Thành phố Hạ Long là tỉnh lỵ của Quảng Ninh, được lập năm 1993 từ thị xã Hòn Gai. Từ 1/1/2020, toàn bộ huyện Hoành Bồ nhập vào thành phố. Ngay trước 1/7/2025, Hạ Long là đơn vị cấp huyện rộng nhất tỉnh; từ 1/7/2025 cấp thành phố trực thuộc tỉnh không còn, địa bàn Hạ Long cũ chia thành nhiều phường, xã mới nhưng vẫn là trung tâm hành chính của tỉnh Quảng Ninh.
Nhiều người biết Hạ Long qua vịnh di sản, nhưng thành phố còn là nơi có mỏ than, cảng biển, khu hành chính của tỉnh và cả một vùng núi rừng phía bắc vốn là huyện Hoành Bồ. Bài này đi qua hai bờ Hòn Gai, Bãi Cháy, phần đất Hoành Bồ cũ và cách đọc địa chỉ sau đợt sắp xếp.
Hòn Gai: phố mỏ, phố cảng thành tỉnh lỵ
Hòn Gai là tên cũ của khu trung tâm phía đông cửa Lục. Cuối thế kỷ 19, người Pháp khai thác than ở đây, xây cảng và lập khu phố cho người làm mỏ, người buôn bán. Hòn Gai lớn lên thành một đô thị mỏ – cảng, có chợ, nhà thờ, các dãy phố dọc chân núi Bài Thơ.
Sau năm 1955, Hòn Gai là trung tâm của khu Hồng Quảng, rồi từ năm 1963 là tỉnh lỵ tỉnh Quảng Ninh. Thị xã gồm khu phố mỏ, cảng, khu hành chính và các làng ven biển. Năm 1993, thị xã được nâng lên thành phố và lấy tên vịnh Hạ Long, đánh dấu việc du lịch bắt đầu được coi trọng như ngành than.
Tên Hòn Gai vẫn được dùng rộng rãi để chỉ phía đông thành phố: chợ Hạ Long, các phường Hồng Gai, Bạch Đằng, Trần Hưng Đạo, Hồng Hải, Cao Thắng, Hà Lầm, Hà Tu. Ở đây có khu mỏ Hà Lầm, Hà Tu, các khu tập thể thợ mỏ và những dãy phố buôn bán sầm uất.
Núi Bài Thơ ngay sát trung tâm, theo tương truyền có bài thơ khắc trên vách đá từ thời Lê Thánh Tông. Đi bộ dạo quanh chân núi, dọc bờ biển Hòn Gai buổi chiều là nếp sinh hoạt quen thuộc của người dân thành phố.
Bãi Cháy và cầu nối hai bờ cửa Lục
Bên kia cửa Lục là Bãi Cháy, ban đầu là vùng đồi rừng ven biển, về sau trở thành khu du lịch với bãi tắm, khách sạn, khu vui chơi và bến tàu ra vịnh. Phần lớn khách du lịch đến Hạ Long nghỉ ở Bãi Cháy hoặc khu đảo Tuần Châu nối vào đất liền bằng đường đê.
Trước năm 2006, người và xe qua lại giữa Hòn Gai và Bãi Cháy phải đi phà qua cửa Lục, chờ phà có khi mất cả giờ. Cầu Bãi Cháy, cây cầu dây văng một mặt phẳng dây, khánh thành năm 2006, nối liền hai bờ và trở thành hình ảnh quen của thành phố. Đứng trên cầu có thể nhìn ra vịnh và nhìn vào phía trong là vịnh Cửa Lục rộng.
Bãi Cháy và các phường phía tây như Hùng Thắng, Giếng Đáy, Hà Khẩu, Việt Hưng, Đại Yên là nơi đô thị mở rộng mạnh trong hai thập niên gần đây, với các khu đô thị lấn biển, khu công nghiệp và cảng Cái Lân. Đường cao tốc nối Hạ Long với Hải Phòng đi vào thành phố từ phía tây.
Người mới chuyển đến thường cân nhắc giữa hai bờ: Hòn Gai gần cơ quan hành chính, chợ, bệnh viện lớn; Bãi Cháy gần khu du lịch, nhiều nhà mới, nhưng mùa cao điểm đông khách và giá dịch vụ cao hơn.
Vịnh Hạ Long: điều nên biết trước khi ra vịnh
Vịnh Hạ Long được UNESCO ghi danh di sản thiên nhiên thế giới năm 1994 vì giá trị cảnh quan, và năm 2000 vì giá trị địa chất, địa mạo. Năm 2023, di sản được mở rộng thành vịnh Hạ Long – quần đảo Cát Bà, gồm cả phần quần đảo Cát Bà của Hải Phòng.
