Thành phố Bắc Ninh là tỉnh lỵ của tỉnh Bắc Ninh cũ cho tới ngày 30/6/2025. Từ 1/7/2025, khi Bắc Ninh hợp với Bắc Giang thành tỉnh Bắc Ninh mới và cấp huyện bị bỏ, địa bàn thành phố được sắp xếp thành năm phường: Kinh Bắc, Vũ Ninh, Võ Cường, Nam Sơn và Hạp Lĩnh.
Đây là đô thị mang tên cả tỉnh, nơi có thành cổ, văn miếu, làng quan họ gốc và đền Bà Chúa Kho mà người buôn bán khắp miền Bắc biết tiếng. Bài viết đi qua lịch sử tên gọi, những lần mở rộng, các điểm đến có thật, đời sống hiện nay và cách đọc lại địa chỉ cũ sau sáp nhập.
Từ thành Bắc Ninh tới thị xã tỉnh lỵ
Hạt nhân của đô thị là thành Bắc Ninh, toà thành gạch đá xây đầu thời Nguyễn khi trấn Kinh Bắc đổi thành tỉnh Bắc Ninh. Thành có hình đa giác, hào nước bao quanh, cổng mở về các hướng, kiểu thành lũy mà nhà Nguyễn dựng ở nhiều tỉnh lỵ phía bắc. Quanh thành dần hình thành phố xá, chợ búa và các phố nghề phục vụ quan lại, lính tráng.
Thời Pháp, thành Bắc Ninh là căn cứ quân sự quan trọng trên trục Hà Nội đi Lạng Sơn. Đường sắt và quốc lộ 1 chạy qua khiến khu phố cạnh thành phát triển thành một thị xã buôn bán sầm uất. Tên thị xã Bắc Ninh dùng suốt thời kỳ này và cả trong thời Hà Bắc, dù khi ấy tỉnh lỵ Hà Bắc đặt ở thị xã Bắc Giang bên kia sông Cầu.
Khi tỉnh Bắc Ninh tái lập từ ngày 1/1/1997, thị xã Bắc Ninh trở lại làm tỉnh lỵ. Năm 2006, thị xã lên thành phố trực thuộc tỉnh. Ngay sau đó, thành phố được mở rộng, nhận thêm một số xã của các huyện xung quanh như Yên Phong, Tiên Du, Quế Võ, nên ranh giới cuối cùng trước 2025 rộng hơn nhiều so với khu phố cổ quanh thành.
Điều này giải thích vì sao có những làng mang đậm chất quê, có đình có chùa, có ruộng, lại nằm trong địa giới thành phố Bắc Ninh cũ. Giấy tờ đất của các làng ấy trước khi nhập vào thành phố có thể ghi tên huyện cũ, ví dụ huyện Yên Phong hay huyện Quế Võ, và vẫn đúng cho thời điểm cấp.
Quan họ: làng Diềm và những làng hát quanh thành phố
Quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2009. Trong số các làng quan họ gốc, làng Diềm, tên chữ là Viêm Xá, nằm trong địa bàn thành phố Bắc Ninh cũ, được nhiều người coi là nơi khởi nguồn, có đền thờ Vua Bà, người được dân gian tôn là thủy tổ quan họ.
Một làng quan họ không chỉ là nơi có người hát giỏi. Nó là nơi giữ tục kết chạ giữa các làng, giữ lề lối mời trầu, mời nước, ngồi canh hát đối đáp qua đêm giữa các bọn quan họ nam và nữ. Những câu như Người ơi người ở đừng về, Mời trầu, Lý cây đa vang lên trong khung cảnh ấy mới đầy đủ nghĩa, khác hẳn khi nghe trên sân khấu.
Quanh thành phố Bắc Ninh cũ có nhiều làng quan họ khác thuộc danh sách các làng quan họ gốc, xen giữa khu đô thị mới và khu công nghiệp. Vào dịp hội làng đầu xuân, các làng tổ chức hát canh, hát thuyền trên ao hồ, khách có thể đứng nghe nếu giữ trật tự và hỏi trước khi chụp ảnh các liền anh, liền chị.
Nhà hát dân ca quan họ của tỉnh cũng đặt ở thành phố Bắc Ninh cũ, thường có buổi diễn cho khách. Đó là cách dễ nhất để nghe quan họ một cách bài bản nếu bạn không trùng dịp hội làng.
Những điểm có thật đáng ghé
Thành cổ Bắc Ninh. Còn tường thành, hào nước và một số cổng, nằm giữa khu dân cư. Dạo một vòng quanh hào vào sáng sớm thấy rõ quy mô toà thành thời Nguyễn; phần bên trong từng là khu quân sự nên không phải chỗ nào cũng vào được.
