Thành phố Cẩm Phả là đơn vị cấp huyện của tỉnh Quảng Ninh đến hết ngày 30/6/2025; từ thị xã được nâng lên thành phố năm 2012. Từ 1/7/2025, Quảng Ninh không sáp nhập nên địa bàn Cẩm Phả cũ vẫn thuộc tỉnh Quảng Ninh, nhưng cấp thành phố trực thuộc tỉnh không còn, các phường, xã cũ được gộp thành một số phường, xã mới.
Cẩm Phả nằm giữa Hạ Long và Vân Đồn, lưng dựa vào núi than, mặt nhìn ra vịnh Bái Tử Long. Đây là nơi người ta thấy rõ nhất hình ảnh "vùng mỏ": những tầng khai thác bậc thang, xe tải lớn chạy suốt ngày đêm, băng tải ra cảng, khu tập thể thợ mỏ. Bên cạnh đó là đền Cửa Ông, nguồn khoáng nóng Quang Hanh và những xã ven vịnh còn nếp làng.
Từ làng ven vịnh thành phố của ngành than
Trước khi có mỏ, dải đất này chỉ là các làng ven biển, sống bằng nghề chài lưới, làm ruộng ven chân núi. Cuối thế kỷ 19, người Pháp phát hiện và khai thác than ở vùng Cẩm Phả, mở mỏ, làm đường sắt chở than ra cảng Cửa Ông. Từ đó, dân các nơi kéo về làm mỏ, các khu phố mọc dần theo dọc quốc lộ.
Sau năm 1955, ngành than tiếp quản và mở rộng các mỏ lớn. Cẩm Phả trở thành một trong hai trung tâm khai thác chính của tỉnh, bên cạnh Hòn Gai. Huyện Cẩm Phả trước kia có cả phần đất liền và phần đảo ngoài vịnh; về sau phần đảo tách ra, năm 1994 được đổi tên thành huyện Vân Đồn, còn phần đất liền là thị xã Cẩm Phả.
Ngày 21/2/2012, Chính phủ ra nghị quyết thành lập thành phố Cẩm Phả trên cơ sở thị xã cũ. Ngay trước tháng 7/2025, thành phố gồm nhiều phường nội thị trải dọc bờ vịnh như Quang Hanh, Cẩm Sơn, Cẩm Thạch, Cẩm Thủy, Cửa Ông, Mông Dương cùng một số xã như Cộng Hòa, Cẩm Hải, Dương Huy.
Tên các phường cũ phần lớn bắt đầu bằng chữ Cẩm, như Cẩm Trung, Cẩm Thành, Cẩm Bình, Cẩm Đông, Cẩm Tây. Người Cẩm Phả quen gọi theo tên mỏ hoặc tên khu hơn là tên phường, ví dụ khu Cọc Sáu, khu Đèo Nai, khu Mông Dương.
Mỏ lộ thiên, mỏ hầm lò và đời sống thợ mỏ
Cẩm Phả có những mỏ lộ thiên lớn như Cọc Sáu, Đèo Nai, Cao Sơn. Nhìn từ đường quốc lộ, đó là những sườn đồi bị cắt thành bậc, có tầng sâu xuống dưới mặt biển. Xe tải hạng nặng chở đất đá và than chạy theo đường xoắn ốc. Ở phía bắc là các mỏ hầm lò như Mông Dương, Khe Chàm, nơi thợ xuống lò theo ca.
Than ra khỏi mỏ được đưa qua nhà máy tuyển, băng tải rồi xuống cảng Cửa Ông để chở đi. Cạnh mỏ còn có các nhà máy nhiệt điện dùng than tại chỗ, như nhiệt điện Cẩm Phả, nhiệt điện Mông Dương. Cả một chuỗi từ đào, tuyển, chở, đốt nằm gọn trong địa bàn thành phố cũ.
Đời sống thợ mỏ có nhịp riêng. Ca sáng, ca chiều, ca đêm thay nhau, tiếng còi ca và dòng người mặc áo bảo hộ đi về là cảnh quen. Bữa ăn giữa ca, nhà tắm sau ca, những quán nước đầu khu mỏ là nơi người ta chuyện trò. Nhiều gia đình có ba thế hệ cùng làm than.
Mấy chục năm khai thác cũng để lại bụi than, đất đá thải và những bãi thải lớn. Những năm gần đây, nhiều bãi thải được trồng cây phủ xanh, đường chở than được che chắn, nhà máy tuyển dời xa khu dân cư. Người mới đến nên hỏi kỹ khu mình định thuê nhà có gần tuyến xe than hay băng tải không.
