Thị xã Quảng Yên là đơn vị cấp huyện ở cửa sông Bạch Đằng, phía tây nam tỉnh Quảng Ninh, ngay trước 1/7/2025. Thị xã được lập năm 2011 trên cơ sở huyện Yên Hưng; xa hơn, thời Pháp thuộc đây là tỉnh lỵ tỉnh Quảng Yên. Từ 1/7/2025, địa bàn Quảng Yên cũ vẫn thuộc tỉnh Quảng Ninh, chia thành một số phường, xã mới.
Quảng Yên là vùng đất thấp giữa những dòng sông lớn đổ ra biển: Bạch Đằng, Chanh, Rút, Đá Bạc. Ở đây có bãi cọc gỗ từ trận Bạch Đằng năm 1288, có đảo Hà Nam do người xưa quai đê lấn biển mà thành, có phố cổ một thời là tỉnh lỵ. Bài này đi qua các lớp lịch sử và đời sống ấy.
Từ tỉnh Quảng Yên đến huyện Yên Hưng và thị xã Quảng Yên
Thời phong kiến, vùng này đã mang tên huyện Yên Hưng, một huyện ven biển giàu ruộng và cá. Cuối thế kỷ 19, người Pháp lập tỉnh Quảng Yên, tỉnh lỵ đặt ở thị trấn Quảng Yên bên sông Chanh. Thị trấn có toà sứ, nhà thờ, trường học, nhà ở của viên chức, khu chợ và các dãy phố buôn bán.
Sau năm 1954, tỉnh Quảng Yên không còn, vùng này thuộc khu Hồng Quảng rồi tỉnh Quảng Ninh, với tên huyện Yên Hưng. Thị trấn Quảng Yên là huyện lỵ. Trong mấy chục năm, Yên Hưng là vùng nông nghiệp, nghề biển, đồng thời là cửa ngõ phía tây của tỉnh qua phà Rừng sang Hải Phòng.
Năm 2011, Chính phủ ra nghị quyết thành lập thị xã Quảng Yên trên cơ sở huyện Yên Hưng, lấy lại tên Quảng Yên của tỉnh lỵ xưa. Ngay trước tháng 7/2025, thị xã gồm các phường như Quảng Yên, Yên Giang, Nam Hòa, Đông Mai, Minh Thành, Cộng Hòa, Hà An cùng một số xã ven sông như Liên Hòa, Liên Vị, Tiền Phong.
Vì có ba tên trong một thế kỷ, giấy tờ của người Quảng Yên có thể ghi tỉnh Quảng Yên, huyện Yên Hưng hoặc thị xã Quảng Yên. Người tìm gốc gác cần đối chiếu theo năm để không lạc giữa tên tỉnh cũ và tên thị xã sau này.
Bãi cọc Bạch Đằng và chiến thắng năm 1288
Năm 1288, quân dân nhà Trần dưới sự chỉ huy của Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn đánh tan đoàn thuyền quân Nguyên trên sông Bạch Đằng. Cách đánh nổi tiếng là đóng cọc gỗ dưới lòng sông, nhử thuyền giặc vào khi nước lớn, đợi nước rút thì thuyền mắc cọc và bị tấn công.
Tại Quảng Yên, các nhà khảo cổ đã phát hiện nhiều bãi cọc gỗ cổ ở vùng Yên Giang, Đồng Má Ngựa, Đồng Vạn Muối, được cho là dấu vết của trận đánh năm 1288. Cọc là gỗ lim, táu, đầu vót nhọn, nhiều cọc vẫn còn cắm trong đất ruộng, đầm lầy ven sông.
Bãi cọc Yên Giang được bảo tồn, có nhà trưng bày nhỏ và khu tưởng niệm, nằm trong hệ thống di tích chiến thắng Bạch Đằng. Trong vùng còn có các đền, miếu thờ Trần Hưng Đạo và những người có công trong trận đánh, nơi người dân tổ chức lễ tưởng niệm hằng năm.
Khi đến bãi cọc, nên đi theo lối đi quy định, không dẫm lên khu bảo tồn, không chạm vào hiện vật. Nên đi vào mùa khô, khi đường đồng không lầy lội, và mang mũ, nước vì vùng ven sông ít bóng cây.
