Thành phố Từ Sơn là đơn vị cấp huyện của tỉnh Bắc Ninh cũ, lên thị xã năm 2008 và lên thành phố năm 2021. Từ 1/7/2025, Từ Sơn không còn là cấp hành chính; địa bàn được sắp xếp thành các phường của tỉnh Bắc Ninh mới, tỉnh hợp từ Bắc Ninh và Bắc Giang.
Từ Sơn nằm sát Hà Nội, là cửa ngõ phía tây nam của Bắc Ninh cũ trên trục quốc lộ 1. Đây là quê hương nhà Lý với đền Đô ở Đình Bảng, đồng thời là vùng làng nghề dày đặc: gỗ Đồng Kỵ, chạm khắc Phù Khê, sắt thép Đa Hội. Bài viết giúp bạn hiểu các lớp tên gọi, những nơi đáng đến và cách đọc địa chỉ cũ.
Huyện Từ Sơn, huyện Tiên Sơn rồi thị xã, thành phố
Từ Sơn là tên huyện có từ thời phong kiến, thuộc phủ Từ Sơn của trấn Kinh Bắc. Phủ Từ Sơn xưa rộng, trùm lên nhiều huyện quanh vùng, còn huyện Từ Sơn về sau chỉ là phần đất quanh Đình Bảng, Đồng Kỵ, Châu Khê, Tương Giang.
Thời tỉnh Hà Bắc, năm 1963, Từ Sơn và Tiên Du được hợp thành huyện Tiên Sơn. Gần bốn mươi năm, tên Tiên Sơn có mặt trên mọi giấy tờ của người dân hai vùng này. Năm 1999, sau khi tỉnh Bắc Ninh tái lập, Tiên Sơn tách lại thành hai huyện Từ Sơn và Tiên Du như trước.
Đà công nghiệp và làng nghề khiến Từ Sơn đô thị hoá nhanh. Năm 2008, huyện Từ Sơn lên thị xã, các xã lần lượt lên phường. Năm 2021, thị xã lên thành phố Từ Sơn, thành phố thứ hai của tỉnh Bắc Ninh cũ sau thành phố Bắc Ninh. Như vậy chỉ trong hơn hai mươi năm, cùng một vùng đất đã mang bốn cách gọi cấp huyện: Tiên Sơn, huyện Từ Sơn, thị xã Từ Sơn, thành phố Từ Sơn.
Đến 1/7/2025, cấp huyện bỏ hẳn. Các phường cũ của Từ Sơn được gom lại thành một số phường mới trực thuộc tỉnh Bắc Ninh. Tên Từ Sơn vẫn còn trong đời sống, trong tên trường, tên chợ và trên giấy tờ cũ, nhưng không còn là một đơn vị hành chính.
Đình Bảng và đền Đô: quê hương nhà Lý
Làng Đình Bảng, tên cổ là Cổ Pháp, được coi là quê hương của Lý Công Uẩn, vị vua mở đầu triều Lý và dời đô ra Thăng Long. Đền Đô ở Đình Bảng thờ tám vị vua nhà Lý, được dựng lại quy mô lớn trên nền đền cũ. Hội đền Đô vào giữa tháng Ba âm lịch kỷ niệm ngày Lý Công Uẩn lên ngôi, có rước kiệu, tế lễ và các tiết mục văn nghệ dân gian.
Cách đền không xa là đình Đình Bảng, ngôi đình gỗ lớn dựng từ thế kỷ XVIII, mái cong rộng, cột lim to, các mảng chạm khắc dày đặc. Đây là một trong những ngôi đình đẹp và còn nguyên vẹn nhất vùng đồng bằng Bắc Bộ, thường được đem ra làm ví dụ khi bàn về kiến trúc đình làng Việt.
Đình Bảng còn được biết tới với bánh phu thê, loại bánh vuông nhỏ làm từ bột gạo nếp, nhân đậu xanh, gói lá dong, xuất hiện trong lễ cưới hỏi. Bánh làm quanh năm, bán ở các cửa hàng dọc đường qua làng, nhưng muốn mua cho tươi thì nên mua trong ngày và hỏi người bán cách bảo quản.
Các chùa cổ trong vùng, như những ngôi chùa gắn với thời thiền sư Vạn Hạnh nuôi dạy Lý Công Uẩn, là lý do nhiều người tìm về Từ Sơn khi muốn hiểu thời Lý. Khi tham quan, hãy coi đó là di tích lịch sử và kiến trúc, giữ trật tự và đi đúng lối dành cho khách.