Đền Cửa Ông và lễ hội đầu xuân
Đền Cửa Ông nằm trên sườn đồi ở phía đông thành phố, nhìn xuống cửa biển. Đền thờ Trần Quốc Tảng, con trai Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn, người được giao trấn giữ vùng biển đông bắc thời Trần. Quần thể gồm đền Hạ, đền Trung, đền Thượng xếp theo thế đồi, có bậc đá dẫn lên.
Lễ hội đền Cửa Ông diễn ra đầu xuân, kéo dài nhiều ngày trong tháng Giêng âm lịch. Người dân trong tỉnh và từ các nơi về dâng hương, xem rước kiệu, nghe hát chầu văn. Đây là một trong những lễ hội lớn nhất của Quảng Ninh, đông người nhất vào cuối tuần và những ngày rằm.
Từ sân đền có thể nhìn ra vịnh Bái Tử Long với các đảo đá, cảng than và tàu thuyền. Khung cảnh vừa có vẻ trang nghiêm của di tích, vừa có hơi thở công nghiệp của vùng mỏ, ít nơi nào có được.
Khi đến đền vào mùa lễ, nên đi sớm để tránh đông, gửi xe đúng nơi quy định, ăn mặc lịch sự, không mua bán đồ lễ của người chèo kéo. Ngoài mùa lễ, đền yên tĩnh, có thể đi bộ quanh quần thể và ngồi nghỉ dưới tán cây trên đồi.
Quang Hanh, Bái Tử Long và mặt biển của Cẩm Phả
Phía tây thành phố là khu Quang Hanh, nổi tiếng với nguồn nước khoáng nóng mặn. Từ lâu người địa phương đã biết tới các mạch nước ấm chảy ra từ chân núi đá vôi; về sau, nhiều khu tắm khoáng, nghỉ dưỡng được xây quanh đó. Khách thường ghé Quang Hanh vào mùa lạnh, khi đi Hạ Long hoặc Vân Đồn.
Mặt trước Cẩm Phả là vịnh Bái Tử Long, phần tiếp nối về phía đông của vịnh Hạ Long. Đảo đá ở đây cũng dày, nhiều hang, nhiều eo nước kín gió, nhưng ít tàu du lịch hơn. Một phần đảo trong vịnh thuộc Cẩm Phả, phần lớn còn lại thuộc Vân Đồn.
Ven bờ, người dân xã Cẩm Hải, Cộng Hòa và các phường ven biển còn làm nghề nuôi trồng, khai thác hải sản trong vịnh: tu hài, hàu, ngao, cá lồng. Sáng sớm có thể thấy các chợ cá nhỏ ở bến, thuyền về với mẻ lưới đêm.
Do có cảng than và nhiều tàu hàng, nước ven bờ một số khu không phù hợp để tắm biển. Muốn ra vịnh, khách thường đi từ bến ở Hạ Long hoặc Vân Đồn, hoặc hỏi các bến nhỏ ở Cẩm Phả có tàu được phép chở khách hay không.
Sống và làm việc ở Cẩm Phả
Cẩm Phả là đô thị kéo dài dọc quốc lộ 18, từ Quang Hanh đến Mông Dương. Trung tâm là khu chợ Cẩm Phả, các trường học, bệnh viện, trung tâm thương mại. Người mới đến thường chọn ở gần trung tâm hoặc gần nơi làm việc, vì đi từ đầu này sang đầu kia thành phố mất khá thời gian vào giờ tan ca.
Việc làm chủ yếu xoay quanh ngành than, điện, cảng, xây dựng và dịch vụ cho các ngành đó. Ngoài ra còn có buôn bán, nhà hàng, nghề biển ở các khu ven vịnh. Lao động kỹ thuật có tay nghề như vận hành máy, sửa chữa cơ khí, điện thường dễ tìm việc.
Khí hậu ở đây có mùa đông lạnh, nhiều sương mù và mưa phùn, mùa hè nóng ẩm, có bão từ biển vào. Nhà ở nên chú ý chống ẩm, chống bụi; trong mùa mưa bão, các khu gần bãi thải cũ cần theo dõi cảnh báo sạt lở.
Ẩm thực Cẩm Phả gần với Hạ Long: bún bề bề, chả mực, bánh cuốn chả mực, hải sản tươi ở các chợ ven biển. Những quán ăn đêm đông khách sau ca làm việc khuya là đặc điểm riêng của thành phố mỏ.
Đi lại từ Cẩm Phả và vị trí giữa hai vùng du lịch
Cẩm Phả nằm trên quốc lộ 18, trục chính chạy dọc tỉnh từ tây sang đông. Đi về phía tây là Hạ Long, đi về phía đông qua Mông Dương là ngã ba rẽ sang Vân Đồn và tiếp tục lên Tiên Yên, Móng Cái. Tuyến cao tốc Hạ Long – Vân Đồn chạy phía sau, giúp xe đường dài không phải đi xuyên qua khu phố đông.