Đảo Hà Nam và lễ hội Tiên Công
Hà Nam là vùng đảo bồi ở phía đông nam thị xã, bao quanh bởi các nhánh sông và biển. Theo truyền thuyết được ghi nhớ trong cộng đồng, từ thế kỷ 15 có mười bảy vị tiên công từ vùng đất liền ra đây quai đê lấn biển, biến bãi triều thành đồng ruộng, lập nên các làng.
Để ghi nhớ công lao ấy, người Hà Nam lập miếu Tiên Công và tổ chức lễ hội Tiên Công vào đầu xuân, khoảng mồng 7 tháng Giêng âm lịch. Lễ hội có nghi lễ tế, rước, các cuộc thi dân gian và nhiều hoạt động văn hoá của các làng trên đảo.
Đảo Hà Nam có hệ thống đê bao quanh, đồng lúa bên trong, đầm nuôi tôm, cá ở ngoài đê, các làng có đình, chùa, miếu cổ. Người dân giữ nếp sinh hoạt làng xã như đồng bằng Bắc Bộ, với nghề nông, nghề biển, buôn bán.
Hành trình qua Hà Nam là cách hay để thấy một vùng đất người làm ra. Có thể đi xe đạp, xe máy theo đường đê, ghé các đình làng, xem cảnh đồng ruộng, đầm nuôi. Nên hỏi đường người dân khi đi vào các làng nhỏ.
Phố cổ Quảng Yên, sông Chanh và nghề biển
Phố cổ Quảng Yên còn giữ một số nhà ống, nhà có kiến trúc kiểu Pháp, các dãy phố hẹp bên sông Chanh. Đi bộ qua khu phố có thể thấy dấu vết của thời tỉnh lỵ: nền móng toà nhà cũ, nhà thờ, những ngôi nhà mái ngói, sân trong.
Sông Chanh, sông Rút, sông Bạch Đằng là những dòng sông lớn bao quanh thị xã, có nhiều bãi triều, rừng ngập mặn. Người dân nuôi hàu, ngao, tôm, cá trong đầm, đánh bắt ven sông. Hàu và các loại hải sản là đặc sản của vùng, được bán khắp tỉnh.
Ẩm thực Quảng Yên có các món từ hàu, ngán, sá sùng, cá, các loại bánh dân gian. Chợ Rừng ở khu vực ven sông, chợ trung tâm thị xã là nơi mua bán hải sản tươi. Nên hỏi người bán về nguồn gốc, cách bảo quản khi mua mang đi xa.
Vùng ven sông dễ ngập khi có triều cường, mưa lớn. Người chuyển đến ở nên hỏi kỹ về lịch sử ngập lụt của khu nhà, nhất là các khu gần đê, đầm.
Ai thích tìm hiểu kiến trúc cũ có thể dành nửa ngày đi bộ quanh khu phố cổ, ghé chợ, ngồi quán nước bên sông. Nhiều ngôi nhà vẫn có người ở, nên chỉ ngắm từ ngoài, xin phép khi muốn vào. Một số công trình thời tỉnh lỵ nay đã xuống cấp, đang chờ tu bổ, không nên tự ý trèo vào bên trong những toà nhà bỏ hoang.
Nếp làng ven sông: đình, chợ và nghề của người Quảng Yên
Phần lớn đất Quảng Yên là đồng bằng thấp, làng xóm nằm sát đê, có đình làng, chùa, miếu và giếng nước chung. Nhiều đình làng có kiến trúc gỗ cổ, mái cong, chạm khắc, được người dân giữ gìn qua nhiều đời. Hội làng thường tổ chức vào mùa xuân, có tế lễ, rước kiệu và thi đấu dân gian.
Người Quảng Yên quen sống với con nước. Lịch làm đồng, lịch ra đầm, lịch đi chợ đều theo thủy triều và mùa vụ. Nghề nuôi hàu, ngao ở các bãi triều ngoài đê, nghề đánh bắt trên sông, nghề làm muối ở một số vùng ven biển là những nghề lâu đời.
Chợ ở Quảng Yên họp từ sáng sớm, bày bán hải sản vừa đánh bắt, rau màu trong đồng, các loại bánh dân gian. Người đi chợ mua theo mẻ, theo con nước; buổi trưa chợ vãn, chiều lại có chợ cá nhỏ khi thuyền về.
Nhiều gia đình Quảng Yên có người đi làm xa ở Hạ Long, Hải Phòng hay ra nước ngoài, nhưng vẫn về quê vào dịp giỗ chạp, hội làng. Ruộng vườn và nhà thờ họ là những sợi dây giữ người đi xa với làng ven sông.
