Thị xã Thuận Thành thuộc tỉnh Bắc Ninh cũ, nằm ở bờ nam sông Đuống. Trước năm 2023 là huyện Thuận Thành, lên thị xã năm 2023, và từ 1/7/2025 không còn là cấp hành chính; địa bàn nay là các xã, phường của tỉnh Bắc Ninh mới.
Nếu có một nơi ở Bắc Ninh cũ mà mỗi làng đều có chuyện để kể, đó là Thuận Thành. Đây là đất của thành Luy Lâu, trung tâm hành chính thời Bắc thuộc, của chùa Dâu, chùa Bút Tháp, lăng Kinh Dương Vương, và của làng tranh Đông Hồ bên sông Đuống. Bài viết đi qua lịch sử, di tích có thật và cách đọc lại địa chỉ.
Từ Luy Lâu tới phủ Thuận An, huyện Thuận Thành
Trong khoảng đầu Công nguyên, Luy Lâu là trị sở của quận Giao Chỉ dưới thời Bắc thuộc. Thành đất Luy Lâu nay còn dấu vết tường thành, nằm giữa ruộng và làng ở khu vực Thanh Khương. Nơi đây từng là đầu mối buôn bán, giao lưu, và là một trong những trung tâm Phật giáo sớm của vùng, trước cả khi Thăng Long thành kinh đô.
Thời phong kiến, vùng đất này thuộc phủ Thuận An của trấn Kinh Bắc, gồm nhiều huyện. Huyện Thuận Thành về sau là phần lõi của phủ, nằm giữa sông Đuống ở phía bắc và vùng giáp Hưng Yên ở phía nam. Tên Thuận Thành mang dấu tên phủ cũ, và nhiều văn bia trong vùng vẫn ghi phủ Thuận An.
Suốt thời tỉnh Hà Bắc và sau khi Bắc Ninh tái lập năm 1997, Thuận Thành giữ nguyên là một huyện, huyện lỵ là thị trấn Hồ. Năm 2023, huyện lên thị xã, thị trấn Hồ và nhiều xã lên phường, phản ánh sự phát triển của các khu công nghiệp và đô thị ven sông Đuống, cùng việc mở các cây cầu nối sang bờ bắc.
Từ 1/7/2025, thị xã Thuận Thành thôi là cấp hành chính. Các xã, phường cũ được sắp xếp thành xã, phường mới của tỉnh Bắc Ninh. Tên làng như Dâu, Đông Hồ, Đình Tổ, Bút Tháp vẫn sống trong lời nói và trên biển chỉ dẫn di tích.
Những di tích không nơi nào khác có
Thành cổ Luy Lâu. Dấu tích thành đất của trị sở Giao Chỉ, nay là những đoạn gò đất, hào nước xen giữa ruộng và làng. Không có công trình đồ sộ để ngắm, nhưng đứng ở đây là đứng trên một trong những trung tâm hành chính cổ nhất của người Việt.
Chùa Dâu. Còn gọi là chùa Diên Ứng hay chùa Pháp Vân, được coi là một trong những ngôi chùa cổ nhất Việt Nam, gắn với hệ thống Tứ Pháp thờ các nữ thần mây, mưa, sấm, chớp của cư dân nông nghiệp. Tháp Hòa Phong bằng gạch đứng giữa sân là hình ảnh dễ nhận ra nhất. Hội Dâu tổ chức vào tháng Tư âm lịch.
Chùa Bút Tháp. Tên chữ là Ninh Phúc tự, ở làng Bút Tháp, nổi tiếng với tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay bằng gỗ thế kỷ XVII, tháp đá Báo Nghiêm và hệ thống lan can đá chạm. Đây là một trong những ngôi chùa còn giữ được kiến trúc và điêu khắc thời Lê trung hưng nguyên vẹn nhất.
Lăng Kinh Dương Vương. Nơi dân gian thờ Kinh Dương Vương, người được truyền thuyết coi là tổ của dòng Lạc Long Quân. Lăng nằm giữa đồng, không khí yên tĩnh, là chỗ nhiều người tìm đến khi muốn hiểu các lớp truyền thuyết khởi nguồn của người Việt.
Đền thờ Sĩ Nhiếp. Thờ vị thái thú cai quản Giao Chỉ cuối thời Đông Hán, người được sử cũ ghi nhận có công mở mang chữ Hán và học thuật ở vùng Luy Lâu. Đền là di tích lịch sử, gắn với chính thời kỳ Luy Lâu làm trị sở.