Vì nằm giữa Hạ Long và Vân Đồn, nhiều khách chọn nghỉ ở Cẩm Phả để đi cả hai phía, hoặc dừng lại tắm khoáng ở Quang Hanh trên đường ra đảo. Từ trung tâm thành phố đi sân bay Vân Đồn hay cảng Cái Rồng đều thuận theo đường cao tốc và quốc lộ.
Xe khách tuyến đi Hà Nội, Hải Phòng, Móng Cái đều có điểm đón ở Cẩm Phả. Ở trong thành phố, xe buýt nội tỉnh chạy dọc quốc lộ, nối các phường với Hạ Long. Người đi xe máy nên cẩn thận ở các đoạn có xe than ra vào, nhất là vào giờ đổi ca và lúc trời mưa.
Trong mùa sương mù đầu năm, tầm nhìn trên đường đèo quanh các mỏ có thể rất thấp. Lái xe chậm, bật đèn và giữ khoảng cách là thói quen của người địa phương. Mùa bão, nên theo dõi thông báo trước khi đi ra các xã ven vịnh hoặc ra đảo.
Cẩm Phả cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, thành phố Cẩm Phả thôi là đơn vị hành chính. Các phường, xã cũ được gộp thành một số phường và xã mới trực thuộc thẳng tỉnh Quảng Ninh. Những tên quen như Cẩm Phả, Cửa Ông, Quang Hanh, Mông Dương vẫn được dùng hằng ngày, nhưng một đơn vị mới dù mang tên quen cũng chỉ là một phần của thành phố cũ, không phải toàn bộ.
Vì có hàng chục phường cũ dồn lại, một phường mới có thể gồm ba, bốn phường trước đây. Muốn biết chính xác nhà mình thuộc đơn vị nào, nên tra trên ứng dụng định danh điện tử hoặc hỏi tổ dân phố, thay vì đoán theo tên.
Cách ghi địa chỉ nên theo dạng: "tổ X, khu Y, phường mới, tỉnh Quảng Ninh (trước là phường Cẩm Sơn, thành phố Cẩm Phả)". Với hợp đồng thuê nhà, giấy tờ công ty, giữ đủ tên cũ trong ngoặc sẽ đỡ rắc rối khi đối chiếu sổ đỏ cũ.
Doanh nghiệp than, điện, cảng ở Cẩm Phả vẫn hoạt động bình thường, chỉ cập nhật địa chỉ trụ sở theo tên mới khi đến kỳ thay đổi đăng ký. Với người dân, việc đi chợ, đi làm, đi học không có gì khác; tên "Cẩm Phả" vẫn được dùng hằng ngày như một vùng quen thuộc.
Câu hỏi thường gặp
Cẩm Phả lên thành phố năm nào?
Cẩm Phả được nâng từ thị xã lên thành phố theo nghị quyết của Chính phủ ngày 21/2/2012. Trước đó, huyện Cẩm Phả cũ có cả phần đảo, phần này năm 1994 đổi tên thành huyện Vân Đồn, còn phần đất liền là thị xã Cẩm Phả.
Thành phố Cẩm Phả cũ nay thuộc tỉnh nào?
Vẫn thuộc tỉnh Quảng Ninh, vì Quảng Ninh không sáp nhập năm 2025. Từ 1/7/2025 cấp thành phố trực thuộc tỉnh không còn, địa bàn Cẩm Phả cũ chia thành một số phường, xã mới trực thuộc tỉnh.
Đền Cửa Ông thờ ai?
Đền Cửa Ông thờ Trần Quốc Tảng, con trai Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn, người trấn giữ vùng biển đông bắc thời Trần. Lễ hội đền diễn ra đầu xuân, trong tháng Giêng âm lịch, là một trong những lễ hội lớn nhất Quảng Ninh.
Mỏ than nào ở Cẩm Phả nổi tiếng?
Các mỏ lộ thiên Cọc Sáu, Đèo Nai, Cao Sơn và các mỏ hầm lò như Mông Dương, Khe Chàm là những tên quen thuộc. Than được tuyển rồi đưa ra cảng Cửa Ông, một phần cấp cho các nhà máy nhiệt điện tại chỗ.
Khoáng nóng Quang Hanh có gì đặc biệt?
Quang Hanh có nguồn nước khoáng nóng mặn chảy ra từ chân núi đá vôi, được người địa phương biết từ lâu. Nay quanh đó có nhiều khu tắm khoáng, nghỉ dưỡng, đông khách vào mùa lạnh và khi đi kết hợp với Hạ Long, Vân Đồn.