Vịnh có hàng nghìn đảo đá vôi, nhiều hang động như Sửng Sốt, Thiên Cung, Đầu Gỗ, Luồn, cùng các đảo có bãi tắm như Ti Tốp. Tàu ra vịnh xuất phát chủ yếu từ cảng tàu khách ở Bãi Cháy và Tuần Châu, đi theo các tuyến đã được quy định, mỗi tuyến ghé một số điểm.
Trước đây trên vịnh có các làng chài nổi như Cửa Vạn, Ba Hang, Cống Tàu. Phần lớn hộ dân đã được chuyển lên bờ để bảo vệ môi trường vịnh, chỉ còn một số điểm giữ lại để khách tham quan, tìm hiểu đời sống dân chài xưa.
Ra vịnh nên chọn tàu có giấy phép, hỏi rõ tuyến, thời gian, điểm ghé, áo phao. Mùa đông có sương mù, mùa hè có thể có bão, tàu sẽ ngừng chạy khi có lệnh cấm biển. Không ném rác xuống nước, không bẻ nhũ đá trong hang.
Hoành Bồ: phần núi rừng nhập vào thành phố từ 2020
Huyện Hoành Bồ nằm ở phía bắc vịnh Cửa Lục, phần lớn là đồi núi, rừng, có hồ Yên Lập ở phía tây nam. Trung tâm huyện là thị trấn Trới. Đây là vùng có đông người Dao, Tày, Sán Dìu sinh sống, nhiều xã như Kỳ Thượng, Đồng Sơn, Đồng Lâm, Hòa Bình, Vũ Oai, Thống Nhất, Sơn Dương, Dân Chủ, Quảng La.
Theo nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội cuối năm 2019, từ ngày 1/1/2020 toàn bộ huyện Hoành Bồ nhập vào thành phố Hạ Long. Thị trấn Trới thành phường Hoành Bồ, các xã giữ là xã của Hạ Long. Từ đó Hạ Long trở thành thành phố có cả biển, đảo, đồi núi và rừng nguyên sinh.
Vùng núi Hoành Bồ cũ có các bản người Dao ở Kỳ Thượng, Đồng Sơn, nơi còn giữ nhà truyền thống, trang phục, lễ cấp sắc, nghề thuốc nam. Rừng Kỳ Thượng giáp Ba Chẽ, Sơn Động là nơi có nhiều suối, thác, đường đi bộ nhưng khó đi vào mùa mưa.
Người cầm giấy tờ cấp trước năm 2020 vẫn thấy ghi huyện Hoành Bồ, rồi sau đó là phường, xã của thành phố Hạ Long, nay lại là phường, xã mới của tỉnh. Ba lớp tên trong vòng năm năm là chuyện thường gặp ở vùng này, nên giữ đủ giấy tờ để đối chiếu.
Tên vịnh, Bảo tàng Quảng Ninh và lớp lịch sử ven bờ
Theo truyền thuyết được kể nhiều đời, tên Hạ Long có nghĩa là nơi rồng hạ xuống, rồng phun ngọc tạo thành các đảo đá chắn giặc từ biển vào. Đây là chuyện dân gian, nhưng cái tên đã trở thành tên vịnh, tên thành phố và gắn với hình ảnh cả tỉnh.
Trong lịch sử, vùng vịnh và cửa sông quanh đây là nơi diễn ra các trận đánh trên sông Bạch Đằng, thương thuyền qua lại thời Lý, Trần. Nhiều di chỉ khảo cổ tiền sử cũng được tìm thấy trên các đảo, cho thấy con người sống ở vịnh từ rất sớm, giới nghiên cứu gọi chung là văn hoá Hạ Long.
Bảo tàng Quảng Ninh ở khu trung tâm Hòn Gai là nơi trưng bày khá đầy đủ về thiên nhiên, khảo cổ, lịch sử, ngành than và các dân tộc của tỉnh. Toà nhà có mặt ngoài đen bóng, nằm sát biển, cạnh thư viện tỉnh và cung quy hoạch. Người muốn hiểu Quảng Ninh nhanh nên dành vài giờ ở đây.
Gần đó là quảng trường và khu bờ biển được nhiều người dân ra đi dạo, tập thể dục buổi sáng sớm và buổi tối. Ngày lễ, khu này tổ chức nhiều hoạt động văn hoá, bắn pháo hoa vào dịp đặc biệt, thu hút cả người địa phương lẫn khách.