Ba làng nghề làm nên tiếng Từ Sơn
Đồng Kỵ – đồ gỗ mỹ nghệ. Làng Đồng Kỵ chuyên đồ gỗ cao cấp: tủ, sập, bàn ghế chạm khắc, tượng gỗ. Đường làng hai bên là xưởng và cửa hàng, gỗ phơi trên vỉa hè, tiếng máy cưa suốt ngày. Đây là nơi người ta đến đặt đồ thờ, đồ nội thất kiểu cổ; giá cả phụ thuộc loại gỗ và độ tinh của chạm khắc, nên xem kỹ và hỏi rõ trước khi đặt.
Phù Khê – chạm khắc gỗ. Phù Khê nổi tiếng với tay nghề chạm khắc, nhiều thợ từng tham gia tu bổ đình chùa ở các tỉnh. Sản phẩm ở đây thiên về các mảng chạm tinh xảo, hoành phi, câu đối, tượng nhỏ. Nếu Đồng Kỵ là chỗ của đồ lớn và buôn bán sôi động, thì Phù Khê là chỗ của bàn tay nghệ nhân.
Đa Hội – sắt thép. Làng Đa Hội thuộc vùng Châu Khê chuyên cán, kéo, cắt sắt thép từ phế liệu và phôi. Không khí làng nghề này khác hẳn làng gỗ: lò, máy cán, xe tải ra vào liên tục. Nghề mang lại thu nhập lớn nhưng cũng đặt ra chuyện môi trường, tiếng ồn, khói bụi mà địa phương nhiều năm tìm cách xử lý.
Những nghề nhỏ khác. Quanh Từ Sơn còn nhiều làng làm đồ gỗ dân dụng, dệt, làm bánh, buôn bán vật liệu. Ranh giới giữa làng nghề và khu dân cư rất mờ: nhà nào cũng có thể vừa ở vừa mở xưởng, khiến phố làng đông đúc như phố thị.
Cửa ngõ sát Hà Nội và đời sống công nghiệp
Từ Sơn giáp Hà Nội ở phía tây nam, chỉ cách khu Gia Lâm, Long Biên một quãng ngắn. Quốc lộ 1 cũ chạy xuyên qua trung tâm, cao tốc Hà Nội – Bắc Giang chạy song song phía ngoài, đường sắt Hà Nội – Đồng Đăng đi qua với ga Từ Sơn. Nhiều người sống ở Từ Sơn mà đi làm ở Hà Nội, và ngược lại.
Khu công nghiệp Tiên Sơn nằm giữa Từ Sơn và Tiên Du, cùng nhiều cụm công nghiệp làng nghề quanh Đồng Kỵ, Châu Khê, thu hút lượng lớn lao động từ các tỉnh. Nhà trọ, quán ăn bình dân, chợ đêm mọc dày quanh các khu này. Với người mới đến, Từ Sơn là chỗ dễ tìm việc trong ngành gỗ, cơ khí, điện tử, nhưng cũng cần tìm hiểu kỹ chỗ trọ trước khi đặt cọc.
Mặt trái của tốc độ ấy là đường làng chật, xe tải chở gỗ và sắt đi xen người đi bộ, vài nơi ô nhiễm tiếng ồn và bụi. Chính quyền đã nhiều năm quy hoạch cụm công nghiệp để đưa xưởng ra khỏi khu dân cư, nhưng việc chuyển đổi kéo dài.
Với người đi tham quan, nên chọn ngày không mưa, đi buổi sáng, gửi xe ở chỗ rộng rồi đi bộ trong làng. Ăn trưa ở các quán quanh chợ làng, nơi phục vụ chính người lao động, thường rẻ và hợp khẩu vị.
Sau 1/7/2025: Từ Sơn cũ thành những phường nào
Từ ngày 1/7/2025, thành phố Từ Sơn không còn. Các phường cũ của Từ Sơn được gom thành một số phường mới của tỉnh Bắc Ninh, mỗi phường mới gồm vài phường cũ liền nhau. Tên các làng lớn như Đình Bảng, Đồng Kỵ, Phù Khê, Châu Khê vẫn là tên khu dân cư quen dùng, nhưng tên phường trên giấy có thể khác.
Vì chưa phải ai cũng nắm được bảng ghép mới, khi khai địa chỉ bạn nên giữ cả hai: tên phường cũ của thành phố Từ Sơn, và tên phường mới của tỉnh Bắc Ninh. Danh sách sắp xếp chính thức do tỉnh ban hành là nguồn để đối chiếu; nếu cần chắc, hỏi tại bộ phận một cửa của phường nơi bạn ở.