Văn miếu Bắc Ninh. Nơi ghi danh các vị đỗ đại khoa của xứ Kinh Bắc, với bia đá khắc tên. Kinh Bắc là vùng đất khoa bảng, số người đỗ đạt nhiều bậc nhất thời phong kiến, và văn miếu là chỗ để thấy điều đó bằng mắt.
Đền Bà Chúa Kho. Thuộc khu vực làng Cổ Mễ, gắn với truyền thuyết về người phụ nữ coi kho lương thời Lý. Đầu năm, người buôn bán từ nhiều tỉnh tới đây rất đông; muốn đi thong thả nên tránh những ngày cao điểm tháng Giêng.
Chùa Dạm và núi Dạm. Chùa dựng trên sườn núi Dạm từ thời Lý, nổi tiếng với cột đá chạm rồng lớn còn lại. Núi Dạm là một trong ít dải đồi của Bắc Ninh cũ, từ trên cao nhìn được đồng bằng và sông Đuống.
Làng Diềm. Làng quan họ gốc với đền thờ Vua Bà, giếng làng và đình cổ. Đến vào ngày thường thì yên tĩnh, đến vào dịp hội đầu xuân thì có hát quan họ ở sân đình và trên thuyền.
Sông Cầu phía bắc. Bờ sông Cầu là ranh giới cũ giữa Bắc Ninh và Bắc Giang. Đứng ở bờ đê có thể hình dung con sông từng chia đôi hai tỉnh, nay nằm giữa lòng tỉnh Bắc Ninh mới.
Đời sống hôm nay: tỉnh lỵ cũ giữa vành đai công nghiệp
Ba thập niên sau tái lập, thành phố Bắc Ninh đổi khác rất nhanh. Khu phố cũ quanh thành vẫn giữ nhịp buôn bán nhỏ, nhưng phía ngoài là các khu đô thị mới, trung tâm thương mại, khách sạn phục vụ chuyên gia nước ngoài và kỹ sư làm việc ở các khu công nghiệp lân cận. Người lao động từ nhiều tỉnh tới thuê trọ quanh vành đai, tạo nên một thị trường nhà cho thuê sôi động.
Giao thông thuận vì nằm trên trục Hà Nội – Lạng Sơn. Quốc lộ 1 cũ, cao tốc Hà Nội – Bắc Giang, đường sắt Hà Nội – Đồng Đăng đều đi qua; quốc lộ 18 từ đây đi Quế Võ, Chí Linh sang Quảng Ninh. Từ trung tâm thành phố cũ về Hà Nội thường chỉ hơn một giờ xe, tuỳ giờ cao điểm.
Ẩm thực đáng thử là những món của đất Kinh Bắc dễ tìm trong phố: bánh khúc, bún, các món chế biến từ nguyên liệu đồng quê. Chợ trung tâm của thành phố cũ vẫn là chỗ để thấy người các làng quanh vùng mang nông sản lên bán vào buổi sáng.
Sau 1/7/2025, thành phố mất vai trò tỉnh lỵ: các cơ quan cấp tỉnh chuyển lên khu vực Bắc Giang cũ. Đây là thay đổi lớn về tâm lý với người dân nơi đây, dù cái tên Bắc Ninh vẫn là tên tỉnh, và khu vực này vẫn là đô thị đông dân, nhiều hoạt động kinh tế nhất phía nam sông Cầu.
Năm phường mới và cách ghi địa chỉ
Từ 1/7/2025, địa bàn thành phố Bắc Ninh cũ chia thành năm phường của tỉnh Bắc Ninh mới: Kinh Bắc, Vũ Ninh, Võ Cường, Nam Sơn và Hạp Lĩnh. Mỗi phường mới gồm vài phường, xã cũ liền nhau; tên Kinh Bắc được dùng cho khu trung tâm, gợi lại tên xứ cũ, còn các tên Vũ Ninh, Võ Cường, Nam Sơn, Hạp Lĩnh vốn là tên phường hoặc xã có sẵn từ trước.
Khi ghi địa chỉ mới, bỏ hẳn chữ thành phố Bắc Ninh, viết theo dạng số nhà, đường hoặc tổ dân phố, tên phường mới, tỉnh Bắc Ninh. Nếu hồ sơ yêu cầu ghi cả địa chỉ trước sắp xếp, ghi đầy đủ phường cũ, thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh như trên giấy tờ gốc.