Đời sống ở tỉnh lỵ: việc làm, đi lại, ăn uống
Hạ Long là nơi tập trung cơ quan cấp tỉnh, bệnh viện tuyến tỉnh, trường cao đẳng, đại học, ngân hàng và doanh nghiệp lớn. Việc làm chia đều giữa than, cảng, du lịch, dịch vụ, xây dựng. Mùa du lịch hè và các dịp lễ, nhu cầu lao động dịch vụ tăng rõ.
Thành phố trải dài dọc bờ vịnh, nên đi lại chủ yếu bằng xe máy, ô tô, xe buýt nội tỉnh. Từ Hạ Long có cao tốc đi Hải Phòng, Hà Nội, đi Vân Đồn và Móng Cái. Sân bay Vân Đồn cách thành phố không xa theo đường cao tốc, thuận cho người bay vào nam.
Món ăn quen của người Hạ Long là chả mực giã tay, bánh cuốn chả mực, bún bề bề, sam, ngán, sá sùng và các món hải sản. Chợ Hạ Long ở Hòn Gai là nơi người địa phương hay mua hải sản tươi và đồ khô. Nên hỏi giá trước khi gọi món ở quán ven biển.
Khí hậu có mùa đông lạnh ẩm, mưa phùn, mùa hè nóng, nhiều mưa và có bão. Nhà ở ven biển cần chống ẩm, chống gỉ; khu đồi cần lưu ý thoát nước khi mưa lớn. Mùa đông, sương mù có thể làm chậm việc đi lại trên vịnh.
Hạ Long cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, thành phố Hạ Long thôi là đơn vị hành chính. Các phường, xã cũ của Hạ Long, gồm cả phần Hoành Bồ cũ, gộp thành một số phường và xã mới trực thuộc tỉnh Quảng Ninh. Phía Hòn Gai, Bãi Cháy chủ yếu là phường; vùng núi phía bắc chủ yếu là xã.
Trung tâm hành chính của tỉnh vẫn ở Hạ Long, các sở, ngành đặt tại khu vực trung tâm như trước. Người dân đến làm thủ tục cấp tỉnh không phải đi xa thêm; thủ tục thường ngày làm ở phường, xã mới hoặc trực tuyến.
Các địa danh quen như Hòn Gai, Bãi Cháy, Tuần Châu, Hoành Bồ vẫn sống trong cách gọi hằng ngày. Tuy vậy, ranh giới phường mới không trùng khít với phường cũ, nên muốn biết chính xác cần tra trên ứng dụng định danh điện tử hoặc hỏi tổ dân phố.
Ghi địa chỉ nên theo dạng: "tổ X, khu Y, phường mới, tỉnh Quảng Ninh (trước là phường Hà Khẩu, thành phố Hạ Long)". Với vùng Hoành Bồ cũ, có thể ghi thêm "trước năm 2020 là huyện Hoành Bồ" để người đọc giấy tờ cũ dễ đối chiếu.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Hạ Long được lập năm nào?
Thành phố Hạ Long được lập năm 1993 trên cơ sở thị xã Hòn Gai, tỉnh lỵ Quảng Ninh từ năm 1963. Thành phố lấy tên theo vịnh Hạ Long, và từ đó tên Hòn Gai chỉ còn dùng để gọi khu trung tâm phía đông cửa Lục.
Huyện Hoành Bồ nhập vào Hạ Long khi nào?
Từ ngày 1/1/2020, theo nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội cuối năm 2019, toàn bộ huyện Hoành Bồ nhập vào thành phố Hạ Long. Thị trấn Trới khi đó thành phường Hoành Bồ, các xã giữ là xã của thành phố.
Hạ Long có còn là tỉnh lỵ Quảng Ninh không?
Có. Quảng Ninh không sáp nhập năm 2025, trung tâm hành chính tỉnh vẫn đặt ở Hạ Long. Chỉ có cấp thành phố trực thuộc tỉnh không còn, địa bàn được chia thành các phường, xã mới.
Hòn Gai và Bãi Cháy khác nhau thế nào?
Hòn Gai là khu trung tâm cũ phía đông cửa Lục, có chợ, cơ quan hành chính, mỏ than; Bãi Cháy ở phía tây, là khu du lịch với bãi tắm, khách sạn, bến tàu ra vịnh. Hai bờ nối nhau bằng cầu Bãi Cháy từ năm 2006.
Đi vịnh Hạ Long cần lưu ý gì?
Nên chọn tàu có giấy phép, hỏi rõ tuyến, thời gian, điểm ghé và áo phao. Theo dõi thời tiết vì tàu ngừng chạy khi có bão hoặc sương mù dày. Không xả rác xuống vịnh, không bẻ nhũ đá trong hang, giữ vệ sinh ở các đảo.