quế Võ. Người ở đây phần lớn làm công nhân, làm dịch vụ cho công nhân, cho thuê nhà trọ, hoặc làm nghề gỗ, nghề sắt trong các làng nghề cũ đã lên quy mô xưởng.
Nửa nam sông Đuống chậm hơn và đậm chất làng hơn. Thuận Thành giữ một mật độ di tích hiếm có, từ thành cổ Luy Lâu tới các chùa Dâu, Bút Tháp. Gia Bình, Lương Tài là vùng đồng trũng ven sông Thái Bình, lúa và cá vẫn là sinh kế quen thuộc, dù những năm gần đây cũng đã có khu công nghiệp nhỏ và đường lớn mở về.
Vùng thứ ba là các dải đồi nhỏ nổi giữa đồng bằng: núi Dạm, đồi Lim, núi Phật Tích. Chúng thấp, nhưng là nơi người xưa chọn dựng chùa và mở hội, nên giữ vai trò cột mốc của cả vùng văn hoá quan họ.
Đọc lại một địa chỉ cũ ở Bắc Ninh cho đúng
Khi làm hồ sơ cần ghi cả địa chỉ cũ lẫn mới, có thể làm theo trình tự này để khỏi nhầm:
- Xem giấy tờ gốc cấp năm nào: trước 1997 thường ghi Hà Bắc, từ 1997 tới hết tháng 6/2025 ghi Bắc Ninh kèm tên huyện, từ 1/7/2025 ghi tỉnh Bắc Ninh kèm xã hoặc phường mới.
- Nếu gặp tên Tiên Sơn hoặc Gia Lương, hiểu rằng đó là huyện ghép thời Hà Bắc, nay tương ứng với Tiên Du và Từ Sơn, hoặc Gia Bình và Lương Tài.
- Với Quế Võ, Thuận Thành, Từ Sơn, để ý chữ huyện, thị xã hay thành phố trên giấy: cả ba cách ghi đều có thể đúng tuỳ năm cấp.
- Tra tên xã, phường mới theo tên xã cũ trên danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh, hoặc hỏi tại bộ phận một cửa của xã, phường hiện hành.
- Không cần vội đổi sổ đỏ, giấy khai sinh, bằng cấp chỉ vì địa danh đổi tên; thông tin được cập nhật khi làm thủ tục mới.
Trường hợp nhà nằm ở rìa hai xã cũ, nhất là những thôn ven sông hoặc sát khu công nghiệp từng bị điều chỉnh ranh giới, nên hỏi trực tiếp cán bộ địa chính. Họ có bản đồ ranh mới và biết rõ thôn nào đã sang đơn vị nào, điều mà các bảng tra trên mạng thường không ghi đủ.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Bắc Ninh cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Bắc Ninh cũ hợp nhất với Bắc Giang thành tỉnh Bắc Ninh mới. Tên tỉnh giữ là Bắc Ninh, nhưng trung tâm chính trị – hành chính đặt tại Bắc Giang cũ, nên các sở ngành cấp tỉnh làm việc chủ yếu ở khu vực đó.
Ngay trước 7/2025 Bắc Ninh có những huyện nào?
Có tám đơn vị cấp huyện: thành phố Bắc Ninh, thành phố Từ Sơn, thị xã Quế Võ, thị xã Thuận Thành và bốn huyện Gia Bình, Lương Tài, Tiên Du, Yên Phong. Từ 1/7/2025 cả tám không còn là cấp hành chính, chỉ còn là tên vùng và tên trên giấy tờ cũ.
Huyện Tiên Sơn và huyện Gia Lương là ở đâu?
Đó là hai huyện ghép thời tỉnh Hà Bắc. Tiên Sơn gồm Tiên Du và Từ Sơn, Gia Lương gồm Gia Bình và Lương Tài. Năm 1999 cả hai tách lại theo tên cũ. Giấy tờ cấp trong khoảng thời gian đó ghi Tiên Sơn hoặc Gia Lương là đúng, không phải nhầm lẫn.
Bắc Ninh và Bắc Giang từng chung tỉnh chưa?
Đã từng. Từ năm 1962 tới hết năm 1996, hai tỉnh hợp thành tỉnh Hà Bắc. Ngày 1/1/1997 tách lại, rồi từ 1/7/2025 nhập lần nữa dưới tên Bắc Ninh, lần này với bộ máy hai cấp tỉnh và xã, không còn cấp huyện như thời Hà Bắc.
Thành phố Bắc Ninh cũ nay thành những phường nào?
Theo bảng sắp xếp từ 1/7/2025, địa bàn thành phố Bắc Ninh cũ thành các phường Kinh Bắc, Vũ Ninh, Võ Cường, Nam Sơn và Hạp Lĩnh của tỉnh Bắc Ninh mới. Muốn biết một khu phố cụ thể vào phường nào, nên tra theo tên phường, xã cũ ghi trên giấy.
Có phải đổi căn cước, sổ đỏ sau sáp nhập không?
Theo hướng dẫn chung khi sắp xếp đơn vị hành chính, người dân không bắt buộc đổi giấy tờ chỉ vì địa danh đổi tên. Giấy cũ vẫn có giá trị; địa chỉ được cập nhật khi bạn làm thủ tục mới hoặc tự đề nghị cấp đổi. Với trường hợp đặc biệt, nên hỏi bộ phận một cửa cấp xã.