Người ở các làng từng thuộc huyện khác trước khi nhập thành phố có thể gặp ba lớp địa chỉ: tên huyện ban đầu, tên thành phố Bắc Ninh, rồi tên phường mới. Ba lớp đó đều hợp lệ theo từng thời điểm. Khi đi công chứng hoặc sang tên đất, nên mang theo giấy tờ đủ các mốc để cán bộ đối chiếu một lần.
Muốn biết tổ dân phố của mình nay thuộc phường nào trong năm phường trên, cách nhanh nhất là hỏi bộ phận một cửa của phường, hoặc tra danh sách sắp xếp do tỉnh công bố. Bản đồ trên ứng dụng điện thoại đôi khi chưa cập nhật kịp ranh giới mới.
Một buổi đi bộ quanh khu phố cổ
Nếu chỉ có nửa ngày ở khu vực thành phố Bắc Ninh cũ, có thể bắt đầu từ hào thành cổ lúc sáng sớm, khi người dân đi tập thể dục quanh bờ hào. Từ đây đi bộ sang khu chợ trung tâm, nơi các hàng xôi, bánh, bún mở từ rất sớm, phục vụ người đi làm và học sinh. Đây là lúc dễ thấy nhịp sống đời thường của khu phố cũ, chưa bị dòng xe giờ cao điểm phủ lên.
Gần trưa nên ghé văn miếu, đọc tên các vị đại khoa trên bia, rồi nghỉ trưa ở các quán cơm bình dân quanh khu hành chính cũ. Buổi chiều, đi xe ra làng Diềm hoặc chùa Dạm, tránh cái nắng gắt đầu giờ chiều nếu đi vào mùa hè. Nếu trùng tối cuối tuần, hỏi xem nhà hát quan họ có buổi diễn không.
Người đi từ Hà Nội trong ngày nên tránh giờ tan tầm buổi chiều, khi xe công nhân từ các khu công nghiệp đổ ra quốc lộ. Về muộn hơn một chút thường nhanh hơn về đúng giờ đông.
Mùa đẹp nhất để đi là mùa xuân, vừa có hội làng vừa dễ chịu về thời tiết, và mùa thu khi trời khô, mát. Mùa hè nóng ẩm, có những trận mưa rào lớn làm ngập cục bộ vài tuyến phố thấp.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Bắc Ninh cũ nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, địa bàn thành phố Bắc Ninh cũ thuộc tỉnh Bắc Ninh mới, gồm năm phường Kinh Bắc, Vũ Ninh, Võ Cường, Nam Sơn và Hạp Lĩnh. Tỉnh mới hợp từ Bắc Ninh và Bắc Giang theo Nghị quyết 202/2025/QH15, không còn cấp thành phố trực thuộc tỉnh.
Thành phố Bắc Ninh còn là tỉnh lỵ không?
Không. Theo nghị quyết sắp xếp, trung tâm chính trị – hành chính của tỉnh Bắc Ninh mới đặt tại Bắc Giang cũ. Khu vực thành phố Bắc Ninh cũ vẫn là đô thị lớn, đông dân và nhiều hoạt động kinh tế, nhưng các sở ngành cấp tỉnh làm việc ở phía Bắc Giang cũ.
Thị xã Bắc Ninh lên thành phố năm nào?
Thị xã Bắc Ninh lên thành phố năm 2006, chín năm sau khi tỉnh Bắc Ninh tái lập từ tỉnh Hà Bắc. Sau đó thành phố được mở rộng, nhận thêm một số xã từ các huyện xung quanh, nên giấy tờ của một số làng có thể ghi tên huyện cũ.
Làng quan họ Diềm ở đâu?
Làng Diềm, tên chữ Viêm Xá, nằm trong địa bàn thành phố Bắc Ninh cũ, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh mới. Làng có đền thờ Vua Bà, được dân gian coi là thủy tổ quan họ, và là một trong những làng quan họ gốc nổi tiếng nhất vùng Kinh Bắc.
Đi đền Bà Chúa Kho lúc nào cho đỡ đông?
Đền đông nhất vào tháng Giêng, nhất là những ngày đầu năm khi người buôn bán tới xin lộc làm ăn. Muốn tham quan thong thả, nên đến vào ngày thường ngoài mùa lễ hội, đi buổi sáng sớm, giữ trang phục gọn gàng và tôn trọng nội quy của di tích.
Giấy tờ cũ ghi thành phố Bắc Ninh có phải sửa không?
Không bắt buộc. Giấy tờ cấp trước 1/7/2025 ghi thành phố Bắc Ninh vẫn có giá trị. Khi làm thủ tục mới, cán bộ sẽ ghi theo phường hiện hành; nếu cần chứng minh địa chỉ cũ và mới là một, có thể đề nghị xác nhận tại phường nơi cư trú.