Giấy tờ của người Từ Sơn có thể mang nhiều lớp: Tiên Sơn trên giấy khai sinh thời Hà Bắc, huyện Từ Sơn trên sổ đỏ cấp cuối thập niên 1990, thị xã Từ Sơn trên căn cước làm năm 2015, thành phố Từ Sơn trên hợp đồng năm 2023. Tất cả vẫn có giá trị cho thời điểm của chúng.
Doanh nghiệp đăng ký ở Từ Sơn cũng cần cập nhật địa chỉ trụ sở theo tên phường mới khi làm thủ tục thay đổi, nhưng theo hướng dẫn chung thì không bắt buộc làm ngay chỉ vì đổi tên đơn vị hành chính.
Người Từ Sơn đi xa và chuyện giữ nghề
Nhiều gia đình Từ Sơn có người làm ăn ở Hà Nội, ở các tỉnh phía nam, hay ở nước ngoài, nhưng vẫn giữ xưởng ở quê. Nghề gỗ, nghề sắt ở đây thường truyền trong họ, trong làng: con cháu đi học xa vẫn quay về nối nghiệp, mở rộng xưởng, đưa máy móc mới vào. Vì thế khi hỏi một người Đồng Kỵ làm gì, câu trả lời thường gắn với gỗ dù họ đang sống ở đâu.
Chuyện giữ nghề không chỉ là giữ kỹ thuật. Thợ chạm Phù Khê phải giữ được mẫu hoa văn cổ, hiểu cách bố cục một bức cửa võng, một bộ hoành phi theo lối truyền thống. Các xưởng lớn thuê thợ từ nơi khác về, nhưng những mảng chạm tinh nhất vẫn do thợ làng làm.
Người quê Từ Sơn đi xa khi về thường thấy làng đổi rất nhanh: đường mở rộng, nhà cao tầng thay nhà mái ngói, xưởng lan ra đồng. Đình, chùa, đền thì vẫn đó, là chỗ để nhận lại quê. Những dịp hội đền Đô, hội làng đầu xuân là lúc người đi xa về đông nhất.
Ai muốn tìm lại họ hàng hay gốc gác ở Từ Sơn có thể bắt đầu từ nhà thờ họ, từ ban quản lý di tích của làng hoặc từ các cụ cao niên. Gia phả nhiều họ ở đây được giữ khá đầy đủ, có ghi cả tên làng cổ trước khi đổi.
Câu hỏi thường gặp
Từ Sơn cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn thành phố Từ Sơn cũ thuộc tỉnh Bắc Ninh mới, tỉnh hợp từ Bắc Ninh và Bắc Giang theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Từ Sơn không còn là cấp hành chính; các phường cũ được sắp xếp thành phường mới trực thuộc tỉnh.
Huyện Tiên Sơn là gì?
Tiên Sơn là huyện ghép từ Tiên Du và Từ Sơn, lập năm 1963 thời tỉnh Hà Bắc. Năm 1999 huyện này tách lại thành Tiên Du và Từ Sơn. Giấy tờ ghi huyện Tiên Sơn trong giai đoạn đó là đúng, tương ứng với vùng Tiên Du và Từ Sơn sau này.
Từ Sơn lên thành phố năm nào?
Huyện Từ Sơn lên thị xã năm 2008 và lên thành phố năm 2021, trở thành thành phố thứ hai của tỉnh Bắc Ninh cũ. Chỉ bốn năm sau, từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ nên thành phố Từ Sơn cũng thôi tồn tại như một đơn vị hành chính.
Đền Đô ở đâu và thờ ai?
Đền Đô nằm ở làng Đình Bảng, thuộc Từ Sơn cũ, thờ tám vị vua nhà Lý, mở đầu là Lý Công Uẩn. Hội đền Đô diễn ra vào giữa tháng Ba âm lịch, kỷ niệm ngày vua Lý Thái Tổ lên ngôi, có rước kiệu, tế lễ và văn nghệ dân gian.
Mua đồ gỗ ở Đồng Kỵ cần lưu ý gì?
Đồ gỗ Đồng Kỵ có nhiều mức chất lượng, phụ thuộc loại gỗ, độ khô và độ tinh của chạm khắc. Nên đi xem nhiều xưởng, hỏi rõ loại gỗ, thời gian làm, điều kiện bảo hành và vận chuyển, ghi thoả thuận thành giấy trước khi đặt cọc.
Đi từ Hà Nội tới Từ Sơn thế nào?
Từ Hà Nội có thể đi theo quốc lộ 1 cũ hoặc cao tốc Hà Nội – Bắc Giang, qua khu Gia Lâm, Long Biên là tới Từ Sơn. Đường sắt Hà Nội – Đồng Đăng cũng có ga Từ Sơn. Ngoài ra có xe buýt nối Hà Nội với Bắc Ninh đi qua khu vực này.