Khu công nghiệp và đường giao thông mới qua Quảng Yên
Những năm gần đây, Quảng Yên thay đổi mạnh nhờ các khu công nghiệp, cảng và tuyến cao tốc nối Hạ Long với Hải Phòng. Cầu Bạch Đằng bắc qua sông Bạch Đằng nối Quảng Yên với Hải Phòng, thay cho chuyến phà Rừng ngày trước.
Các khu công nghiệp mới thu hút nhà đầu tư, lao động từ nhiều nơi. Đường sá, khu dân cư mới, khu nhà ở công nhân mọc lên. Đồng ruộng ven đường cao tốc dần được chuyển sang đất công nghiệp, dịch vụ.
Sự thay đổi ấy làm Quảng Yên vừa giữ được dáng vẻ đồng quê ven sông, vừa có thêm nhịp sống công nghiệp. Người dân có thêm việc làm, nhưng cũng phải thích nghi với giao thông đông hơn, bụi, tiếng ồn ở các khu gần nhà máy.
Người mới chuyển đến làm việc ở các khu công nghiệp nên chọn chỗ ở gần nơi làm, kiểm tra giao thông, tiện ích xung quanh. Hồ Yên Lập ở phía bắc là nguồn nước quan trọng của vùng, có cảnh đẹp cho người thích dạo chơi cuối tuần.
Quảng Yên cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, thị xã Quảng Yên thôi là đơn vị hành chính. Các phường, xã cũ được gộp thành một số phường, xã mới trực thuộc tỉnh Quảng Ninh. Tên Quảng Yên, Hà Nam, Yên Hưng vẫn sống trong cách gọi hằng ngày của người dân.
Các di tích Bạch Đằng, miếu Tiên Công, phố cổ tiếp tục được bảo tồn, lễ hội vẫn tổ chức như trước. Khách tìm đường nên dùng tên di tích thay vì tên phường, xã cũ, vì tên di tích ổn định hơn nhiều so với tên đơn vị hành chính qua các đợt sắp xếp liên tiếp.
Cách ghi địa chỉ nên theo dạng: "khu X, phường mới, tỉnh Quảng Ninh (trước là phường Yên Giang, thị xã Quảng Yên)". Với giấy tờ trước 2011, có thể ghi thêm "huyện Yên Hưng" để người đối chiếu hiểu đúng.
Muốn biết chính xác nhà mình thuộc đơn vị mới nào, nên tra trên ứng dụng định danh điện tử, hỏi tổ dân phố hoặc bộ phận một cửa. Giấy tờ cũ vẫn có hiệu lực, chỉ cập nhật khi làm thủ tục mới.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Yên Hưng nay là đâu?
Huyện Yên Hưng được đổi thành thị xã Quảng Yên năm 2011. Từ 1/7/2025, cấp thị xã không còn, địa bàn Yên Hưng cũ chia thành một số phường, xã mới vẫn thuộc tỉnh Quảng Ninh.
Tỉnh Quảng Yên là tỉnh nào?
Tỉnh Quảng Yên là tỉnh thời Pháp thuộc, tỉnh lỵ ở thị trấn Quảng Yên bên sông Chanh. Sau năm 1954 tỉnh không còn, vùng đất thuộc khu Hồng Quảng rồi tỉnh Quảng Ninh, với tên huyện Yên Hưng.
Bãi cọc Bạch Đằng ở đâu?
Các bãi cọc gỗ cổ được phát hiện ở vùng Yên Giang, Đồng Má Ngựa, Đồng Vạn Muối thuộc Quảng Yên cũ, được cho là dấu tích trận Bạch Đằng năm 1288. Bãi cọc Yên Giang có khu bảo tồn và nhà trưng bày nhỏ.
Lễ hội Tiên Công diễn ra khi nào?
Lễ hội Tiên Công trên đảo Hà Nam tổ chức đầu xuân, khoảng mồng 7 tháng Giêng âm lịch, tưởng nhớ các vị tiên công đã quai đê lấn biển lập làng từ thế kỷ 15. Lễ hội có tế, rước và nhiều cuộc thi dân gian.
Quảng Yên cũ nay thuộc tỉnh nào?
Vẫn thuộc tỉnh Quảng Ninh, vì Quảng Ninh không sáp nhập năm 2025. Từ 1/7/2025, cấp thị xã không còn, địa bàn Quảng Yên cũ chia thành một số phường, xã mới trực thuộc tỉnh.