Làng tranh Đông Hồ bên sông Đuống
Làng Đông Hồ nằm bên bờ nam sông Đuống, nổi tiếng với tranh khắc gỗ in trên giấy điệp. Giấy điệp làm từ vỏ sò nghiền, quét lên giấy dó, ánh lên lấp lánh dưới nắng. Màu tranh lấy từ vật liệu tự nhiên: đen từ than lá tre, đỏ từ sỏi son, vàng từ hoa hòe. Những bức Đám cưới chuột, Lợn đàn, Gà đàn, Vinh hoa, Phú quý quen thuộc với nhiều thế hệ người Việt.
Xưa kia tranh Đông Hồ là tranh Tết, bán ở chợ tranh trong tháng Chạp cho người các làng mua về dán. Khi tục ấy mai một, làng chỉ còn vài gia đình giữ nghề, chủ yếu làm tranh lưu niệm và trình diễn cho khách. Nghề được đề cử để bảo vệ như một di sản cần được giữ, và các nghệ nhân vẫn mở nhà cho khách xem cách in.
Vào nhà nghệ nhân có thể xem từng bước: bản khắc gỗ, cách phết màu, in chồng từng lớp, phơi giấy. Đây là chỗ hợp với trẻ em và người muốn hiểu nghề thủ công. Muốn mua tranh, nên mua trực tiếp tại nhà nghệ nhân để có tranh in thật, không phải bản in máy.
Bên cạnh Đông Hồ, vùng ven sông Đuống còn có làng Lạc Thổ với gà Hồ, giống gà to, chân to, từng là lễ vật trong các dịp làng. Gà Hồ được nhiều nơi tìm mua làm giống và làm quà Tết.
Đời sống ven sông Đuống hôm nay
Thuận Thành nằm giữa Hà Nội, Bắc Ninh và Hưng Yên, nên những năm gần đây đô thị hoá nhanh. Các khu công nghiệp, cụm công nghiệp mọc lên, đường lớn được mở, cầu qua sông Đuống được xây thêm để nối sang thành phố Bắc Ninh cũ và Hà Nội. Thị trấn Hồ sầm uất hơn, nhiều khu dân cư mới hình thành.
Dù vậy, Thuận Thành vẫn là vùng nông nghiệp lâu đời: lúa, rau màu, cây cảnh, chăn nuôi. Nhiều làng làm nghề phụ như may mặc, làm đồ gỗ, buôn bán vật liệu. Người già vẫn giữ lệ làng, giỗ họ, và đình chùa vẫn là trung tâm của đời sống cộng đồng.
Đi Thuận Thành từ Hà Nội có nhiều lối: qua Gia Lâm theo đường dọc sông Đuống, hoặc qua thành phố Bắc Ninh cũ rồi xuống phía nam qua cầu. Các di tích cách nhau không xa, nên trong một ngày có thể ghé Luy Lâu, chùa Dâu, Bút Tháp và Đông Hồ nếu sắp xếp hợp lý.
Khi tham quan chùa, đình, hãy ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng, không chạm vào tượng và hiện vật. Nhiều hiện vật ở Bút Tháp và chùa Dâu là bảo vật có tuổi hàng trăm năm, cần được giữ gìn cẩn thận.
Thuận Thành sau 1/7/2025 và chuyện địa chỉ
Từ 1/7/2025, thị xã Thuận Thành không còn. Các xã, phường cũ của Thuận Thành được gom thành một số xã, phường mới thuộc tỉnh Bắc Ninh. Vì Thuận Thành vừa lên thị xã năm 2023, nhiều gia đình đã đổi địa chỉ từ xã sang phường, nay lại đổi lần nữa trong vòng hơn hai năm.
Khi khai địa chỉ mới, ghi theo dạng thôn hoặc khu phố, tên xã hoặc phường mới, tỉnh Bắc Ninh. Khi hồ sơ cần địa chỉ cũ, ghi đúng như trên giấy: huyện Thuận Thành cho giấy tờ trước 2023, thị xã Thuận Thành cho giấy tờ từ 2023 tới hết tháng 6/2025.
Danh sách sắp xếp chính thức do tỉnh ban hành là căn cứ đối chiếu. Thuận Thành có những làng nằm sát ranh với Gia Bình, Hưng Yên hoặc vùng ven sông Đuống; với thửa đất ở những chỗ này, nên hỏi cán bộ địa chính cấp xã để biết chính xác đơn vị mới.
Các di tích như chùa Dâu, Bút Tháp, Luy Lâu giữ nguyên tên gọi và vẫn được quản lý như cũ; việc đổi đơn vị hành chính không làm thay đổi tên di tích hay thời gian lễ hội truyền thống.
Một ngày theo các làng ven sông Đuống
Đi Thuận Thành theo hướng từ Hà Nội, có thể chọn con đường đê men theo sông Đuống, đi qua những bãi bồi trồng ngô, chuối, rau màu và những làng nhỏ sát chân đê. Con đường này chậm hơn đường lớn nhưng cho thấy rõ dáng một vùng ven sông Kinh Bắc: đê cao, làng thấp, mái đình ẩn sau lũy tre.
Buổi sáng phù hợp với thành cổ Luy Lâu và chùa Dâu, khi khí trời còn mát. Trưa có thể ăn ở thị trấn Hồ cũ, nơi có nhiều quán ăn bình dân. Buổi chiều qua chùa Bút Tháp, ngồi lâu một chút trước tháp đá và hàng lan can chạm, rồi về Đông Hồ xem in tranh trước khi trời tối.
Mùa đi đẹp là mùa xuân, vừa có hội làng vừa trời dịu. Tháng Chạp, gần Tết, là lúc làng tranh có không khí nhất, dù chợ tranh xưa đã không còn họp như trước.
Đường làng nhỏ, biển chỉ dẫn không phải chỗ nào cũng có, nên chuẩn bị bản đồ trên điện thoại và hỏi đường người địa phương. Người Thuận Thành quen đón khách tới thăm di tích, thường chỉ đường rất nhiệt tình.
Thuận Thành trong ký ức người đi xa
Người Thuận Thành đi xa nhớ quê qua tiếng chuông chùa Dâu, qua những bức tranh Đông Hồ treo trong nhà dịp Tết, qua món gà Hồ trong mâm cỗ. Nhiều gia đình vẫn giữ nếp mua một bức tranh Đông Hồ mỗi năm, dù tranh ấy giờ chủ yếu là để ngắm và làm quà.
Giấy tờ của người Thuận Thành sinh từ thời Hà Bắc ghi tỉnh Hà Bắc, huyện Thuận Thành; sau 1997 ghi tỉnh Bắc Ninh, huyện Thuận Thành; từ 2023 là thị xã Thuận Thành. Khác với Tiên Du, Gia Bình, huyện Thuận Thành không bị ghép tên với huyện nào thời Hà Bắc, nên cấp huyện trên giấy tờ khá thống nhất qua các thời kỳ.
Ai muốn tìm gốc gác ở Thuận Thành có thể bắt đầu từ nhà thờ họ, văn bia ở đình chùa, và các cụ cao niên trong làng. Nhiều văn bia ghi tên làng theo cách gọi xưa, đôi khi khác tên thôn hiện nay, nên cần đối chiếu cẩn thận.
Những năm gần đây, nhiều người đi xa quay về đầu tư xây nhà, mở xưởng, góp tiền tu bổ đình chùa làng. Quê vì thế đổi nhanh hơn, nhưng các di tích lớn vẫn được giữ theo quy định bảo tồn.
Câu hỏi thường gặp
Thuận Thành cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn thị xã Thuận Thành cũ thuộc tỉnh Bắc Ninh mới, hợp từ Bắc Ninh và Bắc Giang theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Thuận Thành không còn là cấp hành chính; các xã, phường cũ được gom thành xã, phường mới trực thuộc tỉnh.
Thuận Thành lên thị xã năm nào?
Huyện Thuận Thành lên thị xã năm 2023, cùng đợt với Quế Võ; thị trấn Hồ và nhiều xã lên phường. Đến 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ trên cả nước nên thị xã Thuận Thành cũng thôi tồn tại sau chưa đầy ba năm.
Luy Lâu là gì?
Luy Lâu là trị sở của quận Giao Chỉ trong thời Bắc thuộc, nằm ở khu vực Thanh Khương thuộc Thuận Thành cũ. Nơi đây còn dấu vết thành đất và gắn với chùa Dâu, đền thờ Sĩ Nhiếp. Đây là một trong những trung tâm hành chính và văn hoá cổ nhất của người Việt.
Chùa Dâu và chùa Bút Tháp khác nhau thế nào?
Chùa Dâu gắn với Luy Lâu và hệ thống Tứ Pháp, được coi là một trong những ngôi chùa cổ nhất nước, nổi bật với tháp Hòa Phong. Chùa Bút Tháp nổi tiếng với kiến trúc, điêu khắc thời Lê trung hưng, tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay và tháp đá Báo Nghiêm.
Mua tranh Đông Hồ ở đâu cho đúng?
Nên mua trực tiếp tại nhà các nghệ nhân ở làng Đông Hồ, nơi tranh được in thủ công từ bản khắc gỗ trên giấy điệp. Hỏi nghệ nhân về chất liệu màu và giấy; tranh in thật có độ lấp lánh của giấy điệp và các lớp màu chồng lên nhau rõ ràng.
Đi một ngày ở Thuận Thành nên ghé đâu?
Trong một ngày có thể ghé thành cổ Luy Lâu và chùa Dâu buổi sáng, chùa Bút Tháp buổi trưa, rồi làng tranh Đông Hồ buổi chiều. Các điểm cách nhau không xa nhưng đường làng nhỏ, nên đi sớm, mang nước, và hỏi đường người địa phương khi cần.